Choroba parkinsona
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Choroba Parkinsona, będąca drugim co do częstości schorzeniem neurodegeneracyjnym, znacząco wpływa na śmiertelność i niepełnosprawność pacjentów. Dziesięcioletnia śmiertelność wynosi około 34,2% (HR 2,85; 95% CI 1,80-4,52), co wskazuje na ponad dwukrotnie zwiększone ryzyko zgonu w porównaniu z populacją ogólną, niezależnie od wieku, płci czy chorób współistniejących. Kluczowymi predyktorami śmiertelności są starszy wiek w momencie zachorowania, nasilone zaburzenia motoryczne, fenotyp PIGD, wysoka ocena w skali Hoehn i Yahr (≥3; HR 9,36; 95% CI 2,82-31,03) oraz ciężkie upośledzenie funkcji poznawczych (HR 6,18; 95% CI 2,75-13,88). Biomarkery, takie jak stężenie neurofilamentu lekkiego (NfL) w surowicy oraz obecność allelu APOE e4, poprawiają predykcję progresji demencji i śmiertelności, a ich integracja z danymi klinicznymi zwiększa dokładność prognostyczną (AUC 0,84 vs 0,74 dla wieku i płci, p=0,0103).
- Prognozy choroby Parkinsona
- Kamienie milowe choroby Parkinsona a śmiertelność
- Modele prognostyczne w chorobie Parkinsona
- Nomogramy i kalkulatory przeżycia
- Skale prognostyczne dotyczące pogorszenia funkcji poznawczych
- Uczenie maszynowe w prognozowaniu choroby Parkinsona
- Znaczenie prognozy w planowaniu leczenia paliatywnego i end-of-life
- Rola wczesnej identyfikacji pacjentów z wysokim ryzykiem choroby Parkinsona
Prognozy choroby Parkinsona
Choroba Parkinsona, jako drugie najczęstsze schorzenie neurodegeneracyjne, stanowi istotną przyczynę niepełnosprawności i śmiertelności. Identyfikacja czynników przewidujących oraz wpływających na śmiertelność w chorobie Parkinsona ma kluczowe znaczenie dla informowania pacjentów, zarządzania przebiegiem choroby oraz projektowania przyszłych badań klinicznych.12 Chociaż choroba Parkinsona sama w sobie nie jest uważana za chorobę śmiertelną, jej degeneracyjny charakter prowadzi do stopniowego pogarszania się stanu pacjentów, co w konsekwencji może skracać oczekiwaną długość życia.3
Spodziewana długość życia
Choroba Parkinsona zazwyczaj postępuje przez około 15 lat, prowadząc do znacznej niepełnosprawności pacjenta.3 Badania wykazały, że dziesięcioletnia śmiertelność pacjentów z chorobą Parkinsona wynosi około 34,2% w porównaniu do 12,3% w grupie kontrolnej, co daje nieskorygowany współczynnik ryzyka (HR) 2,85 (95% CI 1,80-4,52) i HR 2,48 (95% CI 1,55-3,95) po skorygowaniu o czynniki zakłócające, w tym choroby współistniejące.45 Oznacza to, że choroba Parkinsona ponad dwukrotnie zwiększa ryzyko zgonu w ciągu 10 lat od diagnozy, niezależnie od wieku, płci, palenia tytoniu i chorób współistniejących.6
Warto zauważyć, że średnia długość życia pacjentów z chorobą Parkinsona znacznie się poprawiła na przestrzeni lat. W 1967 roku wynosiła niespełna 10 lat od diagnozy, natomiast obecnie wzrosła o około 55%, osiągając ponad 14,5 roku.7 Biorąc pod uwagę, że diagnoza choroby Parkinsona jest znacznie bardziej prawdopodobna po 60. roku życia, schorzenie to często nie wpływa na oczekiwaną długość życia o więcej niż kilka lat.7
Interesujące jest, że w niektórych badaniach przeprowadzonych w Chinach wykazano, że 10-letnie przeżycie pacjentów z chorobą Parkinsona nie różni się znacząco od przeżycia ogólnej populacji (SMR 1,32, 95% CI 0,98-1,74).8
Predyktory śmiertelności
Na podstawie przeprowadzonych badań zidentyfikowano cztery główne domeny czynników związanych ze śmiertelnością w chorobie Parkinsona:910
- Wskaźniki demograficzne i kliniczne (wiek, płeć, wskaźnik masy ciała i choroby współistniejące)
- Dysfunkcje motoryczne i globalna niepełnosprawność
- Upadki i infekcje
- Objawy niemotoryczne
Niezależnymi predyktorami śmiertelności na początku choroby są: starszy wiek w momencie zachorowania, bardziej nasilone zaburzenia motoryczne oraz fenotyp niestabilności postawy i trudności z chodzeniem (PIGD – postural instability-gait difficulty).45 Badania wykazały również, że ciężkie upośledzenie funkcji poznawczych na początku choroby jest istotnym predyktorem gorszego przeżycia (HR 6,18, 95% CI 2,75-13,88).811
Dodatkowo, co istotne, wysoka ocena w skali Hoehn i Yahr (≥3) jest niezależnym czynnikiem predykcyjnym krótszego przeżycia (HR 9,36, 95% CI 2,82-31,03).8 Zmęczenie również wskazano jako czynnik mogący prowadzić do pogorszenia przeżywalności.11
Biomarkery prognostyczne
W ostatnich latach coraz większą uwagę poświęca się biomarkerom, które mogłyby pomóc w prognozowaniu przebiegu choroby Parkinsona. Jednym z obiecujących biomarkerów jest stężenie neurofilamentu lekkiego (NfL) w surowicy, które wiąże się ze stanem poznawczym pacjenta na początku choroby.12
Wykazano, że NfL prognozuje krótszy czas do wystąpienia demencji, niestabilności postawy i śmierci (HR dla demencji 2,64; HR dla niestabilności postawy 1,32; HR dla śmiertelności 1,89).12 Ponadto, status genu APOE, a dokładniej obecność allelu e4, wiąże się z progresją do demencji (HR 3,12, 95% CI 1,63 do 6,00).12
Kombinacja danych klinicznych, stężenia NfL i danych genetycznych zapewnia silniejszą predykcję niekorzystnych wyników w porównaniu z samym wiekiem i płcią (pole pod krzywą: 0,74 dla wieku/płci vs 0,84 dla wszystkich parametrów, p=0,0103).13 Sugeruje to, że badania kliniczne potencjalnych terapii modyfikujących przebieg choroby mogłyby skutecznie stratyfikować pacjentów na podstawie parametrów klinicznych, genetycznych i poziomu NfL w czasie rekrutacji.13
Kamienie milowe choroby Parkinsona a śmiertelność
W przebiegu choroby Parkinsona identyfikuje się kilka kluczowych wydarzeń klinicznych, tzw. kamieni milowych, które znacząco wpływają na rokowanie i ryzyko zgonu.146
Wpływ kamieni milowych na śmiertelność
Każdy z klinicznych kamieni milowych samodzielnie ponad dwukrotnie zwiększa ryzyko zgonu i ma skumulowany wpływ na śmiertelność, z HR wynoszącym 10,83 (95% CI 4,39-26,73) u pacjentów doświadczających wszystkich czterech kamieni milowych.45 Oznacza to, że każdy dodatkowy kamień milowy znacząco zwiększa ryzyko śmierci.15
Do głównych kamieni milowych w chorobie Parkinsona zalicza się:1516
- Upadki
- Halucynacje
- Rozwój demencji w chorobie Parkinsona (PDD)
- Przyjęcie do placówki opiekuńczej
Ogólnie rzecz biorąc, upadki i halucynacje są kamieniami milowymi o najdłuższym czasie między wystąpieniem a zgonem, a następnie rozwój PDD i przyjęcie do placówki opiekuńczej.16 Osiągnięcie tych kamieni milowych wiąże się również z cięższymi postaciami choroby Parkinsona przy użyciu różnych systemów podtypów klinicznych, a rozwój demencji w szczególności wiąże się z wyższym ryzykiem śmiertelności.6
Znaczenie kamieni milowych w ocenie klinicznej
Ocena klinicznych kamieni milowych może stanowić alternatywny sposób oceny zaawansowanej choroby Parkinsona, ponieważ inne tradycyjnie stosowane metody, takie jak skala Hoehn i Yahr, opierają się głównie na niepełnosprawności ruchowej, deprecjonując wieloaspektowy charakter choroby.15
Wczesne różnice w śmiertelności stają się widoczne już na początku choroby Parkinsona, co jest sprzeczne z niektórymi badaniami wczesnej choroby Parkinsona sugerującymi, że pacjenci nie są narażeni na zwiększone ryzyko śmiertelności aż do późniejszych stadiów choroby.14 Osoby z większą ciężkością objawów motorycznych i fenotypem PIGD są najbardziej narażone na wczesny zgon i prawdopodobnie to one przyczyniają się do wczesnych różnic obserwowanych na poziomie grupy.15
Badanie tych kamieni milowych dostarcza istotnych danych na temat śmiertelności w chorobie Parkinsona i ścisłego związku między kamieniami milowymi a ryzykiem śmiertelności, podkreślając ich potencjalnie znaczące implikacje dla klinicznego określania stadium choroby i rokowania.1516
Modele prognostyczne w chorobie Parkinsona
W ostatnich latach opracowano różne modele prognostyczne, które mają na celu dokładniejsze przewidywanie przebiegu choroby Parkinsona i odpowiedzi na leczenie.1718
Nomogramy i kalkulatory przeżycia
Opracowano nomogram i odpowiadający mu kalkulator internetowy do przewidywania przeżycia pacjentów z chorobą Parkinsona, bazujący na niezależnych czynnikach prognostycznych, takich jak wiek, czas trwania choroby Parkinsona i stadium według skali Hoehn i Yahr.1819
W analizie regresji jednowymiarowej cztery zmienne: wiek, czas trwania choroby Parkinsona, stadium Hoehn-Yahr (HY) i albumina, były istotnie związane z ogólnym przeżyciem.18 Na podstawie wyników regresji Coxa, wiek, czas trwania choroby Parkinsona i stadium HY zostały włączone do nomogramu, który jest intuicyjnym modelem wizualizacyjnym.19
Aby ułatwić kliniczne zastosowanie tych ustaleń, stworzono internetowy kalkulator do przewidywania ogólnego przeżycia pacjentów z chorobą Parkinsona zgodnie z nomogramem.19 Siła dyskryminacyjna modelu została oceniona za pomocą wartości indeksu zgodności (C-index) i krzywych ROC (receiver operating characteristic).19
Główną zaletą tego badania, w porównaniu z wcześniejszymi badaniami, jest fakt, że nomogram został opracowany i zwalidowany w dwóch kompletnych kohortach pacjentów z rozpoznaną chorobą Parkinsona o wystarczającej wielkości próby.19
Skale prognostyczne dotyczące pogorszenia funkcji poznawczych
Zróżnicowanie kliniczne i biochemiczne choroby Parkinsona stanowi duże wyzwanie dla dokładnej diagnozy i przewidywania jej progresji.17 Opracowano skale kliniczne choroby Parkinsona jako skuteczne zintegrowane biomarkery progresji do przewidywania prawdopodobnego tempa pogorszenia funkcji poznawczych u pacjentów z chorobą Parkinsona.17
Czułość i swoistość zintegrowanych biomarkerów przekroczyły 90% dla przewidywania ciężkiego pogorszenia funkcji poznawczych, wykazując doskonałą zdolność tych biomarkerów do rozwiązania długotrwałego problemu klinicznego związanego z niepewnym rokowaniem dotyczącym pogorszenia funkcji poznawczych w chorobie Parkinsona.17
Skale PDCD (Parkinson’s Disease Cognitive Decline) wykazały wyjątkowe możliwości i stabilność w przewidywaniu ciężkiego pogorszenia funkcji poznawczych w chorobie Parkinsona, z czułością i swoistością około 93%.17
Uczenie maszynowe w prognozowaniu choroby Parkinsona
Innowacyjne metody analizy predykcyjnej, w tym uczenie maszynowe, mają potencjał do opracowania narzędzia dla klinicystów, które wiarygodnie przewiduje indywidualną odpowiedź pacjenta na leczenie, uwzględniając jedynie kliniczne zmienne przedoperacyjne.20
W badaniu dotyczącym przewidywania odpowiedzi motorycznej po głębokiej stymulacji mózgu jądra niskowzgórzowego (STN DBS) model uczenia maszynowego prognozował słabe odpowiedzi ze średnią powierzchnią pod krzywą charakterystyki operacyjnej odbiornika wynoszącą 0,79 (odchylenie standardowe: 0,08), wskaźnikiem prawdziwie dodatnich 0,80 i wskaźnikiem fałszywie dodatnich 0,24 oraz dokładnością diagnostyczną 78%.20
Podobne wyniki uzyskano w innym badaniu, gdzie zastosowano modele uczenia maszynowego do przewidywania odpowiedzi motorycznej po STN DBS, uzyskując średnią powierzchnię pod krzywą wynoszącą 0,88 (odchylenie standardowe: 0,14), wskaźnik prawdziwie dodatnich 0,85 i wskaźnik fałszywie dodatnich 0,25 oraz dokładność diagnostyczną 78%.21
Bardzo dobra dokładność diagnostyczna przedstawionego modelu predykcyjnego potwierdza użyteczność przewidywania odpowiedzi motorycznej opartej na uczeniu maszynowym rok po implantacji STN DBS, w oparciu o kliniczne zmienne przedoperacyjne.21 Po odtworzeniu i walidacji w prospektywnej kohorcie, ten model predykcyjny ma ogromny potencjał, aby być narzędziem wspierającym dla klinicystów podczas przedoperacyjnych konsultacji.22
W innym badaniu zaproponowano, wdrożono, przetestowano i zwalidowano komplementarne podejścia oparte na modelu i bezmodelowe podejścia do klasyfikacji i predykcji choroby Parkinsona, wykorzystując dane z inicjatywy Parkinson’s Progression Markers Initiative (PPMI).23 Wyniki kilku metod klasyfikacji opartych na uczeniu maszynowym wskazywały na znaczną moc przewidywania choroby Parkinsona u badanych (spójna dokładność, czułość i swoistość przekraczająca 96%, potwierdzona za pomocą statystycznej walidacji krzyżowej n-krotnej).23
Bezmodelowe metody klasyfikacji oparte na uczeniu maszynowym z wykorzystaniem Big Data (np. adaptacyjne wzmacnianie, maszyny wektorów nośnych) mogą przewyższać techniki oparte na modelach pod względem precyzji i niezawodności predykcyjnej (np. prognozowanie diagnozy pacjenta).24 Wyniki UPDRS (Unified Parkinson’s Disease Rating Scale) odgrywają kluczową rolę w przewidywaniu diagnozy, co jest oczekiwane na podstawie klinicznej definicji choroby Parkinsona.24
Znaczenie prognozy w planowaniu leczenia paliatywnego i end-of-life
Identyfikacja zdarzeń, objawów i innych cech choroby Parkinsona przewidujących śmiertelność może pomóc w odpowiednim i terminowym kierowaniu pacjentów do opieki paliatywnej lub hospicyjnej pod koniec życia.9
Chociaż znane są niektóre czynniki związane ze śmiertelnością w tej populacji, istnieje niewielkie rozróżnienie między ogólnymi predyktorami ogólnie złego rokowania a konkretnymi predyktorami sugerującymi, że dana osoba znajduje się w ostatnich tygodniach lub miesiącach życia.10
Badania prognostyczne skupiające się na identyfikacji momentu, gdy osoby z chorobą Parkinsona zbliżają się do ostatnich miesięcy życia, są ograniczone.9 Kilka cech klinicznych zaawansowanej choroby może być przydatnych w uruchamianiu skierowania do opieki paliatywnej/hospicyjnej pod koniec życia.9
Powikłania wpływające na długość życia
Powikłania związane z chorobą Parkinsona zwykle prowadzą do skrócenia oczekiwanej długości życia, a nie sama choroba.25 Choroba Parkinsona może powodować powikłania, takie jak zadławienie, zapalenie płuc i upadki prowadzące do poważnych obrażeń lub śmierci.25
Śmiertelność jest zwiększona w chorobie Parkinsona, a powikłania tego schorzenia przyczyniają się do zgonu.10 Ogólne markery pogorszenia stanu zdrowia mogą przewidywać śmiertelność w chorobie Parkinsona.10 Ponadto, specyficzne dla choroby markery zaawansowanej choroby mogą przewidywać śmiertelność, a predyktory śmierci są powiązane z powszechnymi przyczynami nadmiernej śmiertelności w chorobie Parkinsona (np. dysfagia i zachłystowe zapalenie płuc).10
Rola wczesnej identyfikacji pacjentów z wysokim ryzykiem choroby Parkinsona
Diagnoza choroby Parkinsona często nie jest stawiana, dopóki patologia nie jest zaawansowana.26 Istnienie fazy prodromalnej (lub przed-diagnostycznej) choroby Parkinsona stało się ewidentne. Może ona trwać nawet do 20 lat przed diagnozą, w tym czasie może pojawić się wiele objawów niemotorycznych.26
Metoda identyfikacji osób o wysokim ryzyku choroby Parkinsona jest kluczowym warunkiem wstępnym do włączenia do badań klinicznych, a następnie do badań przesiewowych populacji i wyboru osób, które prawdopodobnie skorzystają z leczenia zapobiegawczego lub modyfikującego przebieg choroby.26
Dwie szerokie strategie opisane w literaturze nie wykluczają się wzajemnie i zostały już połączone w jednym z ostatnich badań, gdzie kryteria MDS (Movement Disorder Society) zastosowano do kohorty PSG-RBD (polisomnograficznie potwierdzone zaburzenia zachowania w fazie REM snu).26 Rozwój modeli predykcyjnych oferuje przewagę większej elastyczności i możliwości uogólnienia niż alternatywne podejścia.26
Znaczenie wczesnego przewidywania progresji
Pacjenci z chorobą Parkinsona mają zmienne tempo progresji.12 Dokładniejsze przewidywanie progresji mogłoby poprawić selekcję do badań klinicznych.12 Chociaż część zmienności w progresji klinicznej można przewidzieć na podstawie wieku w momencie zachorowania i fenotypu, przypuszcza się, że można to dodatkowo poprawić za pomocą biomarkerów krwi.12
Tempo progresji i jej przebieg różnią się u poszczególnych pacjentów. Przebieg jest stosunkowo łagodny u niektórych pacjentów z niewielką niepełnosprawnością po dwudziestu latach i może być bardziej agresywny u innych, którzy mogą być poważnie niepełnosprawni po dziesięciu latach. Osoby z wczesnym początkiem choroby Parkinsona mają krótszą długość życia niż osoby z chorobą o późniejszym początku.3
Nieleczona choroba Parkinsona pogarsza się z biegiem lat. Może prowadzić do pogorszenia wszystkich funkcji mózgu i wczesnej śmierci. Oczekiwana długość życia jest jednak normalna lub prawie normalna u większości leczonych pacjentów z chorobą Parkinsona.3
Istnieje kilka skal oceny, które mogą być używane jako narzędzia do zrozumienia progresji choroby. Stadia choroby Parkinsona odpowiadają nasileniu objawów ruchowych i stopniowi upośledzenia codziennych aktywności pacjenta.25
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.