Leki w grupie
„leki antyseptyczne miejscowe”

Leki antyseptyczne miejscowe to szeroka grupa preparatów stosowanych na skórę i błony śluzowe w celu eliminacji lub hamowania wzrostu drobnoustrojów. Działają poprzez denaturację białek drobnoustrojów, uszkodzenie ich błon komórkowych lub ingerencję w procesy metaboliczne. W przeciwieństwie do antybiotyków, które działają selektywnie, antyseptyki mają szeroki spektrum działania przeciwko bakteriom, grzybom, wirusom, a niektóre również przeciwko przetrwalnikom.

Do głównych grup leków antyseptycznych miejscowych należą: alkohole (etanol, izopropanol), związki jodu (jodofor, powidon jodu – Braunol, Betadine), związki chloru (chlorheksydyna – Octenisept), czwartorzędowe związki amoniowe (benzalkoniowy chlorek – Desitin), nadtlenki (nadtlenek wodoru – woda utleniona), związki srebra (sulfadiazyna srebra – Dermazin), barwniki (fiolet gencjanowy, zieleń brylantowa), fenole (triclosan) oraz kwasy organiczne (kwas borowy).

Najpopularniejsze substancje antyseptyczne to: chlorheksydyna, oktenidyna (Octenisept), powidon jodu (Betadine), etanol (preparaty spirytusowe), nadtlenek wodoru, sulfadiazyna srebra (Dermazin, Silvadene), triclosan oraz benzalkoniowy chlorek. Na polskim rynku dostępne są także preparaty złożone jak Argosulfan (sulfatiazol srebrowy) czy Curiosa (hialuronian cynku).

Największą zaletą leków antyseptycznych miejscowych jest ich szerokie spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego, szybki efekt działania oraz ograniczone ryzyko rozwoju oporności bakterii. Są skuteczne w profilaktyce i leczeniu zakażeń powierzchownych skóry i błon śluzowych, ran, oparzeń oraz przed zabiegami inwazyjnymi.

Stosowanie antyseptyków miejscowych wiąże się jednak z pewnymi zagrożeniami. Mogą powodować podrażnienia, reakcje alergiczne i kontaktowe zapalenie skóry. Niektóre z nich (np. związki jodu) mogą wchłaniać się do krwiobiegu, zwłaszcza przy stosowaniu na dużych powierzchniach uszkodzonej skóry. Długotrwałe stosowanie może prowadzić do zaburzenia naturalnej flory bakteryjnej skóry. Preparaty zawierające alkohol mogą powodować pieczenie i bólu przy aplikacji na uszkodzoną skórę.

Leki antyseptyczne miejscowe można podzielić na podgrupy ze względu na mechanizm działania: utleniające (nadtlenek wodoru, związki chloru), denaturujące białka (alkohole, fenole), uszkadzające błony komórkowe (czwartorzędowe związki amoniowe, chlorheksydyna) oraz blokujące procesy metaboliczne (związki srebra, związki jodu). Inny podział uwzględnia wskazania: do dezynfekcji skóry nieuszkodzonej, do leczenia ran, do stosowania na błony śluzowe oraz do leczenia oparzeń.