Bóle kręgosłupowe
Etiologia i przyczyny
Bóle kręgosłupowe (spinal headaches) wynikają z wycieku płynu mózgowo-rdzeniowego (PMR) przez uszkodzenie opony twardej, co prowadzi do obniżenia ciśnienia wewnątrzczaszkowego i opadania mózgu, powodując rozciąganie struktur wrażliwych na ból. Najczęstszą przyczyną są procedury medyczne takie jak nakłucie lędźwiowe, znieczulenie podpajęczynówkowe czy niezamierzone nakłucie podczas znieczulenia zewnątrzoponowego. Ryzyko wystąpienia bólów kręgosłupowych po nakłuciu lędźwiowym wynosi 10-40%, a stosowanie atraumatycznych igieł zmniejsza je do około 1%. Czynniki ryzyka obejmują wiek 20-40 lat, płeć żeńską, ciążę, niski BMI, wcześniejsze bóle głowy, zaburzenia tkanki łącznej oraz technikę wykonania procedury (rozmiar i typ igły, liczba prób, doświadczenie operatora). Patofizjologia obejmuje hipotonię PMR, kompensacyjne rozszerzenie naczyń żylnych oraz stan zapalny naczyń i tkanek.
Etiologia bólów kręgosłupowych
Bóle kręgosłupowe (ang. Spinal headaches) to intensywne bóle głowy spowodowane wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego (PMR) przez otwór w oponie twardej (dura mater), która otacza rdzeń kręgowy. Ten wyciek powoduje obniżenie ciśnienia wewnątrzczaszkowego płynu mózgowo-rdzeniowego otaczającego mózg i rdzeń kręgowy, co prowadzi do charakterystycznego bólu głowy.123
Zmniejszona objętość płynu mózgowo-rdzeniowego skutkuje obniżeniem ciśnienia wewnątrzczaszkowego (hipotensja wewnątrzczaszkowa), co powoduje opadanie mózgu w dół i rozciąganie otaczających go nerwów i tkanek. To właśnie naprężenie struktur wrażliwych na ból, takich jak naczynia krwionośne i nerwy, jest bezpośrednią przyczyną dolegliwości bólowych.123
Najczęstsze przyczyny
Główną przyczyną bólów kręgosłupowych jest wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego przez punktowe uszkodzenie opony twardej. Do najczęstszych okoliczności powodujących takie uszkodzenie należą:123
- Nakłucie lędźwiowe (punkcja lędźwiowa) wykonywane w celach diagnostycznych lub terapeutycznych
- Znieczulenie podpajęczynówkowe
- Niezamierzone nakłucie opony twardej podczas podawania znieczulenia zewnątrzoponowego (epiduralnego)
- Mielografia (badanie radiologiczne z użyciem kontrastu podanego do przestrzeni podpajęczynówkowej)
- Wstrzyknięcia leków do przestrzeni podpajęczynówkowej
Szacuje się, że bóle kręgosłupowe występują u około 10-40% pacjentów po nakłuciu lędźwiowym, przy czym ryzyko jest znacznie niższe (około 1%) w przypadku stosowania nowoczesnych, atraumatycznych igieł.123
Inne przyczyny
Oprócz procedur medycznych, bóle kręgosłupowe mogą być spowodowane innymi czynnikami prowadzącymi do wycieku płynu mózgowo-rdzeniowego:12
- Uraz głowy lub twarzy, szczególnie złamanie kości czaszki
- Pęknięta torbiel na rdzeniu kręgowym
- Rozdarcie opon rdzenia kręgowego (meninges)
- Ostrogi kostne wzdłuż kręgosłupa
- Nieprawidłowości opony twardej wokół korzeni nerwowych w kręgosłupie
- Nieprawidłowe połączenia między oponą twardą a żyłami (przetoki PMR-żylne)
- Wcześniejsza operacja kręgosłupa
W rzadkich przypadkach może dojść do spontanicznego wycieku płynu mózgowo-rdzeniowego bez oczywistej przyczyny. Badacze nadal badają, dlaczego dochodzi do spontanicznych wycieków PMR, ale mogą one być związane z osłabioną strukturą opony twardej.12
Czynniki ryzyka
Istnieje wiele czynników, które zwiększają ryzyko wystąpienia bólów kręgosłupowych po procedurach medycznych obejmujących nakłucie opony twardej:12
Czynniki demograficzne
- Wiek: Osoby w wieku 20-40 lat są bardziej narażone, podczas gdy u osób starszych (powyżej 60 lat) bóle kręgosłupowe występują rzadziej, prawdopodobnie z powodu obecności atrofii mózgu
- Płeć: Kobiety są bardziej narażone niż mężczyźni
- Ciąża: Kobiety w ciąży mają zwiększone ryzyko, prawdopodobnie z powodu zwiększonej rozszerzalności naczyń mózgowych w odpowiedzi na hipotonię płynu mózgowo-rdzeniowego
- Niski wskaźnik masy ciała (BMI): Chociaż badania są niejednoznaczne, historycznie uważano, że osoby z niższym BMI są bardziej narażone
Czynniki medyczne
- Wcześniejsze bóle głowy: Osoby z wcześniejszymi przewlekłymi bólami głowy lub migreną są bardziej narażone
- Zaburzenia tkanki łącznej: Osoby z zespołem Marfana, zespołem Ehlersa-Danlosa lub wielotorbielowatością nerek mają słabszą tkankę łączną i są bardziej podatne na rozdarcia opon mózgowo-rdzeniowych
- Odwodnienie: Nieodpowiednie nawodnienie przed procedurą zwiększa ryzyko
- Choroby ogólnoustrojowe: Różne choroby ogólnoustrojowe mogą zwiększać ryzyko
Czynniki techniczne
Czynniki związane z techniką wykonania procedury również mają istotne znaczenie:12
- Rozmiar igły: Użycie większej igły (powyżej rozmiaru 24-25G) wiąże się z większym ryzykiem wycieku PMR, nawet do 70%, podczas gdy przy zastosowaniu mniejszych igieł ryzyko może spaść do około 12%
- Typ igły: Igły tnące powodują większe uszkodzenia niż igły atraumatyczne z diamentową końcówką
- Orientacja igły: Ustawienie igły prostopadle do długiej osi włókien opony twardej zwiększa ryzyko
- Liczba prób nakłucia: Wielokrotne próby bezpośrednio zwiększają stopień uszkodzenia kanału kręgowego i prawdopodobieństwo wycieku płynu, podnosząc ryzyko bólu głowy od 1,5 do 4 razy
- Doświadczenie wykonującego procedurę: Mniejsze doświadczenie zwiększa ryzyko powikłań
Warto zauważyć, że pozycja pacjenta (siedząca lub boczna leżąca) podczas lub po nakłuciu lędźwiowym oraz ilość pobranego płynu mózgowo-rdzeniowego nie mają jednoznacznego związku z rozwojem bólu kręgosłupowego.1
Patofizjologia
Dokładny mechanizm powstawania bólu kręgosłupowego nie jest w pełni wyjaśniony, ale proponowane są trzy główne teorie patofizjologiczne:12
Mechanizm opadania mózgu
Wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego przez otwór w oponie twardej prowadzi do zmniejszenia objętości i ciśnienia PMR wokół mózgu i rdzenia kręgowego. W pozycji pionowej ciśnienie to jest jeszcze bardziej obniżone na poziomie mózgu, co powoduje jego opadanie w dół. To opadanie wywołuje naprężenie struktur wrażliwych na ból, takich jak naczynia krwionośne i nerwy, powodując ból.12
Mechanizm naczyniowy
Hipotonia PMR prowadzi do kompensacyjnego rozszerzenia naczyń żylnych oponowych i zwiększenia objętości krwi, a ból głowy jest spowodowany ostrym rozszerzeniem żył. Ten mechanizm jest zgodny z wynikami obrazowania metodą rezonansu magnetycznego (MRI) w kilku zgłoszonych przypadkach bólów kręgosłupowych.1
Mechanizm zapalno-naczyniowy
Obniżone ciśnienie PMR może również powodować rozszerzenie i stan zapalny naczyń krwionośnych, gruczołów i innych struktur w głowie, co przyczynia się do bólu głowy.1
Warto zauważyć, że nie wszyscy pacjenci z objawami bólu kręgosłupowego mają obniżone ciśnienie PMR i nie wszyscy pacjenci ze znacznym wyciekiem PMR rozwijają ból głowy, co sugeruje, że patofizjologia jest złożona i może obejmować różne mechanizmy.1
Powikłania
Chociaż większość bólów kręgosłupowych ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni do tygodni, nieleczone lub przewlekłe przypadki mogą prowadzić do poważnych powikłań:12
- Krwiak podtwardówkowy: Proponowany mechanizm powstania krwiaka podtwardówkowego po przebiciu opony twardej polega na obniżeniu ciśnienia wewnątrzczaszkowego, co powoduje napięcie żył mostkowych między oponą twardą a pajęczą, prowadząc do ich rozerwania i powstania krwiaka
- Zakrzepica żył mózgowych: Zwiększone ryzyko względne zakrzepicy żył mózgowych (11,4 razy) u pacjentów z bólem kręgosłupowym
- Napady drgawkowe: W rzadkich przypadkach mogą wystąpić drgawki
- Przewlekły ból głowy: Coraz więcej dowodów wskazuje na związek między bólem kręgosłupowym, szczególnie po niezamierzonym nakłuciu opony twardej igłą zewnątrzoponową, a przewlekłymi następstwami bólu głowy
- Poważne zaburzenia widzenia: W niektórych przypadkach mogą wystąpić zaburzenia widzenia
Badania wykazały, że u kobiet, które miały niezamierzone nakłucie opony twardej z igły zewnątrzoponowej, ryzyko wystąpienia przewlekłych bólów głowy jest dwukrotnie wyższe w porównaniu z nowymi matkami, które nie doświadczyły tego powikłania.1
Zapobieganie
Istnieje kilka strategii, które mogą pomóc w zmniejszeniu ryzyka wystąpienia bólów kręgosłupowych podczas procedur medycznych:12
- Użycie igieł atraumatycznych: Stosowanie nietraumatycznych (atraumatycznych) igieł z diamentową końcówką zamiast igieł tnących
- Rozmiar igły: Stosowanie mniejszych igieł (20-22G) do nakłucia lędźwiowego
- Minimalizacja liczby prób nakłucia: Ograniczenie liczby prób nakłucia lędźwiowego
- Technika ustawienia igły: Umieszczenie igły pod ostrym kątem, a nie prostopadle do długiej osi włókien opony twardej
- Nawodnienie dożylne: Podawanie płynów dożylnych przed nakłuciem lędźwiowym (może nie zmniejszać częstości występowania bólu kręgosłupowego, ale może skrócić jego czas trwania)
- Doświadczony personel: Wykonywanie procedur przez doświadczonych lekarzy
Warto zaznaczyć, że leżenie w łóżku przez co najmniej 1 godzinę po nakłuciu lędźwiowym nie wydaje się wpływać na częstość występowania bólu kręgosłupowego.1
Znaczenie diagnostyczne i kliniczne
Zrozumienie etiologii bólów kręgosłupowych ma kluczowe znaczenie dla właściwego prowadzenia pacjentów poddawanych procedurom obejmującym nakłucie opony twardej. Biorąc pod uwagę potencjalne powikłania, ważne jest, aby zespoły medyczne były świadome czynników ryzyka i stosowały odpowiednie techniki w celu zminimalizowania ryzyka wystąpienia tego powikłania.12
W ostatnich latach obserwuje się rosnącą liczbę dowodów wskazujących, że bóle kręgosłupowe mogą być poważniejsze i bardziej uporczywe niż wcześniej sądzono. W związku z tym pacjenci, u których wystąpiło to powikłanie, powinni być uważnie obserwowani i odpowiednio leczeni, aby zapobiec długoterminowym następstwom.12
Postępowanie w przypadku bólów kręgosłupowych obejmuje głównie leczenie objawowe, ale definitywne leczenie za pomocą techniki zewnątrzoponowego plastra krwi jest bezpieczne i skuteczne, gdy jest wykonywane przez doświadczonego operatora. Plaster krwi wykorzystuje własną krew pacjenta do zamknięcia otworu w oponie twardej, zwiększając ciśnienie w przestrzeni zewnątrzoponowej i zatrzymując wyciek płynu.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.