Działania niepożądane
Prograf 1 mg

Działania niepożądane leku Prograf

Prograf (takrolimus), jako lek immunosupresyjny, charakteryzuje się złożonym profilem działań niepożądanych, które wymagają szczególnej uwagi ze strony personelu medycznego. Ustalenie dokładnego profilu działań niepożądanych jest często utrudnione ze względu na zasadniczą chorobę pacjenta oraz równoczesne stosowanie wielu leków. Warto podkreślić, że znaczna część obserwowanych działań niepożądanych ma charakter odwracalny i może ustąpić po modyfikacji dawki preparatu. Doustna droga podania Prografu wiąże się z mniejszą częstością występowania działań niepożądanych w porównaniu do podania dożylnego.¹

Ryzyko infekcji i powikłania immunologiczne

Jak w przypadku innych silnie działających leków immunosupresyjnych, u pacjentów otrzymujących takrolimus występuje zwiększone ryzyko zakażeń wirusowych, bakteryjnych, grzybiczych i pierwotniakowych. Zakażenia te mogą mieć charakter zarówno miejscowy, jak i uogólniony, a istniejące infekcje mogą ulec nasileniu. Szczególną uwagę należy zwrócić na takie zakażenia jak: zakażenie wirusem cytomegalii (CMV), nefropatia związana z zakażeniem wirusem BK oraz postępująca wieloogniskowa leukoencefalopatia (PML) związana z zakażeniem wirusem JC.²

Immunosupresja związana ze stosowaniem takrolimusu zwiększa również ryzyko wystąpienia nowotworów złośliwych. Szczególną uwagę należy zwrócić na możliwość rozwoju zaburzeń limfoproliferacyjnych związanych z wirusem Epsteina-Barr (EBV) oraz nowotworów złośliwych skóry.³

U pacjentów stosujących takrolimus obserwowano także reakcje alergiczne i anafilaktoidalne, które mogą stanowić poważne zagrożenie dla życia pacjenta.⁴

Zaburzenia metaboliczne i endokrynologiczne

Do najczęstszych zaburzeń metabolicznych związanych ze stosowaniem Prografu należą: hiperglikemia, cukrzyca oraz hiperkaliemia, występujące bardzo często. Często obserwuje się również hipomagnezemię, hipofosfatemię, hipokaliemię, hipokalcemię, hiponatremię oraz zatrzymanie płynów w organizmie. Inne częste zaburzenia metaboliczne obejmują zwiększone stężenie kwasu moczowego we krwi, zmniejszenie apetytu, kwasicę metaboliczną, hiperlipidemię, zwiększone stężenie cholesterolu i triglicerydów.⁵

Rzadziej występującym, ale istotnym klinicznie powikłaniem endokrynologicznym jest hirsutyzm.⁶

Wpływ na ośrodkowy i obwodowy układ nerwowy

Działania niepożądane dotyczące układu nerwowego są dość powszechne podczas terapii takrolimusem. Bardzo często występują drżenie mięśniowe oraz ból głowy. Często odnotowuje się drgawki, zaburzenia świadomości, parestezje, neuropatię obwodową, zawroty głowy oraz trudności w pisaniu.⁷

Poważniejsze powikłania neurologiczne, występujące niezbyt często, obejmują śpiączkę, krwawienie do ośrodkowego układu nerwowego, porażenie i niedowład, encefalopatię oraz amnezję. W rzadkich przypadkach może dojść do hipertonii, a bardzo rzadko do nużliwości mięśni.⁸

Na szczególną uwagę zasługuje zespół tylnej odwracalnej encefalopatii (PRES), który może wystąpić podczas terapii takrolimusem, jednak jego częstość nie została dokładnie określona.⁹

Zaburzenia neuropsychiatryczne

Bardzo często podczas leczenia takrolimusem występuje bezsenność. Często obserwuje się niepokój, splątanie, dezorientację, depresję, obniżenie nastroju, zaburzenia nastroju, koszmary senne, omamy i inne zaburzenia psychiczne. W niezbyt częstych przypadkach mogą rozwinąć się zaburzenia psychotyczne.¹⁰

Wpływ na układ sercowo-naczyniowy

Pacjenci leczeni preparatem Prograf bardzo często doświadczają nadciśnienia tętniczego. Często występują również choroba niedokrwienna serca i tachykardia. Niezbyt często obserwuje się komorowe zaburzenia rytmu serca, niewydolność serca, kardiomiopatie, przerost mięśnia komór oraz nadkomorowe zaburzenia rytmu.¹¹

Rzadko może dojść do wysięku osierdziowego, natomiast bardzo rzadko obserwuje się groźne dla życia zaburzenie rytmu serca – Torsades de pointes.¹²

W obrębie układu naczyniowego często występują krwotoki, zdarzenia zakrzepowo-zatorowe i niedokrwienne, choroby naczyń obwodowych oraz niedociśnienie pochodzenia obwodowego.¹³

Układ oddechowy

W zakresie układu oddechowego często obserwuje się duszność, śródmiąższowe choroby płuc, wysięk opłucnowy, zapalenie gardła, kaszel oraz przekrwienie i zapalenie błon śluzowych nosa. Niezbyt często może wystąpić niewydolność oddechowa oraz astma. Rzadkim, ale poważnym powikłaniem jest zespół ostrego wyczerpania oddechowego.¹⁴

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Przewód pokarmowy jest jednym z najczęściej dotkniętych układów podczas terapii takrolimusem. Bardzo często występują biegunka i nudności. Często obserwuje się stany zapalne żołądka i jelit, owrzodzenia i perforacje przewodu pokarmowego, krwotoki z żołądka lub jelit, zapalenie i owrzodzenie jamy ustnej, wodobrzusze, wymioty, bóle żołądkowo-jelitowe i brzuszne, objawy dyspepsji, zaparcia, wzdęcia oraz luźne stolce.¹⁵

Niezbyt często występują: porażenna niedrożność jelita, ostre i przewlekłe zapalenie trzustki, refluks żołądkowo-przełykowy oraz zaburzenia opróżniania żołądka. Rzadkimi powikłaniami są podniedrożność przewodu pokarmowego i torbiel rzekoma trzustki.¹⁶

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Najczęstszymi zaburzeniami wątroby podczas stosowania Prografu są zastój żółci, żółtaczka, uszkodzenie komórek wątroby, zapalenie wątroby oraz zapalenie dróg żółciowych. Rzadziej występuje zakrzepica tętnicy wątrobowej oraz wenookluzyjna choroba wątroby. Bardzo rzadko może dojść do niewydolności wątroby oraz zwężenia przewodów żółciowych.¹⁷

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Bardzo często podczas terapii takrolimusem dochodzi do zaburzeń czynności nerek. Często występuje niewydolność nerek, ostra niewydolność nerek, skąpomocz, martwica kanalików nerkowych, toksyczna nefropatia oraz nieprawidłowe wyniki badania moczu. Niezbyt często obserwuje się bezmocz i zespół hemolityczno-mocznicowy, natomiast bardzo rzadkimi powikłaniami są nefropatie i krwotoczne zapalenie pęcherza moczowego.¹⁸

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Często podczas stosowania takrolimusu występują: świąd, wysypka, łysienie, trądzik i nadmierne pocenie. Niezbyt często obserwuje się zapalenie skóry i nadwrażliwość na światło. Do rzadkich, ale poważnych powikłań skórnych należy toksyczna nekroliza naskórka (zespół Lyella), natomiast bardzo rzadko może wystąpić zespół Stevensa-Johnsona.¹⁹

Zaburzenia hematologiczne

W zakresie układu krwiotwórczego często występują: niedokrwistość, leukopenia, trombocytopenia, leukocytoza oraz nieprawidłowe wyniki badań krwinek czerwonych. Niezbyt często obserwuje się koagulopatie, nieprawidłowe parametry krzepnięcia krwi i krwawienia, pancytopenię, neutropenię oraz mikroangiopatię zakrzepową. Rzadko może wystąpić plamica zakrzepowa małopłytkowa i hipoprotrombinemia.²⁰

Szczególnie niebezpiecznymi powikłaniami hematologicznymi o nieznanej częstości występowania są aplazja czysto czerwonokrwinkowa, agranulocytoza, niedokrwistość hemolityczna oraz gorączka neutropeniczna.²¹

Inne działania niepożądane

Często podczas leczenia takrolimusem obserwuje się osłabienie, gorączkę, obrzęki, dolegliwości bólowe, złe samopoczucie oraz zaburzenia zdolności odczuwania temperatury ciała. Niezbyt często występuje niewydolność wielonarządowa, objawy grypopodobne, nietolerancja temperatury, uczucie ucisku w klatce piersiowej oraz zdenerwowanie.²²

Na szczególną uwagę zasługuje zespół bólowy indukowany przez inhibitor kalcyneuryny (CIPS), który charakteryzuje się obustronnym i symetrycznym, silnym bólem w kończynach dolnych. Może on być związany z większymi niż terapeutyczne stężeniami takrolimusu we krwi. Zmniejszenie dawki takrolimusu może łagodzić te objawy.²³

Podczas leczenia takrolimusem obserwowano także przypadki błędnego stosowania produktu, w tym nieumyślną zamianę produktu leczniczego zawierającego takrolimus o szybkim lub przedłużonym uwalnianiu na inny produkt leczniczy zawierający takrolimus. W związku z tym zgłaszano przypadki odrzucania przeszczepionego narządu.²⁴

Tabela działań niepożądanych leku Prograf

Wnioski i zalecenia kliniczne

Biorąc pod uwagę szeroki profil działań niepożądanych takrolimusu, konieczne jest rygorystyczne monitorowanie pacjentów leczonych preparatem Prograf. Szczególną uwagę należy zwrócić na funkcję nerek, wątroby, układu sercowo-naczyniowego oraz parametry metaboliczne, zwłaszcza stężenie glukozy i potasu. Wiele działań niepożądanych ma charakter zależny od dawki, dlatego regularne oznaczanie stężenia takrolimusu we krwi i odpowiednie dostosowanie dawkowania mogą przyczynić się do zmniejszenia częstości i nasilenia objawów niepożądanych.²⁵

Należy pamiętać, że Prograf zwiększa ryzyko zakażeń i nowotworów złośliwych, w związku z czym pacjenci wymagają regularnych badań przesiewowych w tym kierunku. W przypadku wystąpienia poważnych działań niepożądanych, takich jak nefrotoksyczność, neurotoksyczność czy kardiotoksyczność, może być konieczna redukcja dawki takrolimusu lub nawet jego odstawienie i zastąpienie innym lekiem immunosupresyjnym.²⁶

Kluczowe znaczenie ma także odpowiednia edukacja pacjenta dotycząca wczesnego rozpoznawania objawów niepożądanych oraz unikanie samodzielnej modyfikacji dawkowania lub zamiany preparatów zawierających takrolimus, która może prowadzić do odrzucenia przeszczepu.²⁷

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych, co umożliwia nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych lub bezpośrednio do podmiotu odpowiedzialnego.²⁸