Barwy spożywcze i nadpobudliwość
Leczenie
Wieloletnie badania wskazują na istotny, choć niewielki negatywny wpływ sztucznych barwników spożywczych, zwłaszcza czerwieni nr 3, 40 oraz żółcieni nr 5, na zachowanie dzieci, niezależnie od obecności ADHD. Analizy obejmujące 25 badań wykazały, że 16 z nich potwierdza związek między spożyciem tych dodatków a nasileniem objawów takich jak nadaktywność, impulsywność, obniżona koncentracja, drażliwość, zaburzenia snu i pogorszenie zdolności uczenia się. Przegląd literatury oraz badania kliniczne, w tym raport OEHHA z 2021 roku, sugerują, że eliminacja barwników z diety może przynieść poprawę u części dzieci, a efekty te są porównywalne do 33-50% skuteczności leczenia metylofenidatem. Dieta eliminacyjna, np. dieta Feingolda, choć kontrowersyjna, wykazuje korzyści u wyselekcjonowanej grupy pacjentów wrażliwych na te substancje. Zaleca się podejście holistyczne, łączące modyfikację diety, suplementację (cynk, magnez, witamina B6, kwasy omega-3), odpowiedni sen i aktywność fizyczną.
Barwy spożywcze a objawy nadpobudliwości
Związek między sztucznymi barwnikami spożywczymi a zachowaniem dzieci jest badany od ponad 35 lat, przy czym gromadzą się dowody z różnych badań naukowych. Najnowsze dane sugerują niewielki, ale istotny negatywny wpływ barwników spożywczych na zachowanie dzieci, który nie ogranicza się tylko do osób z diagnozą ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi)12. Barwniki spożywcze wydają się być bardziej problemem zdrowia publicznego niż wyłącznie problemem ADHD. Nie są one główną przyczyną ADHD, ale mogą wpływać na dzieci niezależnie od tego, czy mają one ADHD, a ich efekt może kumulować się w klasie szkolnej, jeśli większość dzieci doświadcza niewielkiego pogorszenia zachowania1.
Badania opublikowane w czasopismach takich jak The Lancet, Pediatrics i Journal of Pediatrics sugerują, że dodatki do żywności mogą negatywnie wpływać na dzieci z ADHD3. Podobnie wykazano związek między barwnikami spożywczymi, szczególnie czerwienią 40, a objawami ADHD u niektórych dzieci45. Wyniki badań wskazują, że hiperraktywność u niektórych dzieci może wzrastać na skutek ekspozycji na sztuczne barwniki spożywcze4.
Wpływ barwników na zachowanie dzieci
Badania sugerują, że syntetyczne barwniki spożywcze wpływają na objawy ADHD u niektórych dzieci6. Z coraz większą częstotliwością rodzice zauważają związek między zachowaniem swoich dzieci a spożywaniem żywności zawierającej syntetyczne barwniki – głównie czerwień nr 3, czerwień nr 40 i żółcień nr 56. Na podstawie badań, w tym przeglądu literatury dr. Nigga z 2012 roku, ograniczenie spożycia syntetycznych barwników spożywczych przynosi korzyści niektórym dzieciom z ADHD6.
Biuro Oceny Zagrożeń dla Zdrowia Środowiskowego w Kalifornii (OEHHA) w 2021 roku dokonało przeglądu zarówno badań na zwierzętach, jak i badań klinicznych z udziałem ludzi, aby ocenić możliwe konsekwencje behawioralne. Wyniki sugerowały, że chociaż reakcje różniły się między osobami, wiele dzieci wykazywało zwiększoną nadaktywność lub zmiany zachowania po spożyciu żywności z barwnikami. Spośród 25 przeanalizowanych badań, 16 wykazało znaczący związek między tymi dodatkami a problemami behawioralnymi, przy czym ponad połowa wykazała statystycznie istotne wyniki7.
Objawy mogą się różnić w zależności od dziecka i mogą obejmować:
- Zwiększoną impulsywność i nadaktywność8
- Zmniejszoną uwagę i koncentrację8
- Większą drażliwość89
- Problemy ze snem10
- Napady złości i silne reakcje emocjonalne11
- Pogorszenie zdolności do nauki12
Eliminacyjne podejście terapeutyczne
W odpowiedzi na dowody łączące sztuczne barwniki spożywcze z objawami nadpobudliwości, jednym z głównych podejść terapeutycznych jest dieta eliminacyjna, która wyklucza sztuczne barwniki i inne dodatki do żywności z diety dziecka.
Dieta Feingolda
Pierwszą i najbardziej znaną dietą eliminacyjną jest dieta Feingolda, opracowana w latach 70. XX wieku przez dr. Benjamina Feingolda, pediatrycznego alergologa. Feingold zauważył, że gdy dzieci z nadpobudliwością otrzymywały dietę wolną od sztucznych dodatków do żywności i barwników, objawy nadpobudliwości ulegały zmniejszeniu13. Dieta Feingolda polega na eliminacji tych dodatków, wraz z salicylanami (naturalnie występującymi związkami znajdującymi się w niektórych owocach i warzywach), z diety dziecka w celu sprawdzenia, czy objawy ulegną poprawie14.
Pierwotne badania nie potwierdziły twierdzeń Feingolda, a większość ekspertów ds. ADHD wciąż odrzuca dietę Feingolda jako nieskuteczną15. Jednak niektóre nowsze badania sugerują, że dieta Feingolda może przynosić korzyści małemu odsetkowi dzieci z ADHD, które wydają się wrażliwe na chemikalia w żywności15. Dieta Feingolda, opracowana przez alergologa pediatrycznego, jest jednym z wiodących podejść dietetycznych do leczenia zachowań hiperaktywnych u dzieci, które eliminuje syntetyczne barwniki wraz z innymi sztucznymi chemikaliami spożywczymi i konserwantami16.
Badania naukowe dotyczące diet eliminacyjnych
Przeprowadzono wiele badań oceniających skuteczność diet eliminacyjnych w redukcji objawów nadpobudliwości. Wyniki są zróżnicowane, ale niektóre badania wykazały obiecujące rezultaty:
- W 6-tygodniowym badaniu z udziałem 200 dzieci na diecie wolnej od syntetycznych barwników, 150 dzieci wykazało poprawę zachowania podczas stosowania diety17.
- Niedawne badanie wykazało, że usunięcie sztucznych barwników z diety, wraz z konserwantem benzoesanem sodu, znacznie zmniejszyło objawy nadpobudliwości18.
- Małe badanie wykazało, że 73% dzieci z ADHD wykazało zmniejszenie objawów, gdy sztuczne barwniki spożywcze i konserwanty zostały wyeliminowane18.
- Brytyjskie badanie z 2007 roku wykazało, że przedszkolaki i uczniowie szkół podstawowych stali się nieco bardziej nadpobudliwi po spożyciu napojów zawierających sztuczne barwniki19.
Przegląd badań przeprowadzony przez naukowców z Uniwersytetu Columbia i Uniwersytetu Harvarda oszacował, że usunięcie sztucznych barwników spożywczych z diety dzieci z ADHD byłoby około jednej trzeciej do połowy tak skuteczne jak leczenie metylofenidatem (Ritalinem)19.
Jednak kluczową obserwacją z badań jest to, że nie wszystkie dzieci reagują w ten sam sposób. Niektóre dzieci mogą być bardziej wrażliwe na barwniki spożywcze niż inne20. Badania sugerują, że istnieje niewielki, ale znaczący związek między sztucznymi barwnikami spożywczymi a nadpobudliwością u dzieci20.
Praktyczne zalecenia terapeutyczne
Biorąc pod uwagę dowody naukowe, eksperci proponują kilka praktycznych zaleceń dla rodziców dzieci z objawami nadpobudliwości.
Podejście eksperymentalne
Eksperci sugerują eksperymentalne podejście do ustalenia, czy barwniki spożywcze wpływają na zachowanie dziecka:
- Spróbuj całkowicie wyeliminować barwniki spożywcze z diety dziecka na tydzień lub dwa i obserwuj, czy nastąpi poprawa zachowania21.
- Jeśli zauważysz poprawę, wprowadzaj ponownie pokarmy jeden po drugim przez kilka dni, aby sprawdzić, czy problemy powrócą8.
- Jeśli nie zauważysz zmiany po unikaniu barwników spożywczych, możesz również przetestować reakcję, podając dziecku napój zawierający barwniki i obserwując oznaki nadpobudliwości8.
- Jeśli zauważysz tylko subtelną zmianę w zachowaniu po unikaniu barwników spożywczych, może nie być warto kontynuować, biorąc pod uwagę wysiłek i koszty8.
Należy pamiętać, że eliminacja produktów zawierających barwniki spożywcze prawdopodobnie nie wyeliminuje wszystkich zaburzeń nadpobudliwości, ale stanowi czynnik, którego dziecko może uniknąć22.
Zalecenia dietetyczne
Najlepszą radą dla osób z ADHD jest przestrzeganie rozsądnej diety23. Zaleca się:
- Kładzenie nacisku na owoce i warzywa, pełne ziarna, zdrowe nienasycone tłuszcze i dobre białka23.
- Minimalizowanie słodyczy i słodzonych napojów23.
- Unikanie przetworzonych produktów spożywczych24.
- Czytanie etykiet produktów spożywczych, szczególnie pod kątem potencjalnie szkodliwych barwników25.
- Wybieranie minimalnie przetworzonych produktów spożywczych i rozważenie naturalnych alternatyw dla barwienia żywności26.
- Zwracanie uwagi na leki dla dzieci (np. płynne syropy na kaszel czy tabletki do żucia), które również mogą zawierać barwniki spożywcze – poszukiwanie wersji bez barwników21.
Badania wykazały, że odpowiedni sen, ćwiczenia i zdrowa dieta, która jest wolna od sztucznych barwników spożywczych, mogą złagodzić objawy ADHD i zaburzenia nastroju, potencjalnie umożliwiając dziecku przyjmowanie mniejszej ilości leków27.
Suplementacja jako element wspomagający
Niektóre badania wskazują na potencjalne korzyści z suplementacji w leczeniu objawów ADHD:
- Cynk – minerał zaangażowany w ponad 100 szlaków enzymatycznych, w tym aktywność neuroprzekaźników. Siarczan cynku wykazał swoją istotność jako ważny składnik odżywczy w leczeniu dzieci z ADHD w badaniu wykorzystującym cynk jako suplement do metylofenidatu (Ritalinu)28.
- Kwasy tłuszczowe omega-3 – badania wykazały, że suplementy oleju rybiego zawierające zarówno EPA, jak i DHA mogą pomóc w poprawie problemów związanych z ADHD, takich jak nieuwaga, nadpobudliwość i impulsywność29.
- Magnez – kilka badań wykazało korzyści z suplementacji magnezem u dzieci z ADHD, u których stwierdzono niskie zasoby magnezu w organizmie29.
- Witamina B6 – w połączeniu z magnezem okazała się poprawiać objawy pobudliwości, w tym agresję fizyczną, niestabilność, uwagę podczas nauki i nadmierną emocjonalność29.
Całościowe podejście terapeutyczne
Eksperci podkreślają, że podejście do leczenia nadpobudliwości powinno być holistyczne i obejmować różne strategie.
Leczenie wielokierunkowe
Zaleca się podejście wielokierunkowe, które może obejmować:
- Regulację układu sensorycznego30
- Dostosowanie diety30
- Techniki terapii zajęciowej30
- Modyfikacje stylu życia30
- Gdy jest to właściwe, również leczenie farmakologiczne30
Dla rodziców, którzy niechętnie stosują leki jako pierwszą metodę leczenia, dostępne są inne potwierdzone naukowo interwencje, które można i należy wypróbować w pierwszej kolejności31. Wiemy, że wczesna interwencja działa – jeśli masz dzieci z tymi podatnościami i zastosujesz strategie behawioralne oraz strategie nauczania, które wspierają ich zaangażowanie w naukę i samorozwój na wczesnym etapie, to właśnie to przyniesie największą różnicę31.
Współpraca z lekarzem
Ważne jest, aby omówić obawy dotyczące potencjalnej wrażliwości dziecka na sztuczne barwniki spożywcze lub konserwanty z lekarzem32. Jeśli zauważysz, że zachowanie lub nieuwaga twojego dziecka pogarsza się po spożyciu żywności ze sztucznymi barwnikami, rozważ ich unikanie33. Prawdopodobnie nie spowoduje to zniknięcia objawów ADHD, ale może zmniejszyć ich nasilenie33.
Przed rozpoczęciem surowej diety eliminacyjnej, takiej jak te zalecane przez stowarzyszenie Feingolda, rodzice powinni skonsultować się z dietetykiem, aby upewnić się, że potrzeby żywieniowe ich dziecka są zaspokojone34.
Perspektywy i kontrowersje
Chociaż istnieją dowody sugerujące związek między barwnikami spożywczymi a objawami nadpobudliwości, temat ten pozostaje kontrowersyjny w środowisku naukowym i medycznym.
Stanowisko organów regulacyjnych
Różne organy regulacyjne zajmują różne stanowiska w sprawie związku między barwnikami spożywczymi a nadpobudliwością:
- W Wielkiej Brytanii rząd poprosił producentów żywności o unikanie tych dodatków na rzecz naturalnych barwników i aromatów spożywczych1.
- UE poprosiła producentów o dobrowolne usunięcie kilku barwników spożywczych z żywności i napojów lub umieszczenie ostrzeżenia na etykiecie: [ten barwnik] może mieć niekorzystny wpływ na aktywność i uwagę u dzieci1.
- W USA FDA nie wymagała podobnych ostrzeżeń, chociaż przyznała, że populacja dzieci reaguje niekorzystnie na te barwniki3.
- W 2011 roku FDA przeanalizowała dowody i chociaż przyznała, że niektóre dzieci są wrażliwe na barwniki spożywcze i może to nasilać objawy ADHD, zdecydowała się nie podejmować żadnych działań35.
Kalifornia stała się pierwszym stanem w USA, który zakazał sześciu sztucznych barwników spożywczych w posiłkach podawanych w szkołach publicznych36. Decyzja ta nastąpiła po raporcie z 2021 roku z Biura Oceny Zagrożeń dla Zdrowia Środowiskowego stanu (OEHHA), który stwierdził, że zbiór dowodów potwierdza związek między ekspozycją na barwniki spożywcze a niekorzystnymi wynikami behawioralnymi u niektórych dzieci36.
Stanowisko ekspertów
Eksperci mają różne opinie na temat związku między barwnikami spożywczymi a nadpobudliwością:
- Sztuczne barwniki spożywcze nie są główną przyczyną ADHD, ale mogą znacząco przyczyniać się do niektórych przypadków, a w niektórych przypadkach mogą dodatkowo popchnąć młodą osobę powyżej progu diagnostycznego32.
- Obecny stan dowodów jest niejednoznaczny, ale zbyt istotny, aby go odrzucić32.
- Dopóki bezpieczeństwo nie zostanie lepiej określone, eksperci sugerują minimalizowanie ekspozycji dzieci na sztuczne barwniki spożywcze32.
- Niektórzy eksperci sugerują, że barwniki spożywcze są bardziej problemem zdrowia publicznego niż problemem ADHD, ponieważ mogą wpływać na dzieci niezależnie od tego, czy mają ADHD37.
Amerykańska Akademia Pediatryczna (AAP) w oświadczeniu dotyczącym polityki z sierpnia 2018 roku, zatytułowanym „Dodatki do żywności a zdrowie dzieci”, stwierdziła, że niektóre obecnie dozwolone chemikalia powinny być unikane – zwłaszcza przez dzieci38. Sztuczne barwniki spożywcze, powszechne w produktach spożywczych dla dzieci, mogą być powiązane z nasileniem objawów zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD). Badania cytowane w raporcie wykazały, że znacząca liczba dzieci, które wyeliminowały syntetyczne barwniki spożywcze ze swojej diety, wykazała zmniejszenie objawów ADHD38.
Potencjalnie szkodliwe skutki dodatków do żywności są szczególnie niepokojące dla dzieci, według AAP. „Chemikalia, które wpływają na układ dokrewny, na przykład, mogą mieć trwałe skutki dla dziecka, ponieważ hormony koordynują złożone funkcje w całym organizmie” – powiedział dr Trasande. „Nawet niewielkie zakłócenia w kluczowych momentach rozwoju mogą mieć konsekwencje na całe życie” – dodał39.
Przypadki kliniczne i doświadczenia rodziców
Wiele rodzin zgłasza poprawę zachowania swoich dzieci po usunięciu sztucznych barwników spożywczych z ich diety.
Przypadki sukcesu
Poniżej przedstawiono kilka udokumentowanych przypadków, w których usunięcie barwników spożywczych przyniosło pozytywne efekty:
- Zmiana diety dokonała tego, czego tysiące dolarów na badania neuropsychologiczne, wizyty u psychiatrów i terapię nie były w stanie zrobić. W ciągu czterech tygodni Evan był spokojniejszym, szczęśliwszym dzieckiem40.
- W ciągu kilku miesięcy od przejścia na dietę bez barwników, Evan mógł odstawić jeden ze swoich leków psychiatrycznych. Nie musiał już chodzić na terapię co tydzień. Zamiast czuć, że musi chronić trójkę swoich pozostałych dzieci przed nim, Snow teraz widzi, jak Evan tworzy silną więź ze swoim rodzeństwem41.
- Po usunięciu czerwieni 40 z jego diety, zachowanie Roberta dramatycznie się poprawiło42.
- Jacques ma teraz w dużej mierze dietę wolną od dodatków. Zmiana w jego zachowaniu utrzymuje się już od roku43.
Wielu rodziców zauważa zwiększoną nadpobudliwość u swoich dzieci po spożyciu słodkiej przekąski i błędnie obwinia „cukrowy szał” za złe zachowanie. Ale często to sztuczne barwniki spożywcze są prawdziwym winowajcą44.
Szersze konsekwencje zdrowotne
Oprócz wpływu na zachowanie, sztuczne barwniki spożywcze mogą mieć inne konsekwencje zdrowotne:
- Zarówno dorośli, jak i dzieci zgłaszali ból żołądka, migreny, nerwowość, zdenerwowanie i niemożność koncentracji po wysokim spożyciu czerwieni 4045.
- Sztuczne barwniki mogą również wywoływać „burze umysłowe”, które są problemami z okablowaniem lub aktywnością elektryczną mózgu45.
- Nieprawidłowa aktywność elektryczna może nie tylko zmieniać aktywność mózgu, ale także zmieniać umysł i powodować burze umysłowe, które mogą być związane z wybuchami złości, depresją, myślami samobójczymi, atakami paniki, rozproszeniem uwagi i dezorientacją45.
- Badanie na myszach z 2022 roku opublikowane w Nature Communications wykazało, że częste spożywanie sztucznie barwionych czerwonych pokarmów zwiększa szanse na rozwój choroby zapalnej jelit (IBD), takiej jak choroba Leśniowskiego-Crohna lub wrzodziejące zapalenie jelita grubego45.
Badania obrazowe mózgu w Amen Clinics wykazują, że czerwień 40 może dramatycznie wpływać na funkcję mózgu42.
Podsumowanie praktycznych zaleceń
Na podstawie obecnego stanu wiedzy, można sformułować następujące praktyczne zalecenia dotyczące postępowania w przypadku podejrzenia wpływu barwników spożywczych na nadpobudliwość:
- Rozważ przeprowadzenie próby eliminacyjnej:
- Wyeliminuj sztuczne barwniki z diety dziecka na 2-3 tygodnie
- Prowadź dziennik zachowania, aby śledzić zmiany
- Jeśli zauważysz poprawę, wprowadzaj pokarmy zawierające barwniki pojedynczo, aby zidentyfikować problematyczne substancje
- Skonsultuj się z lekarzem i dietetykiem:
- Upewnij się, że dieta eliminacyjna spełnia wszystkie potrzeby żywieniowe dziecka
- Omów wyniki próby eliminacyjnej z lekarzem
- Uzyskaj profesjonalne wsparcie w planowaniu długoterminowej strategii żywieniowej
- Przyjmij holistyczne podejście:
- Połącz modyfikację diety z odpowiednim snem i regularnymi ćwiczeniami
- Rozważ techniki behawioralne i strategie nauczania dostosowane do potrzeb dziecka
- Nie polegaj wyłącznie na eliminacji barwników jako jedynej strategii leczenia
- Edukuj się na temat etykiet żywności:
- Naucz się rozpoznawać nazwy sztucznych barwników na etykietach
- Wybieraj produkty z naturalnymi barwnikami lub bez barwników
- Pamiętaj, że barwniki mogą znajdować się również w lekach dla dzieci
Pamiętaj, że chociaż usunięcie barwników spożywczych może pomóc niektórym dzieciom, prawdopodobnie nie wyeliminuje całkowicie objawów ADHD i nadpobudliwości, które mają złożone, wieloczynnikowe podłoże. Najlepsze wyniki zazwyczaj uzyskuje się poprzez połączenie różnych podejść terapeutycznych, dostosowanych do indywidualnych potrzeb dziecka223331.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.