Amnezja
Epidemiologia
Amnezja, definiowana jako utrata zdolności do zapamiętywania informacji i zdarzeń, wykazuje zróżnicowaną epidemiologię zależną od wieku, płci, rasy oraz typu amnezji. U około 40% populacji powyżej 60. roku życia obserwuje się pewien stopień utraty pamięci, z wyższą częstością u osób afroamerykańskich i latynoskich w porównaniu do nie-latynoskich osób rasy białej. Przemijająca amnezja globalna (TGA) występuje z częstością 3,4-10,4/100 000 osób rocznie, wzrastając do 23,5-32/100 000 u osób ≥50 lat, z niewielką przewagą u kobiet w wieku 40-60 lat. Migrena jest istotnym czynnikiem ryzyka TGA (RR=5,98). Amnezja dysocjacyjna, często związana z traumą, ma roczną częstość występowania około 1,8%, a jej podtyp – fuga dysocjacyjna – około 0,2%. Choroba Alzheimera dotyka 20% osób powyżej 85 lat, a demencja występuje u 3,9% populacji powyżej 60 lat, z wyższą częstością u osób rasy czarnej. Zespół Korsakowa, związany z niedoborem tiaminy i nadużywaniem alkoholu, ma rozpowszechnienie 0-2% globalnie, częściej u mężczyzn i osób starszych.
Amnezja – Epidemiologia i nadzór
Utrata pamięci (amnezja) to stan charakteryzujący się utratą zdolności do zapamiętywania informacji i zdarzeń, które normalnie byłyby pamiętane przez daną osobę. Zaburzenia pamięci mogą mieć różnorodne przyczyny i manifestować się w różnych formach klinicznych, co stanowi wyzwanie z punktu widzenia epidemiologii i nadzoru nad tymi przypadkami.12
Epidemiologia ogólna
Upośledzenie pamięci wykazuje tendencję do nasilania się wraz z wiekiem. Około 40% populacji powyżej 60 roku życia doświadcza pewnego stopnia utraty pamięci.123 Zauważalne są również różnice etniczne – amnezja i łagodne zaburzenia poznawcze występują częściej u osób w średnim i starszym wieku pochodzenia afroamerykańskiego (nie-latynoskiego) oraz u starszych Latynosów w porównaniu do nie-latynoskich osób rasy białej.1
Czynniki ryzyka rozwoju amnezji obejmują starzenie się, depresję, przewlekły stres, urazy głowy, przewlekłe niedobory snu oraz stosowanie niektórych leków.1 Istotnym elementem jest również różnica w epidemiologii poszczególnych typów amnezji, które wykazują odmienne wzorce występowania w populacji.1
Epidemiologia poszczególnych typów amnezji
Przemijająca amnezja globalna (TGA)
Przemijająca amnezja globalna (TGA – Transient Global Amnesia) jest jednym z najczęściej badanych typów amnezji. Charakteryzuje się nagłym początkiem amnezji anterogradowej, której towarzyszy przejściowy okres amnezji retrogradowej, dotykającej głównie osoby w średnim i starszym wieku.1
Częstość występowania TGA waha się od 3,4 do 10,4 przypadków na 100 000 osób rocznie w populacji ogólnej.123 U osób w wieku 50 lat i starszych wskaźnik ten znacznie wzrasta do 23,5-32 przypadków na 100 000 osób rocznie.123 Większość przypadków dotyczy osób w wieku 50-80 lat, a TGA rzadko występuje przed 40 rokiem życia.12
Niektóre badania wskazują na niewielką przewagę występowania u kobiet, szczególnie w wieku 40-60 lat, chociaż inne źródła sugerują brak różnic między płciami.123 Nawroty TGA są stosunkowo rzadkie, a wskaźniki nawrotów wahają się od 2,9% do 26,3% w różnych badaniach, z 10-letnim badaniem wykazującym wskaźnik nawrotów na poziomie 6,3%.123
Ważnym czynnikiem ryzyka rozwoju TGA jest migrena, z współczynnikiem ryzyka względnego wynoszącym 5,98.1 Inne choroby współistniejące to choroby niedokrwienne serca i hiperlipidemia, natomiast nie wykazano zwiększonego ryzyka w przypadku wcześniejszego udaru niedokrwiennego, cukrzycy czy nadciśnienia tętniczego.1 Niedawne badania sugerują również związek między ciężkim przebiegiem COVID-19 a wystąpieniem TGA, co może wynikać ze stanu nadkrzepliwości prowadzącego do udarów zakrzepowych w hipokampie.1
Badania populacyjne wskazują, że epizod TGA nie zwiększa ryzyka późniejszych incydentów naczyniowo-mózgowych, napadów drgawkowych ani zaburzeń poznawczych.1 Jednakże niedawne badanie z Korei sugeruje, że po epizodzie TGA może występować nieco podwyższone ryzyko padaczki, szacowane na 46% wyższe w porównaniu do osób bez tego schorzenia.1
Amnezja dysocjacyjna
Amnezja dysocjacyjna to potencjalnie odwracalne upośledzenie pamięci, które wpływa głównie na pamięć autobiograficzną. W amnezji dysocjacyjnej pacjent nie może przypomnieć sobie ważnych informacji autobiograficznych, zazwyczaj związanych z traumą lub stresem, choć może być zgłaszana bardziej rozległa utrata pamięci.12
Szacuje się, że roczna częstość występowania amnezji dysocjacyjnej w Stanach Zjednoczonych wynosi około 1,8% populacji.12 Z kolei chorobowość w ciągu całego życia zgłaszano na poziomie 67% w populacjach kanadyjskiej i tureckiej.1 W przypadku osób objętych opieką psychiatryczną, częstość występowania tego zaburzenia szacuje się na 7-11%.1
Według niektórych źródeł, częstość występowania amnezji dysocjacyjnej w populacji ogólnej wynosi 1,0-2,6%.1 Amnezja dysocjacyjna jest prawdopodobnie niedostatecznie wykrywana, a szacunki dotyczące rozpowszechnienia wahają się od 0,2% do 7,3%.1
Szczególnym podtypem amnezji dysocjacyjnej jest fuga dysocjacyjna, która charakteryzuje się nagłą, nieoczekiwaną podróżą lub wędrówką w stanie dysocjacyjnym, z następczą amnezją dysocjacyjną dotyczącą epizodu fugi i często części lub całej historii życia pacjenta.12 Częstość występowania fugi dysocjacyjnej szacuje się na około 0,2%, choć wartość ta może być niedoszacowana ze względu na niedostateczne rozpoznawanie.1
Amnezja związana z innymi schorzeniami
Utrata pamięci jest ważnym objawem chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera. Około 15-20% osób w wieku 65 lat lub starszych ma łagodne zaburzenia poznawcze, a około jedna trzecia z nich rozwija chorobę Alzheimera w ciągu 5 lat obserwacji.1 Szacuje się, że roczna liczba nowych przypadków (zachorowalność) wszystkich typów demencji podwoi się do 2050 roku.1
Częstość występowania choroby Alzheimera wynosi 20% u osób powyżej 85 roku życia.1 Występowanie demencji u osób rasy czarnej jest prawie dwukrotnie wyższe w porównaniu do osób rasy białej.1 Szacowana światowa częstość występowania demencji u osób w wieku powyżej 60 lat wynosi około 3,9%, z regionalnymi różnicami: 1,6% w Afryce, 3,9% we Wschodniej Europie, 4,0% w Chinach, 4,6% w Ameryce Łacińskiej i 5,4% w Europie Zachodniej.1
Zespół Korsakowa, związany z niedoborem tiaminy, najczęściej spowodowany długotrwałym nadużywaniem alkoholu, ma światowe rozpowszechnienie wynoszące 0-2% i 1-2% w Stanach Zjednoczonych. Częstość występowania jest wyższa u osób starszych mieszkających samotnie, pacjentów psychiatrycznych i osób bezdomnych.1 Mężczyźni są bardziej dotknięci zespołem Korsakowa niż kobiety.1
Różnice demograficzne w występowaniu amnezji
Występowanie różnych typów amnezji różni się w zależności od płci i wieku. W przypadku amnezji dysocjacyjnej nie zaobserwowano wyraźnych różnic między płciami, natomiast zespół Korsakowa częściej dotyka mężczyzn.1 Z kolei choroba Alzheimera, której głównym objawem jest postępująca utrata pamięci, występuje częściej u kobiet niż u mężczyzn.1
Wiek jest istotnym czynnikiem ryzyka dla większości typów amnezji. TGA najczęściej występuje w wieku 50-80 lat, a częstość występowania zaburzeń pamięci generalnie wzrasta wraz z wiekiem.2 Czterdzieści procent populacji powyżej 60 roku życia doświadcza pewnego stopnia utraty pamięci.1
Występują również różnice etniczne i rasowe. Utrata pamięci i łagodne zaburzenia poznawcze są bardziej rozpowszechnione u osób w średnim i starszym wieku pochodzenia afroamerykańskiego (nie-latynoskiego) oraz u starszych Latynosów w porównaniu do nie-latynoskich osób rasy białej.1 Częstość występowania demencji u osób rasy czarnej jest prawie dwukrotnie wyższa w porównaniu do osób rasy białej.1
Nadzór i rozpoznawanie amnezji
Właściwe rozpoznawanie i nadzór nad przypadkami amnezji stanowi wyzwanie ze względu na różnorodność przyczyn i form klinicznych. Szczególnie trudne może być oszacowanie danych epidemiologicznych dla stanów niebędących chorobami neurodegeneracyjnymi, ponieważ utrata pamięci nie zawsze jest obecna w obrazie klinicznym.1
W przypadku amnezji dysocjacyjnej, rozpoznanie ma szczególne znaczenie w systemie wymiaru sprawiedliwości. Istnieje również pozytywna korelacja między liczbą przypadków amnezji a ciężkością popełnionych przestępstw.1 Badania nad amnezją związaną z przestępstwami z użyciem przemocy wykazały, że amnezja dla przestępstw z użyciem przemocy była związana z „zbrodniami namiętności” i objawami dysocjacyjnymi w czasie zdarzenia.1
W przypadku TGA, brak możliwości postawienia ostatecznej diagnozy, dopóki objawy nie ustąpią, stanowi wyzwanie dla nadzoru. Niepowodzenie ustąpienia objawów i inne niepokojące objawy wykluczają diagnozę TGA.1 Diagnostyka różnicowa amnezji dysocjacyjnej obejmuje zaburzenia związane z używaniem substancji, symulowanie, zaburzenia poznawcze oraz stany neurologiczne, takie jak padaczka i przemijająca amnezja globalna.1
W 2012-2016 w Massachusetts zidentyfikowano nietypową grupę 14 przypadków nagłej amnezji z ostrym, całkowitym i obustronnym niedokrwieniem hipokampa. Pozorne skupienie czasoprzestrzenne, stosunkowo młody wiek w momencie wystąpienia (19-52 lat) i rozległe używanie substancji przez tych pacjentów sugeruje potrzebę szerszego nadzoru w celu ustalenia, czy jest to nowy zespół związany z używaniem substancji lub innymi przyczynami, w tym wprowadzeniem toksycznej substancji.1
Prognozy i nawroty
Rokowanie w różnych typach amnezji jest zróżnicowane. W przypadku TGA jest ono generalnie dobre, a badania populacyjne nie wykazują zwiększonego ryzyka udaru mózgu po epizodzie TGA.1 Wskaźniki nawrotów TGA wahają się od 2,9% do 23,8% według różnych publikacji.1
W przypadku amnezji dysocjacyjnej, rokowanie jest bardzo zależne od indywidualnych cech pacjenta.1 Większość pacjentów odzyskuje utracone wspomnienia i amnezja ustępuje. Jednak niektórzy nigdy nie są w stanie zrekonstruować swojej utraconej przeszłości.1
W badaniu osób z amnezją związaną z przestępstwami z użyciem przemocy, po trzech latach obserwacji pamięć całkowicie powróciła u 33% osób z amnezją, częściowo poprawiła się u 26%, a pozostała niezmieniona u 41%.1
Wyzwania i przyszłe kierunki badań
Pomimo znaczących postępów w rozumieniu epidemiologii amnezji, nadal istnieją wyzwania i potrzeba dalszych badań. W przypadku amnezji dysocjacyjnej, istnieje potrzeba większej ilości badań i edukacji w celu wyjaśnienia i zrozumienia tych doświadczeń oraz określenia skutecznych metod leczenia, zarówno medycznych, jak i holistycznych.1
Badania genetyczne amnezji globalnej przemijającej (TGA) z trzech biobanków populacyjnych (Finlandia, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania) obejmujące 4303 przypadki i ponad milion kontroli zidentyfikowały 9 nowych loci podatności spełniających kryterium istotności statystycznej dla całego genomu.1 Te same źródła podatności były wcześniej odnotowywane w przypadku migreny, jednego z głównych ustalonych czynników ryzyka TGA.1
Wyniki te mogą otworzyć nowe możliwości zrozumienia, szczególnie składników naczyniowych pamięci i utraty pamięci, dostarczając genów i wariantów do głębszej eksploracji molekularnej i fenotypowej.1 Przyszłe badania koncentrujące się na plastyczności synaptycznej mogą również mieć potencjał terapeutyczny w leczeniu zaburzeń pamięci spowodowanych wielokrotną ekspozycją na uderzenia w głowę.1
Proponowane „skoncentrowane na engram” modele trzech amnezji o ostrym początku (TGA, przemijająca amnezja padaczkowa i amnezja funkcjonalna) pomagają konceptualizować te zaburzenia w kategoriach rozproszonych i dynamicznych zespołów neuronalnych, które ze względu na swoją plastyczność mogą ewoluować w czasie, wyjaśniając kliniczne cechy tych stanów.1
Mimo tych postępów, nadal istnieje ograniczona wiedza na temat typowej długości i charakteru epizodów amnestycznych, zwłaszcza w kontekście kryminalistycznym.1 Istnieje również mało badań nad tym, czy wspomnienia wracają z czasem u osób popełniających przestępstwa, mimo literatury dotyczącej odzyskiwania pamięci u ofiar przestępstw.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.