Przeciwwskazania stosowania leku. Kiedy i w jakich warunkach odradzić pacjentowi stosowanie tego leku?

Lek Etform (metforminy chlorowodorek) posiada szereg przeciwwskazań, które bezwzględnie wykluczają jego zastosowanie u pacjenta. Właściwa ocena stanu chorego i znajomość przeciwwskazań ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa terapii.¹

Nadwrażliwość na składniki preparatu

Stosowanie leku Etform jest przeciwwskazane u pacjentów z nadwrażliwością na metforminę lub którąkolwiek substancję pomocniczą zawartą w preparacie. Reakcje nadwrażliwości mogą manifestować się różnorodnymi objawami, od łagodnych reakcji skórnych po poważne reakcje anafilaktyczne.²

Zaburzenia metaboliczne i stany przedśpiączkowe

Metformina jest przeciwwskazana w każdym rodzaju ostrej kwasicy metabolicznej, co obejmuje:

• Kwasicę mleczanową – poważne powikłanie metaboliczne o wysokiej śmiertelności, występujące głównie przy niewydolności nerek, wątroby lub w stanach niedotlenienia³
• Cukrzycową kwasicę ketonową – ostrą powikłanie cukrzycy, występujące głównie w cukrzycy typu 1, ale możliwe również w cukrzycy typu 2⁴

Lek nie powinien być stosowany również w stanie przedśpiączkowym w cukrzycy, gdyż wymaga on natychmiastowej insulinoterapii pod ścisłym nadzorem medycznym.⁵

Niewydolność nerek

Ciężka niewydolność nerek, definiowana jako wskaźnik filtracji kłębuszkowej (GFR) poniżej 30 ml/min, stanowi bezwzględne przeciwwskazanie do stosowania metforminy. Wynika to z faktu, że lek jest wydalany głównie przez nerki, a jego kumulacja w organizmie przy upośledzonej funkcji nerek znacząco zwiększa ryzyko kwasicy mleczanowej.⁶

Stany ostre wpływające na funkcje nerek

Przeciwwskazanie do stosowania metforminy stanowią również ostre stany, które mogą powodować zaburzenia czynności nerek:

• Odwodnienie – prowadzi do zmniejszenia objętości krwi krążącej i może powodować przednerkową niewydolność nerek⁷
• Ciężkie zakażenie – może prowadzić do niewydolności nerek poprzez różne mechanizmy, w tym odwodnienie, hipotensję i bezpośrednie uszkodzenie nerek przez toksyny bakteryjne⁸
• Wstrząs – powoduje hipoperfuzję nerek i może prowadzić do ostrej niewydolności nerek⁹

Stany prowadzące do niedotlenienia tkanek

Metformina jest przeciwwskazana w chorobach, które mogą spowodować niedotlenienie tkanek, szczególnie w stanie ostrym lub zaostrzeniu choroby przewlekłej. Należą do nich:

• Niewyrównana niewydolność serca – prowadzi do zmniejszonego rzutu serca i niedotlenienia tkanek, co zwiększa ryzyko kwasicy mleczanowej¹⁰
• Niewydolność oddechowa – powoduje hipoksemię, która może nasilać beztlenową przemianę materii i zwiększać produkcję mleczanów¹¹
• Niedawno przebyty zawał mięśnia sercowego – prowadzi do ograniczenia perfuzji tkanek i zwiększonego ryzyka kwasicy mleczanowej¹²
• Wstrząs – powoduje hipoperfuzję tkanek i nasilenie beztlenowej przemiany materii¹³

Zaburzenia funkcji wątroby i alkoholizm

Przeciwwskazaniem do stosowania metforminy są również:

• Niewydolność wątroby – wątroba odgrywa kluczową rolę w metabolizmie kwasu mlekowego, a jej niewydolność może prowadzić do kumulacji mleczanów i zwiększonego ryzyka kwasicy mleczanowej¹⁴
• Ostre zatrucie alkoholem – alkohol hamuje glukoneogenezę i może nasilać hipoglikemizujące działanie metforminy, a także zwiększać produkcję mleczanów¹⁵
• Alkoholizm – przewlekłe spożywanie alkoholu prowadzi do uszkodzenia wątroby i zwiększa ryzyko kwasicy mleczanowej podczas leczenia metforminą¹⁶

Szczególne postępowanie przy przeciwwskazaniach

W przypadku wystąpienia któregokolwiek z powyższych przeciwwskazań, lekarz powinien:

1. Natychmiast przerwać stosowanie metforminy, jeśli pacjent już przyjmuje lek
2. Wprowadzić alternatywne leczenie cukrzycy, najczęściej insulinoterapię w przypadkach ostrych
3. Monitorować parametry metaboliczne pacjenta, szczególnie pod kątem kwasicy mleczanowej
4. Ściśle kontrolować funkcję nerek i wątroby przed rozważeniem ponownego włączenia metforminy po ustąpieniu przeciwwskazań

Należy pamiętać, że preparat Etform występuje w dwóch dawkach: 500 mg i 850 mg tabletek powlekanych metforminy chlorowodorku (odpowiadających odpowiednio 390 mg i 662,90 mg zasady metforminy). Przeciwwskazania dotyczą obu dostępnych dawek leku.¹⁷