Właściwości farmakodynamiczne metforminy

Metformina chlorowodorek jest lekiem przeciwcukrzycowym należącym do grupy pochodnych biguanidów (kod ATC: A10BA02), charakteryzującym się wielokierunkowym działaniem farmakodynamicznym prowadzącym do skutecznej kontroli glikemii u pacjentów z cukrzycą typu 2.¹

Mechanizm działania

Metformina wykazuje złożony mechanizm działania przeciwcukrzycowego, obejmujący kilka kluczowych procesów metabolicznych. W przeciwieństwie do innych leków hipoglikemizujących, metformina nie stymuluje wydzielania insuliny, co stanowi jej istotną zaletę kliniczną, gdyż nie prowadzi do hipoglikemii. Dodatkowo lek ten przyczynia się do obniżenia podwyższonych podstawowych stężeń insuliny, a w przypadku terapii skojarzonej z insuliną – zmniejsza zapotrzebowanie na ten hormon.²

Działanie przeciwcukrzycowe metforminy realizowane jest poprzez następujące mechanizmy:

• Hamowanie wątrobowej produkcji glukozy – metformina zmniejsza glukoneogenezę i glikogenolizę w hepatocytach
• Zwiększenie obwodowego wychwytu i wykorzystania glukozy w tkankach insulinowrażliwych, częściowo poprzez poprawę wrażliwości na działanie insuliny
• Modyfikacja metabolizmu glukozy w jelitach poprzez zwiększenie wychwytu glukozy z krążenia i zmniejszenie wchłaniania glukozy z przewodu pokarmowego
• Wpływ na gospodarkę hormonalną jelit, obejmujący zwiększenie uwalniania glukagonopodobnego peptydu 1 (GLP-1) i zmniejszenie resorpcji kwasów żółciowych
• Korzystne oddziaływanie na mikrobiom jelitowy

³

Na poziomie molekularnym metformina działa jako aktywator kinazy białkowej aktywowanej przez AMP (AMPK), co prowadzi do zwiększenia ekspresji i aktywności wszystkich typów błonowych transporterów glukozy (GLUT), usprawniając tym samym transport glukozy do komórek.⁴

Dodatkowe efekty metaboliczne

Poza głównym działaniem przeciwcukrzycowym, metformina wykazuje korzystny wpływ na profil lipidowy u pacjentów z hiperlipidemią, co może przyczyniać się do zmniejszenia ryzyka powikłań sercowo-naczyniowych. W badaniach klinicznych wykazano również, że stosowanie metforminy wiąże się ze stabilizacją masy ciała lub jej niewielkim obniżeniem, co stanowi istotną korzyść w porównaniu z wieloma innymi lekami przeciwcukrzycowymi powodującymi przyrost masy ciała.⁵

Skuteczność kliniczna metforminy

Przełomowe prospektywne randomizowane badanie UKPDS (United Kingdom Prospective Diabetes Study) dostarczyło istotnych dowodów na długotrwałe korzyści kliniczne związane z intensywną kontrolą glikemii u dorosłych pacjentów z cukrzycą typu 2, ze szczególnym uwzględnieniem metforminy u pacjentów z nadwagą.⁶

Analiza wyników uzyskanych w grupie pacjentów z nadwagą, u których zastosowano metforminę po nieskutecznym leczeniu samą dietą, wykazała:

• Zmniejszenie ryzyka powikłań cukrzycowych – istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka w grupie leczonej metforminą (29,8 zdarzeń/1000 pacjento-lat) w porównaniu z grupą leczoną tylko dietą (43,3 zdarzeń/1000 pacjento-lat, p=0,0023) oraz w porównaniu z łącznymi wynikami w grupach leczonych pochodnymi sulfonylomocznika i insuliną w monoterapii (40,1 zdarzeń/1000 pacjento-lat, p=0,0034)
• Redukcja śmiertelności związanej z cukrzycą – istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka w grupie leczonej metforminą (7,5 zdarzeń/1000 pacjento-lat) w porównaniu z grupą leczoną tylko dietą (12,7 zdarzeń/1000 pacjento-lat, p=0,017)
• Obniżenie śmiertelności ogólnej – istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka w grupie leczonej metforminą (13,5 zdarzeń/1000 pacjento-lat) w porównaniu z grupą leczoną tylko dietą (20,6 zdarzeń/1000 pacjento-lat, p=0,011) oraz w porównaniu z łącznymi wynikami grup leczonych pochodnymi sulfonylomocznika i insuliną w monoterapii (18,9 zdarzeń/1000 pacjento-lat, p=0,021)
• Redukcja ryzyka zawału mięśnia sercowego – istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka w grupie leczonej metforminą (11 zdarzeń/1000 pacjento-lat) w porównaniu z grupą leczoną tylko dietą (18 zdarzeń/1000 pacjento-lat, p=0,01)

⁷

Metformina w terapii skojarzonej

Oceniano również skuteczność metforminy w terapii skojarzonej z innymi lekami przeciwcukrzycowymi. W przypadku stosowania metforminy jako leku drugiego rzutu w skojarzeniu z pochodnymi sulfonylomocznika, badania nie wykazały dodatkowych korzyści w zakresie klinicznych punktów końcowych w porównaniu do monoterapii.⁸

Badano również zastosowanie metforminy w skojarzeniu z insuliną u wybranych pacjentów z cukrzycą typu 1, jednak oficjalne korzyści kliniczne takiego skojarzonego leczenia nie zostały potwierdzone i taka terapia nie jest standardowym postępowaniem w cukrzycy typu 1.⁹

Skuteczność u dzieci i młodzieży

Farmakodynamiczne działanie metforminy badano również w populacji pediatrycznej. Kontrolowane badania kliniczne przeprowadzone w ograniczonej grupie dzieci i młodzieży w wieku 10-16 lat, leczone przez okres jednego roku, wykazały podobny stopień kontroli glikemii jak obserwowany u pacjentów dorosłych. Potwierdza to skuteczność metforminy również w tej grupie wiekowej przy zachowaniu odpowiednich wskazań i dawkowania.¹⁰