Czerniak skóry
Epidemiologia
Czerniak skóry stanowi około 1,7% wszystkich nowotworów na świecie i jest piątym najczęściej diagnozowanym nowotworem w USA, gdzie w 2025 roku przewiduje się 104 960 nowych przypadków i 8 430 zgonów. Zachorowalność rośnie szczególnie w krajach rozwiniętych o jasnej karnacji, z najwyższymi wskaźnikami w Australii (do 56/100 000 u mężczyzn) i Nowej Zelandii. Czynniki ryzyka obejmują ekspozycję na promieniowanie UV, jasną karnację, immunosupresję, wywiad rodzinny oraz liczne znamiona. W USA 5-letni wskaźnik przeżycia wynosi 94%, ale w stadium IV spada do około 30%. Wzrost zachorowalności jest częściowo związany z lepszą diagnostyką i zgłaszalnością, a śmiertelność w wielu krajach rozwiniętych stabilizuje się lub spada, m.in. dzięki nowym terapiom molekularnym i immunoterapii.
Epidemiologia czerniaka skóry
Czerniak skóry stanowi około 1,7% wszystkich rozpoznań nowotworowych na świecie i jest piątym najczęściej występującym nowotworem w Stanach Zjednoczonych. Mimo że czerniak reprezentuje jedynie około 1% wszystkich przypadków raka skóry, odpowiada za zdecydowaną większość zgonów spowodowanych nowotworami skóry. Zachorowalność na czerniaka stale rośnie w krajach rozwiniętych, zamieszkałych głównie przez osoby o jasnej karnacji, wzrastając o ponad 320% w USA od 1975 roku.12
Według najnowszych danych, w 2025 roku w Stanach Zjednoczonych przewiduje się około 104 960 nowych przypadków czerniaka (60 550 u mężczyzn i 44 410 u kobiet) oraz około 8 430 zgonów z powodu tego nowotworu (5 470 mężczyzn i 2 960 kobiet).3 W skali globalnej, według szacunków z 2022 roku, zdiagnozowano około 331 722 nowych przypadków czerniaka, a prawie 60 000 osób zmarło z powodu tej choroby.45
Trendy zachorowalności
Zachorowalność na czerniaka wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne, z najwyższymi wskaźnikami w Australii i Nowej Zelandii, gdzie współczynnik zachorowalności standaryzowany względem wieku wynosi 32,5 przypadków na 100 000 mieszkańców.6 W Stanach Zjednoczonych standaryzowany współczynnik zachorowalności wynosi 21,9 na 100 000 osób (na podstawie danych z lat 2018-2022).7
W analizie trendów zachorowalności zauważono, że w Stanach Zjednoczonych wskaźniki zachorowalności na czerniaka u osób poniżej 50. roku życia ustabilizowały się u kobiet i zmniejszyły się o około 1% rocznie u mężczyzn od początku XXI wieku. Natomiast u osób w wieku 50 lat i starszych wskaźniki wzrosły u kobiet o około 3% rocznie, ale ustabilizowały się u mężczyzn w ostatnich latach.89
W Wielkiej Brytanii, która jest jednym z krajów o najwyższych wskaźnikach zachorowalności w Europie, zgłaszanych jest około 17 500 nowych przypadków czerniaka skóry rocznie, co stanowi 5% wszystkich nowych przypadków nowotworów. Od początku lat 90. XX wieku, wskaźniki zachorowalności na czerniaka skóry wzrosły około dwu i półkrotnie (147%) w Wielkiej Brytanii. Wskaźniki u kobiet wzrosły około dwukrotnie (110%), a u mężczyzn niemal trzykrotnie (197%).10
Trendy śmiertelności
Pomimo wzrostu zachorowalności, współczynniki śmiertelności z powodu czerniaka w wielu krajach rozwiniętych zaczynają się stabilizować lub spadać, co można przypisać postępom w diagnostyce i leczeniu. W Stanach Zjednoczonych śmiertelność z powodu czerniaka spadła o prawie 30% w ciągu ostatniej dekady, co zbiegło się z zatwierdzeniem 10 nowych leków ukierunkowanych molekularnie lub immunoterapeutycznych od 2011 roku.1112
Współczynnik śmiertelności w USA wynosił 2,0 na 100 000 w 2018 roku, w porównaniu z najwyższym wskaźnikiem 2,8 na 100 000 w 2009 roku. Od 2013 do 2016 roku całkowita śmiertelność zmniejszyła się o 17,9%.1314 W najnowszych danych, standaryzowane wskaźniki zgonów z powodu czerniaka spadały średnio o 2,8% rocznie w latach 2014-2023.15
W Wielkiej Brytanii odnotowuje się około 2 300 zgonów z powodu czerniaka skóry rocznie, co stanowi 1% wszystkich zgonów z powodu nowotworów. Współczynniki śmiertelności są najwyższe u osób w wieku 90 lat i starszych, a prawie połowa wszystkich zgonów z powodu czerniaka skóry (48%) dotyczy osób w wieku 75 lat i starszych.16
Czynniki ryzyka
Najważniejszym czynnikiem ryzyka rozwoju czerniaka jest ekspozycja na promieniowanie ultrafioletowe (UV) bez odpowiedniej ochrony, zarówno z naturalnych (słońce), jak i sztucznych źródeł (łóżka do opalania). Inne czynniki ryzyka obejmują:
- Jasną karnację, zwłaszcza u osób o blond lub rudych włosach i skłonności do oparzeń słonecznych1718
- Immunosupresję19
- Wywiad rodzinny czerniaka20
- Rzadkie choroby wrodzone21
- Liczne znamiona22
- Otyłość23
Badania epidemiologiczne potwierdziły hipotezę, że większość przypadków czerniaka jest spowodowana, przynajmniej częściowo, nadmierną ekspozycją na światło słoneczne. W przeciwieństwie do raka płaskonabłonkowego, ryzyko czerniaka wydaje się nie być związane z kumulacyjną, lecz z przerywaną ekspozycją na światło słoneczne.24
Demograficzne zróżnicowanie zachorowalności
Zróżnicowanie ze względu na wiek i płeć
Czerniak występuje najczęściej u starszych mężczyzn rasy białej, ze średnim wiekiem diagnozy wynoszącym 65 lat. Około dwie trzecie wszystkich nowych przypadków dotyczy osób w wieku od 55 do 84 lat.2526 Jednak czerniak nie jest rzadkością wśród osób poniżej 30. roku życia. Jest to jeden z najczęstszych nowotworów u młodych dorosłych, szczególnie u młodych kobiet.27
W Stanach Zjednoczonych częstość występowania czerniaka u mężczyzn (34,7 na 100 000) jest wyższa niż u kobiet (22,1 na 100 000) w populacji białej.28 Badania wskazują, że mężczyźni z czerniakiem mają ogólnie niższe wskaźniki przeżycia niż kobiety z czerniakiem.29
Występują także różnice w lokalizacji anatomicznej czerniaka w zależności od płci. U mężczyzn czerniak częściej rozwija się na tułowiu, natomiast u kobiet częściej na kończynach dolnych i górnych.30
Zróżnicowanie etniczne i rasowe
Czerniak występuje znacznie częściej u osób o jasnej karnacji w porównaniu do innych grup etnicznych. Częstość występowania czerniaka wśród osób rasy białej jest prawie 30 razy wyższa niż wśród osób rasy czarnej lub pochodzenia azjatyckiego/wysp Pacyfiku.31
Całożyciowe ryzyko zachorowania na czerniaka wynosi około 2,2% (1 na 40) dla osób rasy białej, 0,5% (1 na 200) dla Latynosów i 0,1% (1 na 1000) dla Afroamerykanów.3233
Co niepokojące, zaawansowane stadium czerniaka w momencie diagnozy jest częstsze wśród osób pochodzenia latynoskiego i czarnego niż wśród białych nie-Latynosów. Około 52% pacjentów rasy czarnej nie-latynoskiej i 26% pacjentów pochodzenia latynoskiego otrzymuje początkową diagnozę zaawansowanego stadium czerniaka, w porównaniu do 16% pacjentów rasy białej nie-latynoskiej.34
Zróżnicowanie geograficzne
Występowanie czerniaka wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne, z najwyższymi wskaźnikami w regionach o niższej szerokości geograficznej zamieszkiwanych przez populacje o jasnej karnacji.35 Australia i Nowa Zelandia konsekwentnie wykazują najwyższe wskaźniki zachorowalności na czerniaka na świecie.36
W Australii, w stanie Queensland, odnotowano najwyższe wskaźniki zachorowalności, sięgające 56 nowych przypadków rocznie na 100 000 dla mężczyzn i 43 dla kobiet.37 Czerniak jest trzecim najczęściej diagnozowanym nowotworem w Australii, a szacuje się, że w 2023 roku zdiagnozowano 18 257 nowych przypadków.38
W Europie najwyższe wskaźniki występują w krajach północnych i północno-zachodnich, takich jak Wielka Brytania, Irlandia i Holandia, a najniższe w Portugalii i Hiszpanii.39
Wskaźniki przeżycia i programy nadzoru
Trendy dotyczące przeżycia
Najnowszy 5-letni wskaźnik przeżycia (2011-2017) według danych SEER wynosi 93,3% dla czerniaka, w porównaniu do 81,9% w 1975 roku.4041 Dane z lat 2014-2020 pokazują, że we wszystkich stadiach czerniaka, średni pięcioletni wskaźnik przeżycia w Stanach Zjednoczonych wynosi 94%. Szacowany pięcioletni wskaźnik przeżycia dla pacjentów, u których czerniak jest wykryty wcześnie, przekracza 99%.42
Jednakże, podczas gdy ogólny 5-letni wskaźnik przeżycia wzrósł do ponad 93% w USA, przeżywalność w stadium IV choroby pozostaje tylko na poziomie około 30%.4344 Ta znacząca różnica podkreśla kluczowe znaczenie wczesnego wykrywania czerniaka.
W Australii, relatywne przeżycie po diagnozie czerniaka skóry jest bardzo wysokie w porównaniu z innymi typami nowotworów. 5-letni wskaźnik przeżywalności względnej czerniaka wzrósł z 90% w okresie 1990-1994 do 93,6% w latach 2015-2019.45
Programy nadzoru i wczesnego wykrywania
Programy badań przesiewowych ukierunkowane na wykrywanie zmian skórnych, szczególnie dla osób z grupy ryzyka, skutecznie i efektywnie kosztowo zmniejszyły śmiertelność z powodu czerniaka.46 Badania przesiewowe są zalecane dla osób z czynnikami ryzyka, takimi jak wywiad rodzinny lub wcześniejszy wywiad czerniaka, choroby wrodzone, predysponujący styl życia/zawód oraz wysokie ryzyko demograficzne, w szczególności dla starszych mężczyzn rasy białej.47
Mimo to, populacyjne badania przesiewowe w kierunku czerniaka nie są obecnie zalecane ze względu na niewystarczające dowody na to, że badania przesiewowe zmniejszają śmiertelność z powodu czerniaka. W większości krajów, w tym w Australii, wczesne wykrywanie czerniaka i raków keratynocytów jest przeprowadzane oportunistycznie, albo przez pacjenta zgłaszającego się na rutynowe badanie skóry lub ze zmianą budzącą niepokój, albo przez lekarza wykrywającego zmianę przypadkowo.48
Aktualne australijskie wytyczne zalecają, aby osoby o bardzo wysokim ryzyku czerniaka otrzymywały pełne badania skóry co 6 miesięcy.49 Nowe badanie opublikowane w Journal of the American Medical Association Dermatology wykazało, że w grupie 2 452 pacjentów zdiagnozowanych z czerniakiem, wolniej rosnące czerniaki były częściej wykrywane podczas rutynowego badania skóry i były cieńsze, podczas gdy szybciej rosnące czerniaki były częściej wykrywane przez samych pacjentów i były grubsze. Oszacowano, że pacjenci, u których czerniak został wykryty przez lekarza podczas rutynowego badania skóry, mieli o 32% mniejsze ryzyko śmierci z powodu czerniaka w porównaniu z pacjentami, którzy sami zidentyfikowali swojego czerniaka.50
Nadzór i nowe technologie
W ostatnich latach wzrosło zainteresowanie wykorzystaniem nowych technologii w nadzorze nad czerniakiem. Fotografia skóry, jak cyfrowa dermoskopia poszczególnych zmian i fotografia całego ciała, zyskuje na popularności i jest obecnie zalecana.51
Instytut Czerniaka w Australii aktywnie zaleca używanie zdjęć w procesie samodzielnego badania skóry: „Najlepszym sposobem monitorowania zmian na skórze jest robienie zdjęć co kilka miesięcy i porównywanie ich w celu zidentyfikowania wszelkich zmian.”52
Badanie przeprowadzone przez Instytut Czerniaka w Australii wykorzystało spersonalizowaną ocenę ryzyka i dostosowane do indywidualnych potrzeb zalecenia dotyczące obserwacji, uzyskując 62% poziom przestrzegania zaleceń. Badanie to jest pierwszym tego rodzaju mającym na celu ocenę przestrzegania określonych przez ryzyko badań skóry w kierunku czerniaka.5354
Postępy w wysokiej rozdzielczości ultrasonografii umożliwiły nadzór nad obciążeniem przerzutami do węzłów chłonnych wartowniczych. Badanie Screening and Surveillance of Ultrasound in Melanoma (SUNMEL) ocenia ultrasonografię jako alternatywę dla inwazyjnych metod chirurgicznych.55
Obciążenie ekonomiczne i inicjatywy zdrowia publicznego
Koszty ekonomiczne
Czerniak stanowi znaczące obciążenie ekonomiczne dla systemów opieki zdrowotnej na całym świecie. W Stanach Zjednoczonych roczny koszt leczenia czerniaka szacuje się na 3,3 miliarda dolarów.56 Łączny roczny koszt leczenia nowotworów skóry w USA wynosi około 8,1 miliarda dolarów, z czego około 4,8 miliarda dolarów przypada na nieczerniakowe nowotwory skóry i 3,3 miliarda dolarów na czerniaka.57
W Australii, gdzie wskaźniki zachorowalności są najwyższe na świecie, czerniaki i inne nowotwory skóry kosztują system opieki zdrowotnej więcej niż jakikolwiek inny nowotwór.58
Inicjatywy profilaktyczne
W obliczu rosnącej zachorowalności na czerniaka, agencje zdrowotne w krajach o znacznym obciążeniu chorobą uruchomiły kampanie mające na celu promowanie profilaktyki. Wdrożone strategie profilaktyczne obejmują metody profilaktyki pierwotnej mające na celu zmniejszenie ekspozycji na słońce i egzekwowanie bardziej rygorystycznych protokołów oznaczania kremów przeciwsłonecznych, a także metody profilaktyki wtórnej, takie jak pełne wizualne badania skóry.59
Inicjatywy zdrowia publicznego w niektórych krajach rozwiniętych, takich jak Australia, skutecznie zahamowały wzrost zachorowalności na czerniaka i powinny być wykorzystywane jako modele edukacji i finansowania w Stanach Zjednoczonych. Program SunSmart w australijskim stanie Wiktoria działa od 1988 roku i wykorzystuje reklamy telewizyjne podkreślające konieczność noszenia kapeluszy i stosowania kremów przeciwsłonecznych.60
Liczne randomizowane badania kontrolowane wykazały, że regularne stosowanie kremów przeciwsłonecznych znacząco zmniejszyło częstość występowania czerniaka w kilkadziesiąt lat później.61 Szacunki z 2008 roku wskazują, że program SunWise zapobiegł ponad 11 000 przypadkom i 50 zgonom z powodu raka skóry, oszczędzając szacunkowo 2-4 dolary na każdy zainwestowany dolar.62
Przyszłe trendy i prognozy
Wskaźniki zachorowalności na czerniaka skóry w Anglii przewiduje się, że wzrosną o 9% między latami 2023-2025 a 2038-2040. Mogłoby to oznaczać około 26 500 nowych przypadków czerniaka skóry rocznie w Wielkiej Brytanii do lat 2038-2040.6364
Jednocześnie, wskaźniki śmiertelności z powodu czerniaka skóry mają spaść o 12% w Wielkiej Brytanii między latami 2023-2025 a 2038-2040. Mogłoby to oznaczać około 2 800 zgonów z powodu czerniaka skóry rocznie w Wielkiej Brytanii do lat 2038-2040.65
W Stanach Zjednoczonych zachorowalność na czerniaka nie osiągnie szczytu do lat 2022-2026.66 Szacuje się, że liczba nowych przypadków czerniaka wzrośnie o 5,9% w 2025 roku, a liczba zgonów z powodu czerniaka zwiększy się o 1,7%.67
Przyszłość wczesnego wykrywania raka skóry w Australii i na świecie może obejmować takie cechy, jak bardziej ustrukturyzowane podejście do oceny ryzyka raka skóry za pomocą kalkulatorów ryzyka online i zaproszeń do badań przesiewowych, nadzór nad czerniakiem kierowany przez konsumentów oraz nowe technologie do diagnozy i monitorowania zmian.68
Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym
Ograniczenia aktualnych systemów nadzoru
Wiele przypadków raka skóry nie jest rejestrowanych przez obecne systemy nadzoru, a obecne systemy nadzoru behawioralnego mogą nie być wystarczające do śledzenia efektów inicjatyw stanowych i lokalnych, takich jak przepisy dotyczące solariów dla nieletnich.69
W przeciwieństwie do raków piersi, jelita grubego i szyjki macicy, nie ma ustrukturyzowanego programu badań przesiewowych dla czerniaka w Australii. Projekt badawczy ocenia korzyści, szkody, efektywność kosztową i implikacje zasobów związane z wdrożeniem krajowego programu badań przesiewowych czerniaka dostosowanego do ryzyka.70
Centralne rejestry nowotworów zbierają dane na temat czerniaka skóry i nieepitelialnych nowotworów skóry, takich jak rak z komórek Merkla. Panel Czerniaka dostarcza danych stanowych i lokalnych, aby pomóc społecznościom zaspokoić ich unikalne potrzeby profilaktyki czerniaka. Dane z badań krajowych dotyczące ochrony przeciwsłonecznej, opalania w solariach i oparzeń słonecznych są zbierane za pośrednictwem Systemu Nadzoru Zachowań Ryzyka Młodzieży (dla uczniów szkół średnich) oraz Krajowego Badania Wywiadu Zdrowotnego (dla dorosłych w wieku 18 lat i starszych).71
Wpływ diagnozy i badań przesiewowych na trendy
Choć ostatnie raporty sugerują, że wskaźniki zachorowalności na czerniaka rosną, te pozorne wzrosty mogą być spowodowane zwiększoną zgłaszalnością i/lub badaniami przesiewowymi, a także rzeczywistym wzrostem występowania czerniaka.72 Wskaźniki czerniaka mogą się różnić ze względu na różnice w zgłaszaniu, diagnozie i badaniach przesiewowych.73
Recenzja danych z Surveillance, Epidemiology, and End Results (SEER) z lat 1975-2014 zidentyfikowała rozbieżności w trendach zachorowalności i śmiertelności, które sugerują znaczną nadrozpoznawalność czerniaka u osób rasy białej. W tym okresie u osób rasy czarnej zachorowalność na czerniaka wzrosła o prawie 25%, podczas gdy śmiertelność z powodu czerniaka spadła o około 25%. U osób rasy białej zachorowalność na czerniaka wzrosła około 4-krotnie u kobiet i 6-krotnie u mężczyzn, podczas gdy śmiertelność była stabilna u kobiet i wzrosła o mniej niż 50% u mężczyzn.74
Zidentyfikowano kilka obaw dotyczących obecnego nieustrukturyzowanego podejścia do wczesnego wykrywania raka skóry, w tym zmienną jakość opieki, nierówności socjodemograficzne w dostępie do opieki medycznej i wynikach zdrowotnych, wycinanie wielu łagodnych zmian, nadrozpoznawanie, luki w szkoleniu siły roboczej i nieefektywność systemu opieki zdrowotnej.75
Perspektywy badań i innowacji
Multidyscyplinarne zespoły badawcze pracują nad badaniami czerniaka i innych nowotworów skóry w całym kontinuum kontroli raka, w tym nad etiologią, profilaktyką, wczesnym wykrywaniem, diagnozą, leczeniem i przeżyciem, ze szczególnym uwzględnieniem wyników translacyjnych istotnych dla polityki zdrowotnej, praktyki klinicznej i poprawy wyników pacjentów.76
Zespół badawczy National Cancer Institute skupia się na identyfikacji i funkcjonalnej charakterystyce alleli ryzyka czerniaka, bada genetykę ryzyka czerniaka poprzez badania asocjacyjne całego genomu (GWAS) oraz sekwencjonowanie całego genomu i eksomu rodzin o wysokim ryzyku czerniaka.77
Projekt Tailored Surveillance ocenia wdrożenie spersonalizowanej oceny ryzyka czerniaka oraz dostosowanej edukacji pacjenta i nadzoru nad skórą w klinikach dermatologicznych w trzech głównych ośrodkach czerniaka (Melanoma Institute Australia, Royal Prince Alfred Hospital, Westmead Hospital).78
Badanie to oceniło wpływ dostarczania osobistych informacji o ryzyku genomowym czerniaka na zachowania związane z profilaktyką i wczesnym wykrywaniem raka skóry oraz na wyniki psychospołeczne, etyczne i ekonomiczne.79
Te multidyscyplinarne partnerstwa łączą wiodącą wiedzę kliniczną w zakresie diagnozy i leczenia czerniaka z wiedzą metodologiczną w zakresie epidemiologii, bioinformatyki, ekonomii zdrowia i nauki o wdrażaniu.80
Biorąc pod uwagę światowe trendy, wyzwania związane z danymi i wpływ na zdrowie publiczne, powstanie wysokiej jakości dowodów badawczych jest niezbędne do wsparcia wszelkich zmian w polityce i praktyce wczesnego wykrywania raka skóry.81
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.