Zespolenie tętnicy podkolanowej
Etiologia i przyczyny
Zespół tętnicy podkolanowej (PAES) to rzadka choroba naczyniowa, charakteryzująca się uciskiem tętnicy podkolanowej przez struktury mięśniowo-ścięgniste w dole podkolanowym, wynikającą z wrodzonych anomalii anatomicznych lub nabytego przerostu mięśnia brzuchatego łydki. Wrodzone przyczyny obejmują nieprawidłowy przebieg tętnicy lub nieprawidłowe położenie mięśnia brzuchatego łydki i mięśnia podeszwowego, co prowadzi do sześciu typów PAES (I-VI). Nabyty, czynnościowy typ VI jest związany z intensywną aktywnością fizyczną, zwłaszcza u młodych sportowców, gdzie przerost mięśni powoduje ucisk tętnicy. Patofizjologia obejmuje przewlekły mikrouraz ściany naczyniowej, prowadzący do zwężenia światła naczynia, uszkodzenia śródbłonka, zwłóknienia, a w zaawansowanych stadiach do okluzji, tętniaków, zakrzepów i ostrego niedokrwienia kończyny. Częstość występowania PAES wynosi od 0,17% do 3,5%, a choroba dotyczy głównie mężczyzn w wieku 20-30 lat, z możliwym obustronnym występowaniem w 25-67% przypadków.
Etiologia Zespolenia tętnicy podkolanowej
Zespolenie tętnicy podkolanowej (ang. Popliteal Artery Entrapment Syndrome, PAES) to rzadka choroba naczyniowa charakteryzująca się uciskiem tętnicy podkolanowej przez otaczające struktury mięśniowo-ścięgniste w dole podkolanowym. Etiologia tego schorzenia obejmuje zarówno mechanizmy wrodzone, jak i nabyte. Częstość występowania PAES szacuje się na poziomie od 0,17% do 3,5% populacji ogólnej.123
Mechanizmy wrodzone
Nieprawidłowy rozwój embrionalny stanowi główną przyczynę wrodzonego PAES. Podczas rozwoju płodowego tętnica podkolanowa i przyśrodkowa głowa mięśnia brzuchatego łydki (m. gastrocnemius) rozwijają się w tym samym czasie. Tętnica podkolanowa powstaje z przedłużenia tętnicy udowej proksymalnie i tętnicy kulszowej dystalnie. Z czasem tętnica kulszowa zanika, a tętnica udowa staje się głównym naczyniem tworzącym tętnicę podkolanową.45
Nieprawidłowa migracja przyśrodkowej głowy mięśnia brzuchatego łydki podczas rozwoju embrionalnego może prowadzić do nieprawidłowego położenia tego mięśnia względem otaczających naczyń. W prawidłowym rozwoju głowa przyśrodkowa mięśnia brzuchatego łydki migruje przyśrodkowo i dogłowowo w dole podkolanowym. Gdy proces ten zostaje zaburzony, dochodzi do nieprawidłowych relacji anatomicznych pomiędzy tętnicą a mięśniem.67
Istotną rolę w rozwoju wrodzonego PAES odgrywa również mięsień podeszwowy (m. plantaris). Ten mięsień należy do powierzchownej grupy mięśni tylnego przedziału podudzia i uczestniczy w zgięciu podeszwowym stawu skokowego. Jest to mięsień szczątkowy, działający zwykle w połączeniu z mięśniem brzuchatym łydki. W około 10% przypadków jego rozwój jest nieprawidłowy, co może prowadzić do uwięźnięcia tętnicy podkolanowej.89
Klasyfikacja anatomiczna
Na podstawie różnych anomalii anatomicznych wyróżniono sześć typów PAES:10111213
- Typ I: Tętnica podkolanowa ma nieprawidłowy przebieg przyśrodkowy wokół przyśrodkowej głowy mięśnia brzuchatego łydki, przy prawidłowo umiejscowionym mięśniu
- Typ II: Przyśrodkowa głowa mięśnia brzuchatego łydki przyczepia się bardziej bocznie niż zwykle do kłykcia przyśrodkowego kości udowej; tętnica przebiega przyśrodkowo i pod mięśniem
- Typ III: Dodatkowe pasmo przyśrodkowej głowy mięśnia brzuchatego łydki obejmuje tętnicę podkolanową
- Typ IV: Tętnica podkolanowa leży głęboko w dole podkolanowym, uwięziona przez mięsień podkolanowy lub pasma włókniste
- Typ V: Zarówno tętnica, jak i żyła podkolanowa są uwięźnięte przez którykolwiek z powyższych mechanizmów
- Typ VI: Typ czynnościowy, w którym pomimo braku nieprawidłowości anatomicznych, następuje ucisk naczynia przez przerost mięśnia brzuchatego łydki
Mechanizmy nabyte
PAES może rozwinąć się również w późniejszym okresie życia, nawet przy braku wrodzonych anomalii anatomicznych. Głównym czynnikiem nabytym jest przerost mięśnia brzuchatego łydki, najczęściej spowodowany intensywnymi ćwiczeniami fizycznymi, takimi jak bieganie, marsze czy trening siłowy.1617
Ten nabyty mechanizm, określany jako czynnościowy PAES (typ VI), występuje najczęściej u młodych, aktywnych sportowców i osób wojskowych. Powtarzające się obciążenia mięśni łydki prowadzą do ich przerostu, co zwiększa ucisk na tętnicę podkolanową podczas aktywności fizycznej.181920
U sportowców uprawiających dyscypliny wymagające intensywnej pracy mięśni łydki (np. biegacze, kolarze) może dochodzić do tworzenia się pasm bliznowatej tkanki, które dodatkowo zwiększają ucisk na tętnicę. Mechanizm ten określany jest jako funkcjonalny lub fizjologiczny ucisk.2122
Patofizjologia i progresja choroby
Powtarzający się ucisk tętnicy podkolanowej prowadzi do przewlekłego mikrourazu ściany naczyniowej, co skutkuje przedwczesnym rozwojem miejscowych zmian miażdżycowych, uszkodzeniem śródbłonka i zwłóknieniem.2324
Proces patologiczny ma charakter postępujący. Początkowo dochodzi do przewężenia światła naczynia, zaburzeń przepływu krwi i niedokrwienia, co objawia się bólem podczas wysiłku. W miarę postępu choroby może dojść do:2526
- Zwężenia lub całkowitej okluzji tętnicy
- Powstania tętniaka pouciśniętego (post-stenotic ectasia)
- Tworzenia się zakrzepów
- Zatorowości naczyń obwodowych
- Ostrego niedokrwienia kończyny zagrażającego jej utratą
Interesujące jest, że większość osób urodzonych z wrodzonymi anomaliami anatomicznymi predysponującymi do PAES pozostaje bezobjawowa przez długi czas, co sugeruje wieloczynnikowy proces przyczyniający się do rozwoju choroby. Objawy często pojawiają się dopiero w okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości, gdy zwiększona aktywność fizyczna prowadzi do przerostu mięśni i nasilenia ucisku na tętnicę.2930
Czynniki ryzyka
Główne czynniki ryzyka rozwoju PAES obejmują:313233
- Wiek: PAES dotyczy głównie osób poniżej 55 roku życia, najczęściej młodych dorosłych w wieku 20-30 lat
- Płeć: Mężczyźni chorują 2-15 razy częściej niż kobiety
- Aktywność fizyczna: Intensywne uprawianie sportu, zwłaszcza bieganie, kolarstwo, marsz
- Wrodzone anomalie anatomiczne w obrębie dołu podkolanowego
- Dwustronne występowanie: W około 25-67% przypadków PAES występuje obustronnie
Mechanizmy patofizjologiczne
PAES prowadzi do niedokrwienia kończyny dolnej poprzez różne mechanizmy patofizjologiczne:3637
Ucisk mechaniczny tętnicy podkolanowej przez nieprawidłowo położone lub przerośnięte struktury mięśniowo-ścięgniste powoduje zmniejszenie przepływu krwi do kończyny dolnej poniżej kolana. Ucisk ten nasila się podczas aktywności fizycznej, zwłaszcza przy zgięciu podeszwowym stopy, kiedy mięsień brzuchaty łydki kurczy się.3839
Przewlekły uraz ściany naczyniowej prowadzi do jej pogrubienia, włóknienia i rozwoju zmian miażdżycowych. W zaawansowanych przypadkach dochodzi do zwężenia lub całkowitej niedrożności tętnicy, co skutkuje ciężkim niedokrwieniem kończyny.4041
Warto zaznaczyć, że czynniki zewnętrzne mogą przyspieszać progresję PAES. Na przykład, infekcja COVID-19 poprzez uszkodzenie komórek śródbłonka, odsłonięcie kolagenu i aktywację układu krzepnięcia może przyspieszać tworzenie zakrzepów u pacjentów z istniejącym już PAES.42
Podsumowanie etiologii
Zespolenie tętnicy podkolanowej to wieloczynnikowa choroba naczyniowa, której przyczyny można podzielić na wrodzone i nabyte. Wrodzone anomalie anatomiczne obejmują nieprawidłowy przebieg tętnicy podkolanowej lub nieprawidłowe położenie przyśrodkowej głowy mięśnia brzuchatego łydki i innych struktur mięśniowo-ścięgnistych. Nabyte przyczyny związane są głównie z przerostem mięśni łydki wskutek intensywnego wysiłku fizycznego.4344
Patofizjologia PAES opiera się na mechanicznym ucisku tętnicy, który prowadzi do przewlekłego urazu ściany naczyniowej, jej zwłóknienia i zwężenia światła. W zaawansowanych przypadkach dochodzi do niedrożności tętnicy, powstawania zakrzepów i ciężkiego niedokrwienia kończyny. Choroba dotyka głównie młodych, aktywnych fizycznie mężczyzn i może mieć istotny wpływ na jakość życia.4546
Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie PAES, zwłaszcza u młodych osób z objawami chromania przestankowego bez klasycznych czynników ryzyka miażdżycy, ma kluczowe znaczenie dla zapobiegania progresji choroby i jej powikłaniom.4748
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.