Wszawica
Epidemiologia
Wszawica (pediculosis) pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego, dotykającym miliony osób na całym świecie, szczególnie dzieci w wieku 3-11 lat oraz populacje w warunkach przeludnienia i niskich standardów higienicznych. Wszawica głowowa (Pediculus humanus capitis) wykazuje zmienną częstość występowania, od 0,7% do 61,4% w różnych regionach, z wyższą zapadalnością u dziewcząt. Transmisja odbywa się głównie poprzez bliski kontakt głowa-do-głowy, a zakażenia wykazują sezonowość, z szczytem w miesiącach jesiennych. Wszawica ciała i łonowa mają inne profile epidemiologiczne, dotykając odpowiednio osoby bezdomne i aktywne seksualnie. Oporność na insektycydy, zwłaszcza pyretroidy, rośnie globalnie, co komplikuje leczenie; skuteczność permetryny spadła z 97% do 30% w ciągu ostatnich dekad, podczas gdy dimetykony wykazują lepsze wyniki bez rozwoju oporności. Polityka „bez gnid” jest krytykowana za nieuzasadnione wykluczanie dzieci ze szkół, a edukacja pacjentów i rodzin jest kluczowa dla skutecznej kontroli zakażeń.
Epidemiologia Wszawicy
Wszawica (pediculosis) jest powszechnym problemem zdrowia publicznego dotykającym setki milionów ludzi na całym świecie każdego roku. Występuje we wszystkich krajach i klasach społeczno-ekonomicznych, niezależnie od wieku, płci czy poziomu higieny osobistej12. W krajach uprzemysłowionych częstość występowania wszawicy w populacji ogólnej jest stosunkowo niska, a zakażenia występują głównie w grupach wrażliwych, takich jak dzieci szkolne, osoby bezdomne, uchodźcy i mieszkańcy slumsów (częstość występowania od 0,7% do 61%)3.
Wszawica głowowa
Szacuje się, że wszawica głowowa (Pediculus humanus capitis) dotyka rocznie od 6 do 12 milionów osób w Stanach Zjednoczonych, choć dokładne liczby są nieznane, ponieważ nie jest to choroba podlegająca obowiązkowi zgłaszania45. W krajach uprzemysłowionych małe epidemie typowo rozwijają się wśród dzieci szkolnych, których bliskie więzi społeczne umożliwiają szybkie rozprzestrzenianie się zakażenia6.
Częstość występowania wszawicy głowowej jest zazwyczaj wyższa u dziewcząt i kobiet, z różnymi wskaźnikami występowania: od 0,7-59% w Turcji, 0,48-22,4% w Europie, 37,4% w Anglii, 13% w Australii, do 58,9% w Afryce i 3,6-61,4% w Amerykach7. Przegląd 39 badań obejmujących 105 383 dzieci w wieku szkolnym w krajach o niskich i średnich dochodach wykazał wysoką częstość występowania wszawicy głowowej, szacowaną na 19,96%8.
Czynniki ryzyka
Do istotnych czynników wpływających na wystąpienie wszawicy należą910:
- Wiek – dzieci w wieku 3-11 lat są najbardziej narażone na zakażenie wszawicą głowową ze względu na bliski kontakt w klasach i placówkach opieki dziennej11
- Płeć – dziewczęta są bardziej narażone na wszawicę głowową niż chłopcy ze względu na zachowania społeczne (np. akceptacja bliskiego kontaktu fizycznego głowa-do-głowy)12
- Zagęszczone obszary zamieszkania
- Większa liczba dzieci lub osób w jednym gospodarstwie domowym
- Dłuższe włosy
- Brązowy kolor włosów
Wszawica głowowa przekracza wszystkie bariery społeczno-ekonomiczne, podczas gdy wszawica ciała częściej dotyka osoby bezdomne i przesiedlone13. Wszawica łonowa występuje częściej u osób aktywnych seksualnie14.
Sezonowość
Zakażenia wszawicą głowową wykazują sezonowy rytm, zwłaszcza w Niemczech, z szczytem między połową września a końcem października (po wakacjach letnich)15. W Stanach Zjednoczonych szczyt zakażeń wszawicą głowową występuje najczęściej u dzieci w wieku szkolnym, zwykle pod koniec lata i jesienią16. Zakażenia wszawicą głowową są częstsze w cieplejszych miesiącach, natomiast zakażenia wszami łonowymi są częstsze w chłodniejszych miesiącach17. Wszawica ciała jest bardziej powszechna w chłodniejszych miesiącach roku18.
Drogi transmisji
Rozprzestrzenianie się wszawicy głowowej zależy od czynników przestrzennych i czasowych, w tym liczby podatnych gospodarzy, czasu trwania zakażenia oraz czasu trwania i charakteru kontaktu włosów z włosami19. Główną drogą transmisji wszawicy głowowej jest bliski kontakt głowa-do-głowy2021.
Transmisja za pośrednictwem przedmiotów jest rzadkim wyjątkiem i jest nieistotna epidemiologicznie22. Wszawice przemieszczają się od osoby do osoby poprzez bliski kontakt fizyczny. Rozprzestrzenianie się poprzez kontakt z fomitami (tj. grzebienie, szczotki, ubrania, kapelusze, szaliki, płaszcze, pościel) używanymi przez zainfekowaną osobę jest rzadkie23. Przeludnienie sprzyja rozprzestrzenianiu się wszawicy24.
Nadzór nad wszawicą
Wyzwania w nadzorze
Badania epidemiologiczne dotyczące wszawicy są ograniczone, a dalsze badania są konieczne, szczególnie w regionach o znacznym ubóstwie i niskich standardach zdrowotnych25. Ponieważ wszawica nie jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłaszania, dokładne liczby dotyczące występowania są nieznane26. Badania chorobowości nie odzwierciedlają więc prawdziwego występowania tej parazytozy w populacji27.
Wszawica może być niedostatecznie zgłaszana ze względu na piętno społeczne – mianowicie z powodu z góry przyjętego przekonania, że wszawica dowolnego rodzaju jest związana z brudem i złą higieną osobistą28. W rzeczywistości czystość osobista nie jest czynnikiem wpływającym na wskaźniki zakażenia wszawicą głowową29.
Metody nadzoru
W Szwecji, Szwedzki Instytut Kontroli Chorób Zakaźnych (SMI) monitoruje częstość występowania wszawicy w społeczeństwie. Ten nadzór pomaga w śledzeniu poziomu oporności na leczenie, zalecaniu odpowiednich środków zapobiegawczych i ocenie skuteczności tych zaleceń30. Po deregulacji szwedzkiego rynku aptecznego w dniu 1 lipca 2009 roku zmniejszyła się możliwość uzyskania kompletnych danych dotyczących sprzedaży, a tym samym możliwość uzyskania rocznych trendów zakażeń wszawicą31.
W badaniu przeprowadzonym w Szwecji sprawdzono, jak dobrze zapytania internetowe mogą być wykorzystywane do śledzenia rozprzestrzeniania się wszawicy w populacji, używając sprzedaży jako wskaźnika rozprzestrzeniania się wszawicy. Głównym wnioskiem było to, że wyszukiwania Google są lepszym współczynnikiem do wyjaśnienia zarówno trendu, jak i sezonowych wzorców sprzedaży32. Zapytania internetowe dotyczące wszawicy głowowej mogą wykryć wzrost lub spadek liczby ludzi zarażonych wszawicą w Szwecji w okresie kilku lat i być równie wiarygodnym wskaźnikiem jak dane dotyczące sprzedaży bez recepty3334.
Próbkowanie ektopasożytów może stanowić skuteczny sposób nadzoru nad pojawiającymi się patogenami w środowiskach marginalizowanych35. W przypadku osób doświadczających bezdomności w Winnipeg w Kanadzie analizowano wszy ciała zebrane od osób w latach 2020-2021, aby potwierdzić gatunek wektora i ekotyp oraz zidentyfikować patogeny przenoszone przez wszy36.
Znaczenie synchronizowanego leczenia
Transmisja wszawicy zależy od czynników czasowych i przestrzennych37. Zsynchronizowane leczenie jest zatem niezbędne, aby zapobiec serii nakładających się zakażeń w obrębie grupy38. Osoby bezobjawowe, zwłaszcza dzieci, mogą być niewykrytymi nosicielami. Wyjaśnia to nawracające drobne wybuchy i jest powodem, dla którego wszystkie potencjalnie zakażone osoby kontaktowe, takie jak rodzina i grupa zabawowa, muszą być leczone jednocześnie (leczenie zsynchronizowane)39.
Wybuchy muszą być zarządzane poprzez jednoczesne leczenie wszystkich zainfekowanych osób, aby przerwać łańcuch zakażenia40. Skuteczność leczenia wykazana w badaniach in vitro lub kontrolowanych nie jest zwykle osiągana w praktyce4142.
Wyzwania w leczeniu i kontroli wszawicy
Oporność na leki
Oporność na leki neurotoksyczne stosowane przeciwko wszawicy wzrasta na całym świecie43. Na przykład, skuteczność permetryny spadła z 97% w latach 90. do 30% w 2010 roku44. Wiele wszy głowowych jest opornych na pyretroidy. Dobre wyniki bez rozwoju oporności są osiągane przy użyciu dimetykonów45.
Rozszerzenie stosowania pedykulicydów przyspieszyło rozwój oporności46. Różne doniesienia o niepowodzeniach leczenia z różnych krajów wykazały rozwiniętą oporność wszawicy głowowej na dobrze znane pedykulicydy, co utrudnia eliminację zakażeń47. Oporność na porażenie (KDR) jest dobrze rozpoznanym mechanizmem oporności na insektycydy pyretroidowe u licznych gatunków owadów48.
W przypadku wszawicy głowowej, badanie przeprowadzone w regionie Torbat-e Heydarieh w Iranie wykazało, że pomimo stosowania dimetikonu i permetryny 1% do leczenia wszawicy głowowej w badanym obszarze w latach 2016 i 2017, częstość zakażeń wykazała znaczny wzrost o 24%49. Badanie sekwencji genu kdr u wszy głowowych w zakresie THUMS ujawniło obecność haplotypu I (M815I+T917I+L920F), który został wcześniej udokumentowany w Iranie50.
Wpływ polityki i edukacji
Polityka „bez gnid” w szkołach wyklucza uczniów ze szkoły na podstawie obecności jaj wszy, niezależnie od tego, czy żywe wszy są obecne. Departament Zdrowia i Usług Społecznych Teksasu (DSHS) nie zaleca polityki „bez gnid”. DSHS uznaje jednak, że okręgi szkolne mogą przyjąć taką politykę jako opcję lokalną51.
Według artykułu badawczego dotyczącego wszawicy głowowej opublikowanego przez Amerykańską Akademię Pediatrii (AAP) w 2015 roku, „Żadne zdrowe dziecko nie powinno być wykluczone lub pozbawione czasu szkolnego z powodu wszawicy głowowej lub gnid. Pediatrzy mogą edukować społeczności szkolne, że polityka bez gnid dotycząca powrotu do szkoły powinna być porzucona”52.
Zakażenie wszawicą głowową jest problemem społecznym, a nie zagrożeniem zdrowotnym. Polityka „bez gnid” nadmiernie podkreśla zarządzanie wszawicą głowową zamiast prawdziwych, bardziej istotnych problemów zdrowotnych. To nadmierne podkreślanie może prowadzić do nieproduktywnego wykorzystania czasu przez personel szkolny i rodziców, opuszczonych zajęć, niepotrzebnych nieobecności i nieobecności rodziców w pracy53.
Istnieją solidne dowody na to, że edukacja może obniżyć zakażenie wszawicą w szkołach54. Kluczem jest edukacja pacjentów i rodziców, którzy muszą wiedzieć, że wszyscy członkowie rodziny muszą zostać zbadani i leczeni55.
Wszawica jako problem globalny
Wszawica ludzka pozostaje problemem zdrowia publicznego, dotykającym milionów ludzi na całym świecie, szczególnie w krajach rozwijających się56. Ma znaczący wpływ psychologiczny i medyczny nie tylko na dotknięte osoby, ale także na ich rodziny i przyjaciół57.
Pomimo szeroko zakrojonych badań dotyczących wszawicy ludzkiej w wielu regionach geograficznych, globalne obciążenie zdrowia publicznego i ekonomiczne wszawicą pozostaje w dużej mierze nieznane58. Kontrola wszy zabezpieczy również zdrowie publiczne przed chorobami przenoszonymi przez wszy59.
Przypadki specjalne: Populacje zagrożone
W zatłoczonych i niehigienicznych warunkach obozów dla uchodźców Rohingya, pozornie nieszkodliwe szkodniki okazały się zwiastunem znacznie poważniejszego zagrożenia dla zdrowia60. Częstość występowania zakażeń wszawicą głowową, medycznie określanych jako pediculosis capitis, jest naglącym globalnym problemem zdrowotnym, szczególnie powszechnym wśród populacji migrantów i uchodźców61.
Pracownicy służby zdrowia, przeprowadzający badanie prewalencji świerzbu w obozach Rohingya, natknęli się na cichy kryzys: podejrzewane zakażenie wszawicą głowową, które wydawało się szeroko rozpowszechnione w obozach. To przypadkowe odkrycie skłoniło do zintensyfikowania wysiłków w zakresie nadzoru społecznego, prowadzonych przez Grupę Roboczą ds. Zdrowia Społecznego pod przewodnictwem UNHCR (CHWG) i WHO. Dochodzenie ujawniło zatrważający 35% wskaźnik zakażenia wszawicą głowową wśród mieszkańców obozu62.
WHO, wraz z lokalnymi władzami zdrowotnymi, kieruje nadzorem i reakcją na choroby, obecnie także ukierunkowanymi na zaniedbane choroby tropikalne, takie jak wszawica głowowa i świerzb w obozach Rohingya, poprzez szybkie, oparte na społeczności interwencje, mające na celu złagodzenie rozprzestrzeniania się chorób i optymalizację zasobów opieki zdrowotnej63.
Wszy ciała i choroby przenoszone przez wszy
Wszawica ciała w Stanach Zjednoczonych dotyka głównie osoby bezdomne64. Częstość występowania wszy ciała waha się od 4,1% do 35% wśród osób bezdomnych na całym świecie65.
Wszy ciała są tradycyjnie znane z przenoszenia 3 patogenów: B. quintana, Rickettsia prowazekii (tyfus epidemiczny) i Borrelia recurrentis (gorączka powrotna przenoszona przez wszy)66. W 2020 roku w Kanadzie wykryto największy klaster zapalenia wsierdzia wywołanego przez Bartonella quintana, zakażenia spowodowanego przez bakterię przenoszoną przez wszy, wśród osób doświadczających bezdomności w Winnipeg w Manitobie67.
Badanie przeprowadzone w Kanadzie sugeruje, że mniejszość przypadków wszy ciała z Winnipeg jest pozytywna dla patogenów, w tym bakterii B. quintana68. Aktywne znajdowanie przypadków, śledzenie kontaktów i zaangażowanie zdrowia publicznego są potrzebne do wyjaśnienia epidemiologii zakażenia B. quintana w Kanadzie69.
Przyszłe kierunki badań i nadzoru
Wykorzystanie genomiki i innych technologii omicznych może poszerzyć naszą wiedzę na temat wszy, od ich biologii i fizjologii po strukturę genetyczną i ewolucję, oraz dostarczyć informacji dla przyszłych innowacji epidemiologicznych, diagnostycznych i terapeutycznych70.
Odpowiednio zaprojektowane badania eksperymentalne i epidemiologiczne są potrzebne do ustalenia dokładnego potencjału transmisyjnego wszy głowowych71. Wzrost zakażeń wszawicą głowową w ostatnich latach i jednoczesna obecność mutacji kdr wskazują na potrzebę nowych metod leczenia i monitorowania/kontrolowania oporności na insektycydy przeciwko wszawicy głowowej72.
Podnoszenie świadomości społecznej, poprawa zachowań zdrowotnych, diagnozowanie i leczenie pacjentów w epidemiach przy użyciu insektycydów to najważniejsze interwencje mające na celu zmniejszenie częstości zakażeń wszawicą głowową73. Testy diagnostyczne oporności powinny być wystarczająco elastyczne, aby śledzić rozwój oporności74.
Wszawica w kontekscie zdrowia publicznego
Wszawica jest głównym problemem zdrowia publicznego dotykającym miliony i najlepiej radzić sobie z nią poprzez podejście interdyscyplinarne75. Spójne podejście zespołu interdyscyplinarnego najlepiej realizuje wszystkie te kroki76.
Higiena publiczna społeczności i interwencja edukacyjna wyjaśniająca zachowania zapobiegające zakażeniu wszawicą mają ogromne znaczenie, tak że postęp i rozwój w dużej mierze zależą od rozwoju zdrowia77. Zewnętrzne pasożyty, takie jak wszy ciała ludzkiego, są uważane za zagrożenie dla zdrowia publicznego, pomimo faktu, że promocja zdrowia i postęp nauk medycznych są nadal uważane za problem w dziedzinie zdrowia78.
Wszawica ludzka jest ważnym czynnikiem w ocenie poziomu zdrowia publicznego i higieny osobistej79. Wszy nie są zagrożeniem dla zdrowia publicznego. Departament Zdrowia i Usług Społecznych stanu Teksas (DSHS) nie monitoruje ani nie śledzi przypadków wszawicy głowowej, ponieważ nie przenoszą one chorób80.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.