Astma zawodowa
Diagnostyka i diagnoza
Astma zawodowa to choroba charakteryzująca się zmiennym ograniczeniem przepływu powietrza, nadreaktywnością i stanem zapalnym dróg oddechowych, wywołana ekspozycją na czynniki w miejscu pracy. Stanowi 10-25% przypadków astmy u dorosłych w wieku produkcyjnym. Diagnostyka wymaga potwierdzenia astmy (spirometria z oceną poprawy po leku rozszerzającym oskrzela, pomiar PEF, test nadreaktywności oskrzeli) oraz wykazania związku objawów z miejscem pracy (seryjne pomiary PEF/spirometrii przez 2-3 tygodnie, wywiad zawodowy). Testy alergologiczne (testy skórne, swoiste IgE) wspierają identyfikację czynników uczulających, natomiast swoista próba prowokacyjna (SIC) jest złotym standardem w diagnostyce, choć dostępna tylko w wyspecjalizowanych ośrodkach. W diagnostyce pomocne są także pomiary FeNO i indukowana plwocina.
Diagnostyka astmy zawodowej
Astma zawodowa to choroba charakteryzująca się zmiennym ograniczeniem przepływu powietrza, nadreaktywnością dróg oddechowych i stanem zapalnym dróg oddechowych, które można przypisać konkretnym ekspozycjom w miejscu pracy, a nie czynnikom napotkanym poza miejscem pracy. Jest to najczęstsza choroba płuc związana z pracą w krajach uprzemysłowionych, stanowiąca około 10-25% przypadków astmy u osób dorosłych w wieku produkcyjnym. W procesie diagnostycznym kluczowe jest potwierdzenie diagnozy astmy oraz wykazanie związku między objawami a środowiskiem pracy.123
Podejrzenie astmy zawodowej
Astmę zawodową należy podejrzewać u wszystkich dorosłych pacjentów z nowo rozpoznaną astmą lub z pogorszeniem kontroli astmy. Bardzo ważnym elementem diagnostyki jest dokładny wywiad lekarski. Kluczowe pytanie: „Czy objawy astmy ustępują z dala od miejsca pracy?” ma najwyższą czułość diagnostyczną. Podejrzenie astmy zawodowej wzrasta, jeśli pacjent zgłasza nasilenie objawów astmatycznych w dni pracy w porównaniu z weekendami lub wakacjami.123
Objawy astmy zawodowej są takie same jak w przypadku astmy niezawodowej i obejmują kaszel, produkcję plwociny, duszność, świszczący oddech i ucisk w klatce piersiowej. Niektórzy pacjenci zgłaszają wzorzec zwiększonych objawów podczas pracy lub w ciągu kilku godzin po zakończeniu zmiany roboczej oraz poprawę w weekendy lub podczas urlopów, ale jest to zmienne.1
W przypadku astmy wywołanej przez czynniki o wysokiej masie cząsteczkowej, pracownicy częściej zgłaszają wczesne reakcje astmatyczne (np. w ciągu godziny od ekspozycji w miejscu pracy). Natomiast pracownicy narażeni na czynniki o niskiej masie cząsteczkowej częściej doświadczają późnych reakcji astmatycznych, ucisku w klatce piersiowej w pracy, codziennej produkcji plwociny i wyższego ryzyka ciężkich zaostrzeń.1
Podstawowe badania diagnostyczne
Diagnoza astmy zawodowej nie może opierać się wyłącznie na wywiadzie, nawet jeśli jest on bardzo sugestywny. Konieczne jest przeprowadzenie obiektywnych badań diagnostycznych w celu potwierdzenia diagnozy.12
Pierwszym krokiem jest potwierdzenie rozpoznania astmy. Obejmuje to następujące badania:12
- Spirometria – podczas tego 10-15-minutowego badania pacjent wykonuje głębokie wdechy i energicznie wydycha powietrze do węża podłączonego do urządzenia zwanego spirometrem. Spirometr mierzy, ile powietrza płuca mogą pomieścić i jak szybko można wydychać powietrze. Jest to preferowany test do diagnozowania astmy. Badanie należy powtórzyć po podaniu leku rozszerzającego oskrzela. Poprawa funkcji płuc po zastosowaniu leku wspiera diagnozę astmy.123
- Pomiar szczytowego przepływu wydechowego (PEF) – pacjent może zostać poproszony o noszenie małego ręcznego urządzenia zwanego miernikiem szczytowego przepływu. Urządzenie to mierzy, jak szybko można wymusić wydech powietrza z płuc. Im wolniejszy wydech, tym gorszy stan. Pacjent będzie prawdopodobnie poproszony o użycie miernika szczytowego przepływu w określonych godzinach podczas pracy i poza nią. Jeśli oddychanie znacznie poprawia się, gdy pacjent jest z dala od pracy, może to wskazywać na astmę zawodową.12
- Test nadreaktywności oskrzeli – test prowokacji nieswoistej z metacholiną lub histaminą w celu oceny nadreaktywności oskrzeli. Test ten jest szczególnie przydatny u pacjentów bez ograniczeń przepływu powietrza.12
Testy alergologiczne
Po potwierdzeniu diagnozy astmy kolejnym krokiem jest ustalenie związku między astmą a miejscem pracy. W tym celu mogą być przeprowadzone testy alergologiczne:12
- Testy skórne – podczas testu skórnego małe ilości powszechnych substancji wywołujących alergię są nakłuwane na skórę. Następnie obszar jest obserwowany przez około 15 minut. Obrzęk lub zmiana koloru skóry wskazuje na alergię na daną substancję. Testy te mogą wykazać alergię na zwierzęta, pleśń, roztocza kurzu, rośliny i lateks. Nie można ich jednak użyć do pomiaru reakcji na chemikalia.12
- Testy na swoiste IgE – oznaczenie stężenia przeciwciał IgE swoistych dla podejrzewanych alergenów w surowicy krwi. Testy skórne i ocena swoistych IgE stanowią skuteczne sposoby wspierania diagnozy astmy zawodowej wywołanej przez czynniki uczulające i mogą zidentyfikować czynnik sprawczy dla większości czynników o wysokiej masie cząsteczkowej i niektórych czynników o niskiej masie cząsteczkowej.12
Specjalistyczne testy diagnostyczne
W przypadkach, gdy wyniki podstawowych badań nie są jednoznaczne, mogą być zalecane bardziej specjalistyczne testy:12
- Swoista próba prowokacyjna (SIC) – uważana za złoty standard w diagnostyce astmy zawodowej. Test ten polega na kontrolowanej ekspozycji pacjenta na podejrzewany czynnik zawodowy w warunkach laboratoryjnych lub w miejscu pracy i ocenie objawów astmy oraz redukcji FEV1. Chociaż SIC jest najdokładniejszym testem, jest on dostępny tylko w wyspecjalizowanych ośrodkach.123
- Test prowokacji – pacjent wdycha mgłę zawierającą małą ilość podejrzewanego chemikalia, aby sprawdzić, czy wywołuje on reakcję. Funkcja płuc jest badana przed i po teście, aby sprawdzić, czy chemikalia wpływają na zdolność oddychania.12
- Indukowana plwocina – może być przydatnym, nieinwazyjnym narzędziem do potwierdzenia wystąpienia reakcji astmatycznej po swoistej próbie prowokacyjnej i do odróżnienia astmy zawodowej od zaostrzenia astmy spowodowanego przez czynniki drażniące.12
- Pomiar wydychanego tlenku azotu (FeNO) – biomarker zapalenia dróg oddechowych związanego z astmą.12
Monitorowanie funkcji płuc w miejscu pracy
Seryjne monitorowanie PEF lub spirometrii w okresach pracy i poza pracą okazało się zarówno czułe, jak i swoiste w diagnostyce astmy zawodowej. Pomiary te należy wykonywać przez co najmniej 2-3 tygodnie, zbierając wyniki co najmniej 4 razy dziennie i prowadząc dziennik objawów.12
Testy te mogą być wykonywane w miejscu pracy, aby określić, jak drogi oddechowe reagują na środowisko pracy. Badania są przeprowadzane przed udaniem się do miejsca pracy, a następnie po pewnym czasie przebywania w miejscu pracy, a wyniki są porównywane.1
Rozpoznanie różnicowe astmy zawodowej
W diagnostyce astmy zawodowej ważne jest odróżnienie różnych form astmy związanej z pracą:12
- Astma zawodowa wywołana przez czynniki uczulające – charakteryzuje się okresem utajenia, podczas którego dochodzi do uczulenia. Może być wywołana przez czynniki o wysokiej lub niskiej masie cząsteczkowej, z udziałem mechanizmów IgE-zależnych lub niezależnych.12
- Astma zawodowa wywołana przez czynniki drażniące – występuje po przypadkowej ekspozycji na bardzo wysokie stężenia wdychanego czynnika drażniącego w miejscu pracy, bez okresu utajenia. Najbardziej wyraźną formą astmy wywołanej przez czynniki drażniące jest zespół reaktywnej dysfunkcji dróg oddechowych (RADS).12
- Astma zaostrzająca się w miejscu pracy – istniejąca wcześniej astma, która pogarsza się z powodu czynników w miejscu pracy, takich jak typowe czynniki drażniące, alergeny, ekstremalne temperatury i wilgotność oraz wysiłek fizyczny.1
Znaczenie wczesnej diagnozy
Wczesna i dokładna diagnoza astmy zawodowej jest kluczowa, ponieważ ma to znaczący wpływ na zdrowie i socjoekonomiczne konsekwencje dla dotkniętych pracowników. W przypadku astmy wywołanej przez czynniki uczulające, wczesna diagnoza, dokładne rozpoznanie i unikanie dalszej ekspozycji są związane z najlepszym rokowaniem.12
Najlepszą szansą na odwrócenie lub poprawę astmy zawodowej jest wczesna diagnoza, zanim funkcja płuc jest zbyt upośledzona, oraz wczesne usunięcie z dalszej ekspozycji na czynnik sprawczy. Rokowanie jest najlepsze u tych pracowników, którzy mają krótszy czas trwania objawów i lepszą funkcję płuc zarówno w momencie diagnozy, jak i przed rozpoczęciem unikania ekspozycji.12
Schemat diagnostyczny astmy zawodowej
Podsumowując, diagnostyka astmy zawodowej powinna przebiegać według następującego schematu:12
- Potwierdzenie diagnozy astmy za pomocą obiektywnych badań (spirometria, test nadreaktywności oskrzeli).
- Identyfikacja miejsca pracy jako przyczyny astmy pacjenta poprzez szczegółowy wywiad zawodowy i środowiskowy, w tym historię występowania objawów w powiązaniu z pracą oraz poprawę poza miejscem pracy.
- Obiektywna weryfikacja związku między ekspozycją w miejscu pracy a ograniczeniem przepływu powietrza (seryjne pomiary PEF lub spirometrii w pracy i poza nią).
- Identyfikacja konkretnego czynnika powodującego astmę zawodową za pomocą testów skórnych, testów na swoiste IgE, swoistej próby prowokacyjnej lub innych metod.
Należy podkreślić, że diagnoza astmy zawodowej ma istotne implikacje zdrowotne i zawodowe dla pacjenta, dlatego powinna być postawiona przez specjalistę z doświadczeniem w dziedzinie chorób zawodowych lub chorób płuc, najlepiej w ośrodku specjalizującym się w astmie zawodowej.12
Zarządzanie astmą zawodową
Po zdiagnozowaniu astmy zawodowej najważniejszym krokiem jest unikanie dalszej ekspozycji na czynnik sprawczy. W przypadku astmy wywołanej przez czynniki uczulające, zaleca się całkowite usunięcie z dalszej ekspozycji na dany czynnik, jeśli wykazano odpowiedź immunologiczną na czynnik uczulający w miejscu pracy za pomocą testów skórnych lub testów in vitro.1
W przypadku astmy wywołanej przez czynniki drażniące, w miejscu pracy należy wdrożyć środki zapobiegawcze, aby zmniejszyć przyszłe ekspozycje i epizody. Pacjent z astmą wywołaną przez czynniki drażniące może być w stanie kontynuować swoją pracę, z zmianami w miejscu pracy, jeśli to konieczne, aby zapobiec dalszej ekspozycji na wysokie stężenia czynników drażniących.12
Leczenie farmakologiczne astmy zawodowej jest podobne do leczenia innych typów astmy. Zarówno astma wywołana przez czynniki uczulające, jak i astma wywołana przez czynniki drażniące, często utrzymuje się nawet wtedy, gdy pacjenci są z dala od ekspozycji przyczynowej, i pacjenci mogą wymagać długoterminowego stosowania leków przeciwastmatycznych.1
Podsumowując, najważniejszym działaniem zapobiegającym przypadkom astmy zawodowej jest zmniejszenie ekspozycji u źródła. Następnie należy przeprowadzić nadzór w celu identyfikacji wczesnych objawów astmy, nieżytu nosa i zapalenia spojówek. Pracownicy, u których podejrzewa się astmę zawodową, powinni być skierowani na dalsze badania natychmiast po pojawieniu się podejrzeń.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.