Dyshydroza
Etiologia i przyczyny
Dyshydroza (pompholyx) to dermatoza manifestująca się drobnymi pęcherzykami na dłoniach, podeszwach i bocznych powierzchniach palców, o nie do końca poznanej etiologii, prawdopodobnie wieloczynnikowej. W patogenezie istotną rolę odgrywają predyspozycje genetyczne, w tym autosomalny dominujący wzór dziedziczenia z locus na chromosomie 18q22.1-18q22.3, oraz współistnienie atopii – około 50% pacjentów z dyshydrozą ma atopowe zapalenie skóry. Czynniki środowiskowe i egzogenne, takie jak alergeny kontaktowe (nikiel, kobalt, chrom), ekspozycja na promieniowanie UVA, stres emocjonalny, nadpotliwość (dotycząca 40% pacjentów) oraz zakażenia grzybicze i bakteryjne, również wpływają na rozwój i zaostrzenie objawów. Spożycie pokarmów bogatych w nikiel i kobalt (np. tuńczyk, pomidory, ananas, czekolada, kawa) może wywoływać reakcje nadwrażliwości typu I i IV, prowadząc do systemowego zapalenia skóry.
Etiologia Dyshydrozy
Dyshydroza (pompholyx, wyprysk dyshydrotyczny) to dermatoza charakteryzująca się występowaniem drobnych, wypełnionych płynem pęcherzyków na dłoniach, podeszwach stóp lub na bocznych powierzchniach palców. Dokładna przyczyna dyshydrozy pozostaje nieznana, pomimo wielu badań przeprowadzonych w tym kierunku. Wbrew wcześniejszym teoriom, choroba nie jest związana z zaburzeniami funkcjonowania gruczołów potowych, jak pierwotnie sądzono w XIX wieku, kiedy to po raz pierwszy rozpoznano tę jednostkę chorobową.123
Współczesne badania wskazują, że dyshydroza ma prawdopodobnie charakter wieloczynnikowy, gdzie współistnienie różnych czynników endogennych i egzogennych może prowadzić do rozwoju objawów choroby. Uważa się, że jest to wzorzec reakcji skórnej spowodowany przez różne stany wewnętrzne i czynniki zewnętrzne.12
Czynniki predysponujące
Badania epidemiologiczne wskazują na kilka istotnych czynników zwiększających ryzyko występowania dyshydrozy:
Predyspozycje genetyczne
Dyshydroza często występuje rodzinnie, co sugeruje komponent genetyczny w jej patogenezie. Badanie z 2005 roku przeprowadzone przez naukowców z Anhui Medical University i Chinese National Human Genome Center w Pekinie na chińskiej rodzinie, w której choroba występowała w czterech pokoleniach, wykazało autosomalny dominujący wzór dziedziczenia. Analiza haplotypów zidentyfikowała locus dla tej choroby na chromosomie 18.12
Ponadto, rzadka autosomalna dominująca forma pompholyx występująca w populacji chińskiej jest mapowana do chromosomu 18q22.1-18q22.3.1
Atopia i inne choroby alergiczne
Dyshydroza może być powiązana z atopią i rodzinną predyspozycją do chorób atopowych. Szacuje się, że około 50% pacjentów z dyshydrozą ma również atopowe zapalenie skóry.123 Oprócz atopowego zapalenia skóry, osoby z innymi chorobami alergicznymi, takimi jak alergiczny nieżyt nosa (katar sienny) lub alergie pokarmowe, mają zwiększone ryzyko rozwoju dyshydrozy.12
Badanie z 2013 roku wykazało, że dyshydroza na rękach nasiliła się u osób z alergią na roztocza kurzu domowego po inhalacji alergenu roztoczy.1
Płeć i wiek
Choroba częściej występuje u kobiet niż u mężczyzn.12 Niektórzy badacze sugerują, że może to być związane z częstszym kontaktem kobiet z niektórymi alergenami, takimi jak nikiel i kobalt zawarte w biżuterii.1
Dyshydroza najczęściej dotyka osoby dorosłe w wieku 20-40 lat, choć może wystąpić również wcześniej lub później w życiu. W rzadkich przypadkach choroba rozwija się u dzieci.12
Czynniki wyzwalające
Alergie kontaktowe
Ekspozycja na alergeny kontaktowe jest jednym z najlepiej udokumentowanych czynników wyzwalających dyshydrozę. Około 50% przypadków dyshydrotycznego wyprysku występuje u osób, które mają reakcje alergiczne przy kontakcie z antygenem.12 Najczęstszymi alergenami są:
- Metale – szczególnie nikiel, kobalt i chrom. Ekspozycja może nastąpić poprzez kontakt z biżuterią, monetami, klamrami pasków, zamkami błyskawicznymi czy w środowisku przemysłowym.123
- Inne substancje uczulające – balsam peruwiański, mieszanki zapachowe, diaminodifenylometan, dichromian, benzoisotiazolony, parafenylenodiamina, perfumy, środki zapachowe czy rośliny z rodzaju Primula.1
Badania wykazały, że u pacjentów z nadwrażliwością na nikiel, zwiększone wydalanie niklu z moczem obserwowano podczas zaostrzeń pompholyx. Może to sugerować, że nie tylko kontakt zewnętrzny, ale również spożywanie pokarmów zawierających nikiel może powodować objawy.12
Droga pokarmowa
U osób nadwrażliwych, spożywanie pokarmów bogatych w nikiel lub kobalt może wyzwalać objawy dyshydrozy. Pokarmy, które zostały powiązane z dyshydrozą, obejmują:
Badania pokazują, że spożycie jonów metali, takich jak kobalt, może wywołać reakcje nadwrażliwości typu I i typu IV. Ponadto mogą one działać jako nietypowe hapteny, aktywując limfocyty T poprzez szlaki niezależne od ludzkiego antygenu leukocytarnego (HLA), powodując systemowe alergiczne zapalenie skóry w postaci wyprysku dyshydrotycznego.1
Stres i czynniki emocjonalne
Stres emocjonalny jest jednym z najczęściej zgłaszanych czynników wyzwalających dyshydrozę.12 Wielu pacjentów informuje o nawrotach pompholyx w okresach zwiększonego stresu.1 Mechanizm tego zjawiska może być związany z wpływem stresu na układ immunologiczny i funkcję bariery skórnej.1
Czynniki środowiskowe
Czynniki środowiskowe mogą znacząco wpływać na wystąpienie lub zaostrzenie dyshydrozy:
- Klimat i pogoda – Zmiany sezonowe, ekstremalne temperatury (gorące lub zimne) oraz wilgotność mogą nasilać objawy. Dyshydroza często wykazuje sezonowość, z większą częstotliwością występowania wiosną i latem.123
- Promieniowanie ultrafioletowe – Ekspozycja na promieniowanie UVA może wyzwalać dyshydrozę, co może tłumaczyć zwiększoną częstość występowania w miesiącach letnich.123
Nadmierna wilgotność skóry i nadpotliwość
Nadpotliwość (hyperhidrosis) jest czynnikiem zaostrzającym dyshydrozę u około 40% pacjentów.12 Stale mokre lub spocone dłonie i stopy mogą przyczyniać się do wystąpienia objawów. Dotyczy to szczególnie osób wykonujących zawody wymagające częstego mycia rąk lub długotrwałego kontaktu z wodą (np. fryzjerzy, pracownicy medyczni).12
Badania wykazały, że iniekcje onabotulinumtoxinA (toksyny botulinowej), które zmniejszają pocenie się, mogą prowadzić do poprawy świądu, rumienia, pęcherzyków i zapalenia skóry rąk, z mniejszą liczbą nawrotów lub ich brakiem.1
Infekcje
Zakażenia skóry mogą być czynnikiem wyzwalającym dyshydrozę:
- Infekcje grzybicze – Zwłaszcza grzybica stóp (tinea pedis) może być związana z dyshydrozą. U niektórych pacjentów odległe zakażenie grzybicze może wywoływać pompholyx dłoni jako reakcję id.123
- Infekcje bakteryjne również mogą wyzwalać epizody choroby.1
Inne czynniki
Dodatkowo zidentyfikowano inne możliwe czynniki przyczynowe dyshydrozy:
- Zakażenie HIV i związane z nim terapie12
- Leczenie immunoglobulinami dożylnymi (IVIG)12
- Palenie tytoniu12
- Stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych12
- Przyjmowanie aspiryny12
- Hamowanie punktów kontrolnych immunologicznych (np. leczenie tremelimumabem)1
Mechanizmy patofizjologiczne
Dokładny mechanizm powstawania zmian skórnych w dyshydrozie nie jest w pełni poznany, ale badania sugerują następujące procesy patofizjologiczne:
Reakcje immunologiczne
Dyshydroza często jest związana z nieprawidłowymi reakcjami immunologicznymi. Antygeny mogą działać jako hapteny ze specyficznym powinowactwem do białek dłoniowo-podeszwowych warstwy jasnej (stratum lucidum) naskórka. Wiązanie tych haptenów z miejscami receptorowymi tkanki może inicjować pompholyx.1
Badania sugerują, że dyshydroza jest zwykle zaburzeniem reaktywnym, w którym wiele białych krwinek (leukocytów) migruje z krwi do skóry. Po dotarciu do skóry komórki te tworzą pęcherzyki lub krosty charakterystyczne dla wyprysku dyshydrotycznego.1
Defekty bariery skórnej
Przewlekłe zapalenie skóry rąk, w tym wyprysk dyshydrotyczny, wiązano również z wadami bariery skórnej. W niektórych przypadkach stwierdzono związek z mutacjami w genie filagryny, choć nie osiągnęły one istotności statystycznej.1
Osłabiona bariera skórna nie może w pełni przeciwstawiać się otaczającemu środowisku i reaguje stanem zapalnym.1
Podsumowanie etiologii dyshydrozy
Dyshydroza pozostaje chorobą o nie w pełni poznanej etiologii. Badania sugerują, że jest to choroba wieloczynnikowa, na której rozwój wpływają zarówno predyspozycje genetyczne, jak i czynniki środowiskowe. Najważniejsze czynniki ryzyka obejmują atopię, nadwrażliwość na metale (szczególnie nikiel i kobalt), stres, nadpotliwość oraz ekspozycję na alergeny kontaktowe.123
Identyfikacja i unikanie indywidualnych czynników wyzwalających pozostaje kluczowym elementem w zapobieganiu nawrotom tej uporczywej choroby skóry.1 Dalsze badania nad mechanizmami molekularnymi i genetycznymi mogą przyczynić się do lepszego zrozumienia dyshydrozy i opracowania bardziej skutecznych metod leczenia.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.