Przedawkowanie witaminy D3 w postaci cholekalcyferolu

Przedawkowanie witaminy D3 (cholekalcyferolu) stanowi poważny problem kliniczny, który może prowadzić do rozwoju zespołu hiperkalcemii i szeregu powikłań narządowych. Vigantoletten 1000 zawierający 25 mikrogramów (1000 j.m.) cholekalcyferolu, podobnie jak inne preparaty witaminy D, przy nieprawidłowym stosowaniu może doprowadzić do przewlekłej intoksykacji, szczególnie przy długotrwałym przekraczaniu zalecanych dawek¹.

Dawki toksyczne witaminy D3

Przedawkowanie witaminy D3 u osób dorosłych może nastąpić już po przyjmowaniu 20 000 do 60 000 j.m. cholekalcyferolu na dobę przez okres kilku tygodni lub miesięcy. W przypadku dzieci ryzyko przedawkowania pojawia się przy znacznie niższych dawkach – 2 000 do 4 000 j.m. przyjmowanych przez kilka miesięcy².

Należy podkreślić, że ergokalcyferol (witamina D2) i cholekalcyferol (witamina D3) charakteryzują się względnie niskim indeksem terapeutycznym. Próg toksyczności dla witaminy D określa się na poziomie 40 000-100 000 j.m. na dobę przyjmowanych przez 1-2 miesiące u dorosłych z prawidłową czynnością przytarczyc. Szczególną ostrożność należy zachować u niemowląt i dzieci, gdyż wykazują one większą wrażliwość na znacznie niższe stężenia witaminy D³.

Patofizjologia przedawkowania

Długotrwałe przedawkowanie witaminy D prowadzi do rozwoju hiperkalcemii i hiperkalcynurii. Nadmierne spożycie Vigantoletten 1000 w dawkach znacznie przekraczających zapotrzebowanie organizmu przez dłuższy czas może skutkować zwapnieniem narządów miąższowych. W konsekwencji dochodzi również do zwiększonego stężenia fosforu zarówno w surowicy krwi, jak i w moczu⁴.

Zespół hiperkalcemii prowadzi ostatecznie do gromadzenia się wapnia w różnych tkankach organizmu, w tym w nerkach (kamica nerkowa, wapnica nerek) oraz w naczyniach krwionośnych⁵.

Objawy przedawkowania witaminy D3

Objawy przedawkowania witaminy D3 są często niespecyficzne, co może utrudniać wczesne rozpoznanie intoksykacji. Pierwsze symptomy mogą obejmować dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, układu nerwowego i mięśniowo-szkieletowego⁶.

W badaniach laboratoryjnych charakterystyczne jest stwierdzenie hiperkalcemii, hiperkalcynurii oraz zwiększonego stężenia 25-hydroksykalcyferolu w surowicy krwi⁷.

Należy podkreślić, że zatrucie witaminą D może w skrajnych przypadkach zakończyć się zgonem, najczęściej w wyniku niewydolności nerek lub serca⁸.

Objawy kliniczne hiperkalcemii

Przy znacznym wzroście stężenia wapnia we krwi (powyżej 13 mg/100 ml) mogą wystąpić poważne zaburzenia, takie jak zaburzenia czynności serca, niewydolność nerek, psychozy, a nawet śpiączka⁹.

Poza tym obserwuje się azotoemię, nadmierne pragnienie, wielomocz oraz odwodnienie jako konsekwencję zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej¹⁰.

Postępowanie w przypadku przedawkowania

Zasady ogólne

W przypadku przedawkowania witaminy D3 należy natychmiast przerwać jej podawanie oraz zapewnić odpowiednie nawodnienie pacjenta¹¹. Przy wystąpieniu objawów przewlekłego przedawkowania może być konieczne wdrożenie odpowiedniego postępowania mającego na celu zwiększenie wydalania witaminy D z moczem, a także zastosowanie glikokortykosteroidów lub kalcytoniny¹².

Należy pamiętać, że przywrócenie prawidłowego stężenia wapnia w krwi po zatruciu witaminą D prowadzącym do hiperkalcemii jest procesem długotrwałym i może zajmować kilka tygodni¹³.

Szczegółowe postępowanie terapeutyczne

W zależności od stopnia zaawansowania hiperkalcemii należy zastosować kompleksowe postępowanie obejmujące:¹⁴

• Dietę ubogą w wapń lub całkowicie pozbawioną tego pierwiastka
• Intensywne nawodnienie – przyjmowanie dużych ilości płynów
• Wymuszoną diurezę z zastosowaniem furosemidu
• Podanie glikokortykosteroidów i kalcytoniny

Przy zachowanej prawidłowej czynności nerek można obniżyć stężenie wapnia poprzez przeprowadzenie infuzji z izotonicznego roztworu NaCl (3-6 litrów w ciągu 24 godzin) z dodatkiem furosemidu, związków chelatujących wapń oraz glikokortykosteroidów¹⁵.

W niektórych przypadkach konieczne może być również podanie soli kwasu edetowego w dawce 15 mg/kg masy ciała/godzinę, przy jednoczesnym monitorowaniu stężenia wapnia i zapisu EKG¹⁶.

U pacjentów z oligonurią niezbędne może być zastosowanie hemodializy bezwapniowej¹⁷.

Należy zaznaczyć, że nie istnieje specyficzne antidotum w przypadku przedawkowania witaminy D¹⁸.

Profilaktyka przedawkowania

Pacjenci poddawani przewlekłej terapii większymi dawkami witaminy D powinni być szczegółowo poinformowani o potencjalnych objawach przedawkowania, takich jak:¹⁹

1. nudności i wymioty
2. biegunka (początkowo), po której następują zaparcia
3. utrata apetytu
4. znużenie i ból głowy
5. bóle mięśni i stawów
6. osłabienie napięcia mięśniowego
7. senność
8. azotemia
9. nadmierne pragnienie
10. wielomocz

Właściwa edukacja pacjenta oraz regularne monitorowanie parametrów biochemicznych w trakcie terapii wysokimi dawkami witaminy D stanowią kluczowy element profilaktyki przedawkowania²⁰.