Właściwości farmakodynamiczne deksametazonu

Deksametazon należy do grupy farmakoterapeutycznej glikokortykosteroidów i został sklasyfikowany kodem ATC: H 02 AB 02. Jest to syntetyczny hormon kory nadnerczy charakteryzujący się długotrwałym i bardzo silnym działaniem przeciwzapalnym, przeciwalergicznym, przeciwgorączkowym oraz immunosupresyjnym. Siła działania przeciwzapalnego deksametazonu jest około 7,5 razy większa niż prednizonu, podczas gdy jego wpływ na przemianę węglowodanową jest 5 razy słabszy, a oddziaływanie na gospodarkę wodno-elektrolitową aż 10 razy mniejsze w porównaniu do prednizonu.¹

Wpływ na układ hormonalny i metabolizm

Deksametazon charakteryzuje się niewielkim potencjałem retencji sodu i wody w organizmie, przy jednoczesnym nieznacznym zwiększeniu wydalania potasu. W dawkach małych i średnich nie wywołuje nadciśnienia tętniczego. Wykazuje zdolność do obniżania ciśnienia śródczaszkowego. Należy zwrócić uwagę, że długotrwałe stosowanie deksametazonu może prowadzić do ubożenia organizmu w wapń.²

Istotną cechą deksametazonu jest jego silne działanie hamujące na wydzielanie kortykotropiny (ACTH) z przysadki mózgowej, co w konsekwencji prowadzi do wtórnego zmniejszenia stężenia kortyzolu we krwi. Efekt ten jest znacznie silniejszy w porównaniu do innych hormonów kory nadnerczy.³

Skuteczność kliniczna deksametazonu w COVID-19

Badanie RECOVERY – randomizacja i metodologia

Badanie RECOVERY (Randomised Evaluation of COVid-19 thERapY) stanowiło inicjowane przez badacza, randomizowane, kontrolowane, otwarte, adaptacyjne badanie platformowe, którego celem była ocena efektów potencjalnych metod leczenia pacjentów hospitalizowanych z powodu COVID-19. Badanie zostało przeprowadzone w 176 szpitalach na terenie Wielkiej Brytanii.⁴

Do badania zakwalifikowano łącznie 6425 pacjentów, których losowo przydzielono do grupy otrzymującej deksametazon (2104 pacjentów) lub do grupy objętej standardową opieką medyczną (4321 pacjentów). U 89% uczestników badania stwierdzono laboratoryjne potwierdzenie infekcji SARS-CoV-2.⁵

Charakterystyka populacji badanej

W momencie randomizacji 16% pacjentów wymagało inwazyjnej wentylacji mechanicznej lub pozaustrojowej oksygenacji membranowej, 60% otrzymywało wyłącznie tlenoterapię (z lub bez wentylacji nieinwazyjnej), natomiast 24% nie otrzymywało ani tlenoterapii, ani wentylacji mechanicznej.⁶

Średnia wieku pacjentów uczestniczących w badaniu wynosiła 66,1 ± 15,7 lat. Kobiety stanowiły 36% badanej populacji. W wywiadzie medycznym u 24% pacjentów stwierdzono cukrzycę, u 27% choroby serca, a u 21% przewlekłą chorobę płuc.⁷

Pierwszorzędowy punkt końcowy

Analiza śmiertelności po 28 dniach wykazała istotnie niższy odsetek zgonów w grupie leczonej deksametazonem w porównaniu do grupy objętej standardową opieką medyczną. W grupie deksametazonu odnotowano 482 zgony wśród 2104 pacjentów (22,9%), natomiast w grupie standardowej opieki medycznej – 1110 zgonów wśród 4321 pacjentów (25,7%). Uzyskany współczynnik częstości wyniósł 0,83 (95% przedział ufności [CI]: 0,75-0,93; P<0,001).<sup data-drug="Pabi-Dexamethason" data-section="Właściwości farmakodynamiczne" title="Śmiertelność po 28 dniach była istotnie niższa w grupie leczonej deksametazonem niż w grupie podlegającej standardowej opiece medycznej, odnotowano odpowiednio 482 zgony w grupie 2104 pacjentów (22,9%) i 1110 zgonów w grupie 4321 pacjentów (25,7%) (współczynnik częstości 0,83; 95% przedział ufności [CI], 0,75 do 0,93; P8

Efektywność deksametazonu była zróżnicowana w zależności od stopnia wspomagania oddychania pacjentów. W grupie otrzymującej deksametazon częstość zgonów była niższa niż w grupie standardowej opieki medycznej wśród pacjentów:⁹

• poddawanych inwazyjnej wentylacji mechanicznej: 29,3% vs. 41,4%; współczynnik częstości 0,64; 95% CI: 0,51-0,81
• otrzymujących tlen bez inwazyjnej wentylacji mechanicznej: 23,3% vs. 26,2%; współczynnik częstości 0,82; 95% CI: 0,72-0,94

Nie stwierdzono natomiast wyraźnego wpływu deksametazonu na śmiertelność wśród pacjentów, którzy w momencie randomizacji nie otrzymywali żadnego wspomagania oddychania (17,8% vs. 14,0%; współczynnik częstości 1,19; 95% CI: 0,91-1,55).¹⁰

Drugorzędowe punkty końcowe

Pacjenci leczeni deksametazonem charakteryzowali się krótszym czasem hospitalizacji w porównaniu do pacjentów objętych standardową opieką medyczną (12 dni vs. 13 dni) oraz wykazywali większe prawdopodobieństwo wypisu ze szpitala w ciągu 28 dni (współczynnik częstości 1,10; 95% CI: 1,03-1,17).¹¹

Zgodnie z obserwacjami dla pierwszorzędowego punktu końcowego, wpływ deksametazonu na prawdopodobieństwo wypisu ze szpitala w ciągu 28 dni był zróżnicowany w zależności od stopnia wspomagania oddychania. Największy efekt zaobserwowano wśród pacjentów:¹²

• poddawanych inwazyjnej wentylacji mechanicznej (współczynnik częstości 1,48; 95% CI: 1,16-1,90)
• otrzymujących tylko tlen (współczynnik częstości 1,15; 95% CI: 1,06-1,24)

Nie zaobserwowano natomiast korzystnego wpływu deksametazonu u pacjentów nieotrzymujących tlenoterapii (współczynnik częstości 0,96; 95% CI: 0,85-1,08).¹³

Bezpieczeństwo stosowania

Podczas leczenia deksametazonem odnotowano cztery ciężkie zdarzenia niepożądane, do których należały:¹⁴

• dwa przypadki hiperglikemii
• psychoza wywołana steroidami
• krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego

Wszystkie odnotowane zdarzenia niepożądane ustąpiły.¹⁵

Analizy podgrup

W ramach badania RECOVERY przeprowadzono również analizy podgrup uwzględniające wpływ deksametazonu na śmiertelność pacjentów w zależności od:¹⁶

• wieku i wspomagania oddychania otrzymanego podczas randomizacji (28-dniowy okres obserwacji)
• rodzaju wspomagania oddychania i obecności jakiejkolwiek choroby przewlekłej w wywiadzie podczas randomizacji (28-dniowy okres obserwacji)