Ból biodra u dorosłych
Patofizjologia i mechanizm
Ból biodra u dorosłych jest powszechnym objawem o złożonej etiologii, obejmującej zarówno mechanizmy nocyceptywne, jak i neuropatyczne. Najczęstsze przyczyny to choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego (OA), występująca u 6,7-9,7% osób powyżej 45 roku życia, oraz konflikt udowo-panewkowy (FAI), szczególnie u młodszych dorosłych. Lokalizacja bólu (przednia, boczna, tylna) dostarcza istotnych wskazówek diagnostycznych: ból przedni często wiąże się z patologią wewnątrzstawową lub rzutowaną z jamy brzusznej, ból boczny z zespołem bólu krętarzowego (tendinopatia mięśnia pośladkowego średniego, zapalenie kaletki), a ból tylny z patologią kręgosłupa lędźwiowego lub zespołem mięśnia gruszkowatego. Patofizjologia OA obejmuje degradację macierzy chrząstki, obrzęk, włóknienie i erozję chrząstki z odsłonięciem podchrzęstnej kości, a także zmiany kostne takie jak osteofity i torbiele. W FAI dochodzi do uszkodzenia obrąbka panewki i chrząstki stawowej, co może prowadzić do wczesnej zwyrodnieniowej choroby stawu biodrowego. W diagnostyce istotne jest rozpoznanie zmian kostnych w MRI, które korelują z progresją choroby i utrzymującym się bólem.
- Patogeneza, mechanizm bólu biodra u dorosłych
- Mechanizmy powstawania bólu biodra
- Główne przyczyny bólu biodra u dorosłych
- Choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego (osteoarthritis)
- Konflikt udowo-panewkowy (femoroacetabular impingement)
- Uszkodzenie obrąbka panewki (labral tear)
- Zespół bólu krętarzowego (greater trochanteric pain syndrome)
- Martwica aseptyczna głowy kości udowej (avascular necrosis)
- Inne przyczyny bólu biodra
- Patomechanizm bólu rzutowanego do biodra
- Patofizjologia specyficznych chorób powodujących ból biodra
- Podsumowanie mechanizmów bólu biodra
Patogeneza, mechanizm bólu biodra u dorosłych
Ból biodra jest powszechnym problemem u dorosłych. Według badań, u osób powyżej 45 roku życia, 6,7% do 9,7% cierpi na zwyrodnienie stawu biodrowego, a jeden na czterech dorosłych rozwinie objawowe zwyrodnienie biodra w ciągu swojego życia. Wśród aktywnych sportowo dorosłych, częstość występowania przewlekłego bólu biodra wynosi 30-40%, natomiast wśród wszystkich dorosłych powyżej 60 roku życia częstość występowania bólu biodra wynosi 12-15%12.
Lokalizacja bólu jako wskaźnik przyczyny
Lokalizacja bólu biodra może dostarczyć istotnych wskazówek dotyczących podstawowej przyczyny. Ból biodra najczęściej występuje w trzech głównych lokalizacjach: przedniej, bocznej lub tylnej12.
- Ból przedni (anterior) może wynikać z przyczyn wewnątrzstawowych (intra-articular) jak zwyrodnienie stawu czy konflikt udowo-panewkowy, przyczyn zewnątrzstawowych (extra-articular) jak urazy zginaczy biodra, lub być bólem rzutowanym z jamy brzusznej czy miednicy
- Ból boczny (lateral) najczęściej spowodowany jest przez zespół bólu krętarzowego (greater trochanteric pain syndrome), który obejmuje zapalenie kaletki, tendinopatię pośladkowego średniego i tarcie pasma biodrowo-piszczelowego
- Ból tylny (posterior) często związany jest z patologią kręgosłupa lędźwiowego, zespołem głębokiego pośladka z uwięźnięciem nerwu kulszowego, konfliktem kulszowo-udowym i tendinopatią ścięgien kulszowo-goleniowych
Problemy w obrębie samego stawu biodrowego zazwyczaj powodują ból wewnątrz biodra lub w pachwinie. Ból biodra na zewnętrznej stronie, górnej części uda lub zewnętrznej części pośladka jest zwykle spowodowany problemami z mięśniami, więzadłami, ścięgnami i innymi tkankami miękkimi otaczającymi staw biodrowy. Ból biodra może być również spowodowany przez choroby i stany w innych obszarach ciała, takich jak dolna część pleców – nazywamy to bólem rzutowanym12.
Mechanizmy powstawania bólu biodra
Ból biodra u dorosłych może być spowodowany różnymi mechanizmami patofizjologicznymi, które można podzielić na dwie główne kategorie: ból nocyceptywny i ból neuropatyczny1.
Ból nocyceptywny
Ból nocyceptywny powstaje w tkankach takich jak kość, błona maziowa i inne struktury otaczające staw biodrowy. Początkowo występuje tylko sensytyzacja obwodowa, a ból można kontrolować lekami systemowymi lub miejscowymi, które zmniejszają uwalnianie obwodowych mediatorów zapalnych1.
W przewlekłych stanach, takich jak choroba zwyrodnieniowa stawów (OA) czy reumatoidalne zapalenie stawów (RA), sensytyzacja neuronalna nie jest ograniczona tylko do obwodowych tkanek. Z powodu długotrwałego stanu zapalnego tkanek wokół nerwów, uwalniane są mediatory bólu, które zwiększają pobudliwość dróg bólowych, prowadząc do neuroplastyczności i przewlekłego bólu1.
Ból neuropatyczny
Ból neuropatyczny jest wynikiem uszkodzenia w obrębie somatosensorycznego układu nerwowego. Przykładowo, w zespole mięśnia gruszkowatego dochodzi do rozciągania nerwów, a w przypadku przepukliny krążka międzykręgowego może wystąpić radikulopatia, powodująca ból rzutowany do obszaru biodra12.
Główne przyczyny bólu biodra u dorosłych
Choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego (osteoarthritis)
Choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego jest jedną z najczęstszych przyczyn bólu biodra u dorosłych, szczególnie w starszym wieku12. Proces patologiczny obejmuje złożony zespół zmian w podchrzęstnej kości, brzegach stawu i tkankach okołostawowych, co prowadzi do charakterystycznych objawów takich jak ból, sztywność i deformacja stawu1.
Zmiany patofizjologiczne w chorobie zwyrodnieniowej biodra obejmują:
- Zmniejszoną syntezę macierzy chrząstki
- Zwiększoną degradację macierzy chrząstki
- Zużycie i uszkodzenie stawów nośnych
- Obrzęk, zmniejszenie właściwości amortyzujących, zmiękczenie, pękanie, włóknienie, owrzodzenie i ostatecznie erozję chrząstki z odsłonięciem podchrzęstnej kości
- Zwiększony obrót kostny z tworzeniem stwardnienia i tworzenie torbieli oraz osteofitów
Ważnym elementem mechanizmu powstawania choroby zwyrodnieniowej jest aktywność proteaz, które degradują istniejący aggrekan i kolagen w chrząstce. Aktywność proteaz jest modulowana przez cytokiny i czynniki wzrostu1.
Badania wykazały, że najwcześniejsze uszkodzenia chrząstki i tworzenie osteofitów występują w obszarach niskiego stresu, co sugeruje, że obciążenie może mieć rolę w zachowaniu chrząstki1. Inne czynniki ryzyka to wiek, otyłość, wcześniejsze urazy biodra oraz predyspozycje genetyczne2.
Konflikt udowo-panewkowy (femoroacetabular impingement)
Konflikt udowo-panewkowy (FAI) jest jedną z najczęstszych przyczyn bólu biodra u młodych dorosłych12. Jest to stan, w którym dochodzi do nieprawidłowego kontaktu między krawędzią panewki a częścią bliższą kości udowej podczas ruchu w stawie biodrowym1.
FAI może powstawać w wyniku:
- Deformacji typu cam – nadmierny rozrost kostny głowy i szyi kości udowej
- Deformacji typu pincer – nadmierne pokrycie głowy kości udowej przez panewkę
- Kombinacji obu tych deformacji
Patofizjologicznie, konflikt udowo-panewkowy powoduje uszkodzenie obrąbka panewki i chrząstki stawowej biodra, co może prowadzić do ograniczenia aktywności fizycznej i powodować ból podczas codziennych czynności. FAI jest częstą przyczyną uszkodzenia obrąbka i został zidentyfikowany jako wczesna przyczyna zwyrodnienia stawu biodrowego1.
Osoby z FAI często zgłaszają przednio-boczny ból biodra. Częstymi czynnościami nasilającymi ból są długotrwałe siedzenie, pochylanie się do przodu, wsiadanie i wysiadanie z samochodu oraz wykonywanie ruchów obrotowych w sporcie. Zastosowanie zgięcia, przywiedzenia i rotacji wewnętrznej biodra w pozycji leżącej zazwyczaj wywołuje ból1.
Mechanizm rozwoju FAI u sportowców, szczególnie hokeistów, nie jest w pełni poznany. Najpowszechniejsza teoria sugeruje, że przyczyną morfologii typu cam u hokeistów jest uderzenie szyi kości udowej o przednią krawędź panewki podczas unikalnej mechaniki jazdy na łyżwach1.
Uszkodzenie obrąbka panewki (labral tear)
Obrąbek panewki to pierścień chrzęstny otaczający panewkę stawu biodrowego. Uszkodzenie obrąbka (labral tear) może być wynikiem urazu, nadużywania stawu lub być spowodowane konfliktem udowo-panewkowym1.
Pacjenci z uszkodzeniem obrąbka mogą prezentować przedni ból biodra i historię urazu związanego ze sportem lub urazu traumatycznego1. Uszkodzenie to powoduje typowo ból w przedniej części biodra2.
Mechanizm uszkodzenia obrąbka związany jest często z FAI. W FAI deformacja zwiększa nacisk i tarcie na obrąbek, osłabiając go i czasami powodując rozdarcie1. Badania wskazują, że mechanika stawu biodrowego podczas jazdy na łyżwach znacznie zwiększa możliwość wystąpienia uszkodzenia obrąbka w porównaniu z innymi sportami. Takie uszkodzenie może zwiększyć ruch głowy kości udowej w stawie, potencjalnie powodując wtórne uszkodzenia więzadła biodrowo-udowego, więzadła obłego (ligamentum teres) i torebki stawowej1.
Kombinacja uszkodzenia obrąbka i wydłużenia więzadła biodrowo-udowego pozwala na znacznie większe przemieszczenie głowy kości udowej (około 2 mm) w porównaniu do izolowanego urazu1.
Zespół bólu krętarzowego (greater trochanteric pain syndrome)
Zespół bólu krętarzowego, dawniej nazywany zapaleniem kaletki krętarzowej większej, jest najczęstszą przyczyną bocznego bólu biodra1. Obejmuje on tendinopatię mięśnia pośladkowego średniego i mniejszego, zapalenie kaletki i tarcie pasma biodrowo-piszczelowego2.
W większości przypadków nie ma oczywistej przyczyny tego stanu. Zespół bólu krętarzowego często występuje w obu biodrach1. Leczenie zachowawcze jest złotym standardem z 90% wskaźnikiem powodzenia. Początkowe leczenie zapalenia kaletki krętarzowej jest zachowawcze i obejmuje odpoczynek, fizykoterapię i niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ)1.
Martwica aseptyczna głowy kości udowej (avascular necrosis)
Martwica aseptyczna (AVN), znana również jako jałowa martwica kości, jest rzadką i bolesną chorobą, która może dotknąć dowolny staw, ale najczęściej występuje w stawie biodrowym1. Występuje, gdy dochodzi do zaburzenia dopływu krwi do głowy kości udowej2.
Utrata przepływu krwi powoduje stopniowe obumieranie kości i otaczających tkanek, zmieniając kształt głowy kości udowej i powodując ból i sztywność biodra1. Bez odpowiedniego odżywienia kość w głowie kości udowej obumiera i stopniowo się zapada. W rezultacie chrząstka stawowa pokrywająca kości biodra również zapada się, prowadząc do unieruchomienia zapalenia stawów1.
Czynniki ryzyka martwicy aseptycznej obejmują:
- Spożywanie alkoholu
- Palenie
- Stosowanie kortykosteroidów systemowych
- Hemoglobinopatie
- Chemioterapia
- Zespół metaboliczny
- Otyłość
AVN rozwija się stopniowo i może prowadzić do silnego zapalenia stawów. Ból biodra jest zwykle pierwszym objawem, prowadzącym do tępego bólu lub pulsującego bólu w pachwinie lub okolicy pośladka. W miarę postępu choroby coraz trudniej jest stać i obciążać chore biodro, a poruszanie stawem biodrowym jest bolesne12.
Inne przyczyny bólu biodra
Poza wymienionymi głównymi przyczynami, ból biodra może być spowodowany:
- Złamaniami biodra – mogą być spowodowane urazem lub powtarzającym się stresem
- Zapaleniem ścięgien (tendinitis) – zapalenie lub podrażnienie ścięgien, zwykle spowodowane powtarzającym się stresem
- Zapaleniem kaletki (bursitis) – zapalenie małych woreczków wypełnionych płynem, które amortyzują przestrzenie wokół kości i innych tkanek
- Przeciążeniem mięśni zginaczy biodra – gdy mięśnie lub ścięgna w przedniej części biodra są rozciągnięte lub naderwane
- Zespołem trzaskającego biodra – stan charakteryzujący się strzelającym lub trzaskającym odczuciem w biodrze
- Rwą kulszową – ból promieniujący wzdłuż nerwu kulszowego
- Przepukliną pachwinową – gdy tkanka wystaje przez słaby punkt w ścianie brzucha
- Zapaleniem stawu biodrowego (septyczne zapalenie stawów) – rzadkie, ale poważne zakażenie wymagające natychmiastowej interwencji
Patomechanizm bólu rzutowanego do biodra
Ból biodra może być czasami objawem problemów w innych częściach ciała – jest to tzw. ból rzutowany1. Dokładne określenie pochodzenia bólu biodra może być trudne, ponieważ objawy pozornie pochodzące z biodra mogą wynikać z miednicy, stawu krzyżowo-biodrowego, kręgosłupa lędźwiowego, struktur okołostawowych takich jak mięśnie i kaletki, lub z nieoczekiwanych miejsc, takich jak ściana brzucha, układ moczowo-płciowy lub przestrzeń zaotrzewnowa1.
Ból lędźwiowy jako przyczyna bólu biodra
Ból dolnej części pleców (LBP) może być najczęstszą współchorobowością zwyrodnienia stawu biodrowego, z raportowaną częstością występowania od 21,2% do 100%1. Mechanizm wtórnego zespołu biodra-kręgosłupa (HSS) może wynikać z ustalonej deformacji zgięciowej biodra, co skutkuje nachyleniem miednicy do przodu i zwiększeniem lordozy lędźwiowej, co z kolei prowadzi do dalszego podwichnięcia tylnych stawów międzywyrostkowych i może wywołać ból dolnej części pleców1.
Zmniejszony zakres ruchu w stawie biodrowym może również przyczyniać się do patogenezy bólu dolnej części pleców, prowadząc do większej rotacji lędźwiowo-miednicznej w ramach kompensacji, co później indukuje zwiększony stres mechaniczny w regionie lędźwiowo-miednicznym1.
Inne źródła bólu rzutowanego
Lekarz często zakłada, że ból po zewnętrznej stronie biodra jest spowodowany zapaleniem kaletki. Jednak 90% przypadków nie jest związanych z zapaleniem kaletki, ale z innymi stanami, takimi jak1:
- Zapalenie ścięgien – zapalenie ścięgien łączących mięśnie pośladkowe z kością biodrową
- Uraz przeciążeniowy – gdy słabe mięśnie biodra i pośladka mogą napinać i podrażniać pasmo biodrowo-piszczelowe
- Napięte mięśnie pośladków i biodra – jeśli mięśnie pośladkowe i pasmo biodrowo-piszczelowe są zbyt napięte, ciągną za kość udową w miejscu przyczepu, powodując ból z boku
- Problemy z kręgosłupem – zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, uciskany nerw lub ocieranie się kości w kręgosłupie mogą powodować ból po boku biodra
U kobiet ból biodra może mieć również przyczyny ginekologiczne. Ważne jest, aby nie zakładać z góry, że ból jest spowodowany przez zapalenie stawów, zapalenie kaletki lub zapalenie ścięgien. W zależności od wieku i innych problemów zdrowotnych, ból biodra może pochodzić z innego układu1.
Patofizjologia specyficznych chorób powodujących ból biodra
Dna moczanowa stawu biodrowego
Dna moczanowa jest wywołana przez nagromadzenie kwasu moczowego w organizmie, prowadzące do hiperurykemii. Czynniki genetyczne, metaboliczne i środowiskowe mogą wpływać na ten stan. Nadmierne gromadzenie się kwasu moczowego prowadzi do tworzenia się kryształów moczanu jednosodowego (MSU), które odkładają się w określonych obszarach ciała, w tym w stawach, gdzie mogą powodować objawy dny1.
Nekrozapalenie jest kluczowym aspektem w patofizjologii ostrej dny. Przesycenie i krystalizacja kwasu moczowego w stawie powoduje bezpośrednie uszkodzenie komórek nabłonka maziówki, prowadząc do uwolnienia sygnałów alarmowych z martwych komórek. Kryształy MSU są wychwytywane przez fagocyty jednojądrowe w stawie, prowadząc do aktywacji inflamasomu NLRP3/IL-1, skutkując lokalnym wydzielaniem dojrzałej IL-1 i IL-1β1.
Rola zmian kostnych w patogenezie bólu biodra
Badania wykazały, że zmiany kostne wykryte za pomocą rezonansu magnetycznego (MRI) u pacjentów z bólem stawów były związane z późniejszą progresją do bardziej zaawansowanego stadium choroby zwyrodnieniowej stawów. Sugeruje to, że jedną z przyczyn choroby zwyrodnieniowej stawów mogą być patologiczne zmiany kostne, które mogą być ujawnione przez MRI1.
W przypadkach bez choroby zwyrodnieniowej stawów lub z wczesnym jej stadium, ból biodra występował bez traumatycznych zdarzeń, a zmiany kostne były wykrywane przez MRI biodra1. W badaniu obserwowano, że zmiany sygnału MRI były początkowo obserwowane w bliższej głowie kości udowej u wszystkich pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawów biodrowych z bólem stawów, niezależnie od stopnia klasyfikacji Kellgrena-Lawrence’a (KL). U pacjentów, u których ból ustąpił, zmiany sygnału MRI zniknęły, natomiast u pacjentów z utrzymującym się bólem stawów, wszyscy badani nadal wykazywali zmiany kostne w MRI1.
Dlatego patofizjologia choroby zwyrodnieniowej stawów, bólu stawów i progresji choroby zwyrodnieniowej może wynikać przede wszystkim ze zmian kostnych1.
Podsumowanie mechanizmów bólu biodra
Ból biodra u dorosłych jest wynikiem złożonych procesów patofizjologicznych, które mogą obejmować zmiany w kościach, chrząstce, tkankach miękkich otaczających staw oraz zmiany neurologiczne. Dokładne zrozumienie mechanizmów bólu jest kluczowe dla właściwej diagnostyki i skutecznego leczenia1.
Niezależnie od przyczyny, ból biodra prowadzi do dysfunkcji stawu, utrudniając chodzenie lub stanie. Czasami powoduje również zauważalne utykanie. Niektóre schorzenia, takie jak zapalenie stawów lub zapalenie kaletki, mogą powodować ból tylnej części biodra, który utrzymuje się nawet w spoczynku lub podczas leżenia1.
Wczesna i dokładna diagnoza jest kluczowa do skutecznego leczenia bólu biodra. Z uwagi na fakt, że konflikt udowo-panewkowy, uszkodzenia obrąbka i uszkodzenia ścięgna pośladkowego średniego mają zazwyczaj dobre wyniki chirurgiczne, zaawansowane obrazowanie i/lub wczesne skierowanie może poprawić wyniki leczenia pacjenta1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.