Złośliwe nowotwory osłonek nerwowych obwodowych
Leczenie
Podstawowym i najskuteczniejszym leczeniem złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych (MPNST) jest radykalna chirurgia z szeroką resekcją miejscową i marginesem wolnym od nacieku (R0), co znacząco poprawia przeżycie pięcioletnie i zmniejsza ryzyko nawrotów. W przypadku guzów kończyn preferuje się operacje oszczędzające kończynę, choć amputacja jest konieczna w 5-10% przypadków. Radioterapia, stosowana przed- lub pooperacyjnie, szczególnie przy guzach >5 cm lub o wysokim stopniu złośliwości, poprawia kontrolę miejscową i przeżycie wolne od progresji (PFS). Chemioterapia, głównie schematy oparte na doksorubicynie i ifosfamidzie, jest stosowana w leczeniu nieoperacyjnym lub przerzutowym, jednak mediana PFS wynosi jedynie 3,9 miesiąca (95% CI 2,5-5,4), a skuteczność terapii systemowych pozostaje ograniczona. Leczenie multimodalne łączące chirurgię, radioterapię i chemioterapię jest standardem, choć rokowanie pozostaje niekorzystne, zwłaszcza przy obecności NF1, dużych guzach (>5 cm) i lokalizacji na tułowiu.
- Leczenie chirurgiczne złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych
- Radioterapia w leczeniu złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych
- Chemioterapia w leczeniu złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych
- Leczenie skojarzone złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych
- Nowe podejścia terapeutyczne w leczeniu złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych
- Opieka paliatywna i wsparcie w leczeniu złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych
- Badania kliniczne w leczeniu złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych
- Prognozy i wyniki leczenia złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych
Leczenie chirurgiczne złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych
Podstawową metodą leczenia złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych (MPNST) jest radykalne leczenie chirurgiczne. Głównym celem operacji jest całkowite usunięcie guza wraz z marginesem zdrowych tkanek (szeroka resekcja miejscowa), co daje największe szanse na wyleczenie12. W przypadkach, gdy nie jest możliwe całkowite usunięcie zmiany, chirurdzy starają się usunąć jak największą część guza34.
Kompleksowa resekcja chirurgiczna z uzyskaniem marginesów wolnych od nacieku nowotworowego (R0) wiąże się z niższym odsetkiem nawrotów i wyższym wskaźnikiem przeżycia pięcioletniego5. Chociaż wskaźnik nawrotów pozostaje wysoki, a pooperacyjna chorobowość jest znacząca, korzyści z agresywnego podejścia chirurgicznego przewyższają potencjalne wady2.
W przypadku guzów zlokalizowanych w kończynach, zalecane jest przeprowadzenie operacji oszczędzających kończynę (limb-preserving surgery), jednakże w około 5-10% przypadków konieczna jest amputacja, gdy bardziej zachowawcze podejście nie jest możliwe67. Zabieg chirurgiczny na nerwach obwodowych wiąże się z ryzykiem uszkodzenia nerwów i trwałego upośledzenia funkcji8.
Rehabilitacja pooperacyjna
Po zabiegu chirurgicznym istotnym elementem leczenia jest rehabilitacja. Fizjoterapeuci i terapeuci zajęciowi pomagają pacjentom w odzyskaniu funkcji i ruchomości utraconych w wyniku uszkodzenia nerwów lub amputacji kończyny19. Personel medyczny może stosować ortezy lub szyny, aby utrzymać kończynę górną lub dolną w pozycji ułatwiającej gojenie10.
Radioterapia w leczeniu złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych
Radioterapia jest często stosowana jako uzupełniający element leczenia w przypadku złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych. Może być stosowana zarówno przed, jak i po zabiegu chirurgicznym3.
Radioterapia przedoperacyjna
Radioterapia przedoperacyjna (neoadjuwantowa) ma na celu zmniejszenie wielkości guza przed zabiegiem chirurgicznym, co może zwiększyć prawdopodobieństwo całkowitego usunięcia zmiany podczas operacji19. Jest to szczególnie przydatne w przypadku dużych guzów lub zmian zlokalizowanych w trudno dostępnych miejscach4.
Radioterapia pooperacyjna
Radioterapia pooperacyjna (adjuwantowa) stosowana jest w celu zniszczenia ewentualnych komórek nowotworowych, które mogły pozostać po zabiegu chirurgicznym111. Jest szczególnie zalecana w przypadku guzów o wysokim stopniu złośliwości lub o wielkości przekraczającej 5 cm2.
Długoterminowe wyniki radioterapii wskazują na dobrą kontrolę miejscową i poprawę przeżycia wolnego od progresji (PFS), natomiast korzyść w zakresie całkowitego przeżycia pozostaje niejasna65.
Nowoczesne techniki radioterapii
W leczeniu niektórych guzów obwodowych nerwów znajdujących się w lub wokół mózgu stosuje się stereotaktyczną radiochirurgię. Promieniowanie jest precyzyjnie dostarczane do guza bez konieczności wykonywania nacięcia. Jednym z rodzajów tego typu zabiegów jest radiochirurgia Gamma Knife10.
Nowatorską techniką jest również radioterapia VMAT (Volumetric Modulated Arc Therapy), która polega na ciągłym dostarczaniu dawki promieniowania podczas obracania się urządzenia po łuku. Metoda ta pozwala na precyzyjne napromienianie obszaru docelowego bez wpływu na pobliskie narządy krytyczne12.
Chemioterapia w leczeniu złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych
Chemioterapia jest stosowana jako opcja leczenia w przypadku nieoperacyjnych lub przerzutowych złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych (MPNST)2.
Najczęściej stosowane schematy chemioterapii
Schematy oparte na doksorubicynie są najczęściej stosowane w pierwszej linii leczenia (50,4% pacjentów), a następnie wysokie dawki ifosfamidu (34,8%) oraz etopozyd z ifosfamidem (14,8%)13. Wykazano, że połączenie doksorubicyny z ifosfamidem wiąże się z najlepszymi wynikami i jest ogólnie zalecane w tej sytuacji135.
Obiektywny wskaźnik odpowiedzi na chemioterapię w pierwszej linii wynosi 25,2%, z czego 1 całkowita odpowiedź (u pacjentów otrzymujących doksorubicynę i ifosfamid) i 28 częściowych odpowiedzi13.
Zastosowanie chemioterapii
Chemioterapia może być stosowana w różnych scenariuszach klinicznych:
- Przed operacją w celu zmniejszenia guza i ułatwienia jego usunięcia37
- W przypadku guzów nieoperacyjnych jako alternatywna opcja leczenia2
- W przypadku choroby przerzutowej w celu kontroli objawów i spowolnienia wzrostu nowotworu19
- W połączeniu z radioterapią w celu zwiększenia skuteczności leczenia14
Skuteczność chemioterapii
Pomimo stosowania chemioterapii, mediana przeżycia wolnego od progresji (PFS) w pierwszej linii leczenia wynosi 3,9 miesiąca (95% CI 2,5-5,4)13. Pacjenci, którzy otrzymali dodatkowe miejscowe leczenie paliatywne, mieli znacznie dłuższą medianę PFS: 8,0 vs 3,6 miesiąca (p = 0,044) u pacjentów leczonych chirurgicznie i 9,1 vs 3,3 miesiąca (p = 0,041) u pacjentów poddanych radioterapii13.
Należy jednak podkreślić, że złośliwe nowotwory osłonek nerwowych obwodowych są oporne na większość terapii systemowych, co przekłada się na złe rokowanie w zaawansowanych stadiach134.
Leczenie skojarzone złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych
Ze względu na agresywny charakter złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych (MPNST), często stosuje się leczenie skojarzone łączące różne metody terapeutyczne6.
Multimodalne podejście do leczenia
Leczenie multimodalne może obejmować kombinację chirurgii, chemioterapii i radioterapii w celu optymalizacji zarówno kontroli miejscowej, jak i systemowej, przy jednoczesnym minimalizowaniu ostrych i późnych powikłań leczenia6.
W przypadku miejscowo zaawansowanej lub przerzutowej choroby, standardem postępowania pozostaje chemioterapia, jednak wyniki są zazwyczaj niezadowalające6. Obecnie trwają badania kliniczne nad nowymi opcjami terapeutycznymi dla pacjentów z nieoperacyjnym lub przerzutowym MPNST6.
W przypadku nowotworów, które nie mogą być bezpiecznie usunięte chirurgicznie, chemioterapia może być stosowana w celu zmniejszenia guza i ułatwienia jego usunięcia. Czasami chemioterapia jest stosowana wraz z radioterapią3.
Leczenie nawrotów
Złośliwe nowotwory osłonek nerwowych obwodowych mogą nawracać w tym samym miejscu (nawrót miejscowy)4. Leczenie nawrotu może być trudniejsze. Pacjenci mogą być poddani ponownej operacji, jeśli jest to możliwe, oraz ponownej radioterapii, w zależności od wcześniej podanej dawki4.
Najczęściej stosowanymi terapiami systemowymi w drugiej i trzeciej linii leczenia są schematy oparte na doksorubicynie, a następnie chemioterapia oparta na gemcytabinie13. Mediana PFS wynosi 3,7 miesiąca (95% CI 2,0-5,5) w drugiej i 3,2 (95% CI 2,3-5,6) w trzeciej linii13.
Nowe podejścia terapeutyczne w leczeniu złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych
Ze względu na ograniczoną skuteczność standardowych metod leczenia, trwają intensywne badania nad nowymi strategiami terapeutycznymi w leczeniu złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych (MPNST)213.
Terapie celowane
Terapia celowana jest obiecującym kierunkiem dla pacjentów z nieoperacyjnym lub przerzutowym MPNST2. W miarę pogłębiania wiedzy na temat patogenezy molekularnej MPNST, przeprowadzono szereg badań klinicznych dotyczących terapii celowanych.
Jedną z pierwszych prób zastosowania terapii celowanej w MPNST był inhibitor EGFR, ponieważ badania przedkliniczne wykazały, że mysze MPNST NF1/p53 in vitro są stymulowane przez EGF i hamowane przez inhibitory EGFR5. Jednakże, w 22-miesięcznym badaniu klinicznym II fazy z udziałem 24 pacjentów, 19 z 20 pacjentów, u których można było ocenić odpowiedź, nie odpowiedziało na erlotynib (inhibitor EGFR), a sześciu pacjentów doświadczyło toksyczności 3 stopnia5.
Trwają badania kliniczne z zastosowaniem inhibitorów MEK, inhibitorów BET oraz inhibitorów CDK w leczeniu MPNST. Wstępne wyniki sugerują, że kombinacja tych inhibitorów może prowadzić do znaczącego zmniejszenia, a nawet całkowitego zaniku guzów u niektórych pacjentów15.
Immunoterapia
Immunoterapia, która trenuje układ odpornościowy organizmu do atakowania guzów, jest ważnym nowym obszarem potencjalnego leczenia, chociaż nie została jeszcze intensywnie testowana na MPNST16.
Badania kliniczne oceniają skuteczność przeciwciał monoklonalnych, takich jak niwolumab i ipilimumab, w leczeniu złośliwych i przednowotwowych guzów osłonek nerwów obwodowych17. Immunoterapia może pomóc układowi odpornościowemu organizmu atakować nowotwór i zakłócać zdolność komórek nowotworowych do wzrostu i rozprzestrzeniania się17.
Najnowsze badania wykazują, że sintilimab w monoterapii może być nową opcją leczenia płucnego MPNST, osiągając znaczną odpowiedź u pacjentów z tą chorobą1818.
Nowe kombinacje leków
Badania nad nowymi kombinacjami leków przynoszą obiecujące wyniki w leczeniu MPNST. Przykładowo, połączenie eksperymentalnego leku blokującego metabolizm aminokwasu glutaminy z drugim eksperymentalnym lekiem blokującym recykling puryn zmniejszyło wielkość guzów osłonek nerwów obwodowych u myszy i zwiększyło wskaźnik przeżycia19.
Inne badania wykazały, że połączenie inhibitora SHP2 (TNO155) z rybocyklibem (Kisqali®) może być skuteczne w leczeniu MPNST. Oba leki zakłócają wzrost i replikację komórek, ale mają różne mechanizmy działania20.
Badania na poziomie molekularnym wskazują, że połączenie inhibitora TYK2 z inhibitorem MEK może być skuteczną strategią leczenia MPNST21.
Opieka paliatywna i wsparcie w leczeniu złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych
W przypadku zaawansowanych lub przerzutowych złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych (MPNST), opieka paliatywna i wsparcie odgrywają istotną rolę w poprawie jakości życia pacjentów22.
Leczenie paliatywne
Leczenie paliatywne ma na celu łagodzenie objawów związanych z nowotworem i poprawę jakości życia pacjentów. Może obejmować:
- Chirurgię paliatywną przeprowadzaną w celu złagodzenia objawów wywołanych przez guz23
- Radioterapię paliatywną stosowaną w celu zmniejszenia bólu lub innych objawów neurologicznych23
- Chemioterapię paliatywną, która może pomóc kontrolować objawy i spowolnić wzrost nowotworu1
Pacjenci, którzy otrzymali dodatkowe miejscowe leczenie paliatywne, mieli znacznie dłuższą medianę przeżycia wolnego od progresji (PFS) w porównaniu z pacjentami, którzy nie otrzymali takiego leczenia13.
Wsparcie psychologiczne i rehabilitacyjne
Oprócz leczenia medycznego, wsparcie psychologiczne i rehabilitacyjne jest ważnym elementem kompleksowej opieki nad pacjentami z MPNST. Może obejmować:
- Wsparcie psychologiczne w radzeniu sobie z diagnozą i leczeniem
- Fizjoterapię i terapię zajęciową pomagającą w odzyskaniu funkcji utraconych w wyniku leczenia9
- Wsparcie w zakresie protezowania i adaptacji do życia po amputacji10
- Programy wsparcia wellness, które pomagają w poprawie jakości życia podczas leczenia i po jego zakończeniu22
Ważne jest, aby pacjenci z MPNST byli leczeni przez wielodyscyplinarny zespół specjalistów, którzy mogą zapewnić kompleksową opiekę dostosowaną do indywidualnych potrzeb pacjenta324.
Badania kliniczne w leczeniu złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych
Ze względu na ograniczoną skuteczność obecnie dostępnych metod leczenia, badania kliniczne stanowią ważną opcję dla pacjentów z złośliwymi nowotworami osłonek nerwowych obwodowych (MPNST)25.
Aktualne badania kliniczne
Obecnie prowadzone są liczne badania kliniczne mające na celu opracowanie bardziej skutecznych metod leczenia MPNST. Obejmują one:
- Badania nad inhibitorami szlaku Ras/MAPK, takich jak inhibitory MEK, które wykazały aktywność w badaniach przedklinicznych26
- Badania nad immunoterapią, w tym przeciwciałami monoklonalnymi, takimi jak pembrolizumab oraz kombinacja niwolumabu z ipilimumabem25
- Badania nad inhibitorami mTOR, takimi jak sirolimus, w połączeniu z innymi lekami25
- Badania nad inhibitorami receptorów tyrozynowych kinaz neurotroficznych (NTRK)25
Szczególnie obiecujące wyniki obserwowano w badaniu fazy I selumitinibu (inhibitor MEK) u 24 pediatrycznych pacjentów z NF1 (3-17 lat) z nieoperacyjnymi guzami osłonek nerwów obwodowych, gdzie uzyskano bezprecedensową aktywność z obiektywnymi odpowiedziami (zmniejszenie objętości guza o ≥20%) u 71% włączonych dzieci26.
Udział w badaniach klinicznych
Pacjenci z MPNST mogą rozważyć udział w badaniach klinicznych testujących nowe metody leczenia27. Badania kliniczne mogą oferować dostęp do innowacyjnych terapii, które nie są jeszcze powszechnie dostępne.
Ważne jest, aby pacjenci omówili z lekarzem prowadzącym możliwość udziału w badaniu klinicznym, które może być odpowiednie w ich przypadku27. Niektóre badania mogą być dostępne w ośrodkach referencyjnych specjalizujących się w leczeniu mięsaków13.
Szpitale Dziecięce we współpracy z Grupą Onkologii Dziecięcej i Narodowym Instytutem Raka prowadzą serię innowacyjnych badań w celu opracowania lepszych terapii dla pacjentów z MPNST28.
Prognozy i wyniki leczenia złośliwych nowotworów osłonek nerwowych obwodowych
Złośliwe nowotwory osłonek nerwowych obwodowych (MPNST) są agresywnymi nowotworami o ograniczonych opcjach terapeutycznych i złym rokowaniu2.
Czynniki prognostyczne
Przeżycie pacjentów z chorobą przerzutową lub nieoperacyjną jest złe, z medianą przeżycia wolnego od progresji wynoszącą około cztery miesiące i przeżyciem całkowitym wynoszącym 13 miesięcy13.
Do czynników złego rokowania należą:
- Obecność neurofibromatozy typu 1 (NF1)29
- Duży rozmiar guza29
- Lokalizacja na tułowiu29
- Wysokiego stopnia cechy histologiczne29
- Pozytywne marginesy chirurgiczne5
Złośliwe nowotwory osłonek nerwowych obwodowych mają złe rokowanie, szczególnie gdy guz jest większy niż 5 cm. Mniej niż połowa pacjentów z tym schorzeniem przeżywa pięć lat po diagnozie8.
Wyniki leczenia
Całkowite pięcioletnie przeżycie dla sporadycznych guzów wynosi około 65%29. Wskaźniki przeżycia są jednak znacznie gorsze w przypadku pacjentów z NF1 oraz w zaawansowanych stadiach choroby30.
Pomimo podejmowanych prób leczenia, guzy często nawracają po usunięciu chirurgicznym lub innych metodach leczenia7. Gdy nawracają, mają również tendencję do przerzutów, najczęściej do płuc7.
Najlepsze wyniki osiąga się w przypadkach, gdy możliwe jest całkowite usunięcie guza. Jednakże nawet wtedy nie gwarantuje to długotrwałej kontroli choroby28.
Zrozumienie podstaw molekularnych MPNST poprzez podejścia genomiczne, transkryptomiczne, badania odpowiedzi na leki i mikrośrodowisko guza jest kluczowe dla odkrycia nowych skutecznych terapii dla tej trudnej do leczenia choroby31.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.