Wrzód żołądka
Epidemiologia
Wrzód żołądka stanowi około jedną trzecią wszystkich wrzodów trawiennych, z roczną zachorowalnością na poziomie 0,1-0,3% (1 przypadek na 1000 osobolat). Epidemiologia choroby wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne i demograficzne, z wyższą częstością w krajach o większym rozpowszechnieniu zakażenia Helicobacter pylori (do 70% populacji w krajach rozwijających się). Występowanie wrzodów żołądka wzrasta z wiekiem, osiągając szczyt w 5-7 dekadzie życia, a czynniki ryzyka obejmują zakażenie H. pylori (obecne u około 70% pacjentów z wrzodami żołądka), przewlekłe stosowanie NLPZ (zwiększające ryzyko 3-4-krotnie), palenie tytoniu (RR 2,0) oraz czynniki socjoekonomiczne i genetyczne. Powikłania choroby to przede wszystkim krwawienie (dotyczące do 15% pacjentów, z zachorowalnością 1957/100 000 osób/rok), perforacja (0,19-3% przypadków, śmiertelność do 30%) oraz niedrożność odźwiernika (2%). Śmiertelność z powodu choroby wrzodowej wynosi około 1 na 100 000 osób rocznie, a 30-dniowa śmiertelność po perforacji sięga 16,3%.
Epidemiologia wrzodu żołądka
Wrzód żołądka stanowi istotną część choroby wrzodowej, która dotyka około 5-10% populacji w ciągu życia, przy czym roczna zachorowalność wynosi około 0,1-0,3% (1 przypadek na 1000 osobolat)123. Wrzody żołądka stanowią około jedną trzecią wszystkich wrzodów trawiennych, podczas gdy wrzody dwunastnicy odpowiadają za pozostałe dwie trzecie4. Epidemiologia wrzodów żołądka charakteryzuje się znacznymi różnicami geograficznymi i czasowymi, z czterokrotną do dziesięciokrotnej zmiennością występowania między różnymi krajami europejskimi5.
Rozpowszechnienie geograficzne
Częstość występowania choroby wrzodowej żołądka różni się w zależności od występowania zakażenia Helicobacter pylori. Wyższe wskaźniki występują w krajach, gdzie zakażenie H. pylori jest bardziej rozpowszechnione6. W krajach rozwiniętych odsetek osób z zakażeniem H. pylori wynosi maksymalnie 40%, podczas gdy w krajach rozwijających się szacuje się, że sięga on 70% populacji7. W Stanach Zjednoczonych występowanie H. pylori rośnie wraz z wiekiem – od 16,7% w młodszych grupach wiekowych (20-29 lat) do 56,9% w starszych grupach (powyżej 70 lat)8.
Systematyczny przegląd literatury z krajów rozwiniętych wykazał, że globalna częstość występowania choroby wrzodowej zdiagnozowanej przez lekarzy wynosiła 0,12-1,50%, a częstość występowania na podstawie danych hospitalizacyjnych wynosiła 0,10-0,19%9. W 2018 roku systematyczny przegląd badań z baz MEDLINE i PubMed wykazał, że Hiszpania miała najwyższą roczną zachorowalność na wszystkie choroby wrzodowe (141,8/100 000 osób), podczas gdy Wielka Brytania miała najniższą (23,9/100 000 osób)10.
Trendy czasowe
Ogólnie obserwuje się spadek częstości występowania choroby wrzodowej na całym świecie, co jest związane z poprawą warunków higienicznych i sanitarnych, w połączeniu z efektywnym leczeniem i rozważnym stosowaniem niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ)11. Jednakże dane z 2019 roku wskazują, że globalna częstość występowania choroby wrzodowej wynosiła około 8,09 miliona przypadków, co stanowi wzrost o 25,82% od 1990 roku, chociaż standaryzowany względem wieku wskaźnik częstości występowania wynosił 99,40 na 100 000 populacji, co oznacza spadek o 143,37 na 100 000 populacji od 1990 roku12.
Zmniejszenie liczby przypadków choroby wrzodowej po wprowadzeniu terapii eradykacyjnej H. pylori jest uważane za czynnik przyczyniający się do zmniejszenia zachorowalności na raka żołądka. W Japonii badania wykazały, że leczenie eradykacyjne H. pylori wyjaśniało około 84% dramatycznego spadku liczby przypadków choroby wrzodowej13.
Różnice wiekowe i płciowe
Częstość występowania wrzodów żołądka zwiększa się wraz z wiekiem, z największą zachorowalnością w 5-7 dekadzie życia14. Standaryzowane względem wieku wskaźniki częstości występowania wzrastają wraz z wiekiem, osiągając szczyt w wieku 80-84 lat zarówno u mężczyzn, jak i kobiet, a następnie spadają aż do osiągnięcia najstarszej grupy wiekowej15.
W przeciwieństwie do wrzodów dwunastnicy, które są około czterokrotnie częstsze u mężczyzn niż u kobiet, w przypadku wrzodów żołądka nie obserwuje się różnicy w częstości występowania między mężczyznami a kobietami16. Jednakże niektóre źródła wskazują, że wrzody żołądka są około dwukrotnie częstsze u mężczyzn niż u kobiet17.
Globalne występowanie choroby wrzodowej było wyższe u kobiet niż u mężczyzn na obu końcach spektrum wiekowego (powyżej 70 lat i poniżej 24 lat)18. Ogólnie, częstość występowania choroby wrzodowej zmieniła się z dominacji u mężczyzn do podobnego występowania u obu płci, z szacowaną częstością występowania w ciągu życia wynoszącą około 11-14% u mężczyzn i 8-11% u kobiet19.
Czynniki ryzyka i etiologia
Główne czynniki ryzyka rozwoju wrzodów żołądka to zakażenie Helicobacter pylori i stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ). Zakażenie H. pylori można stwierdzić u około 70% pacjentów z wrzodami żołądka, w porównaniu do ponad 95% pacjentów z wrzodami dwunastnicy20.
Stosowanie NLPZ wiąże się z trzy- do czterokrotnym wzrostem ryzyka wystąpienia wrzodu żołądka21. Szacuje się, że u 25% osób przewlekle stosujących NLPZ rozwinie się wrzód żołądka22.
Badania wykazały, że palenie tytoniu prowadzi do względnego ryzyka 2,0 razy większego niż u osób niepalących w rozwoju wrzodów żołądka23. Inne czynniki ryzyka obejmują wiek, przewlekłe stosowanie NLPZ, występowanie wrzodu żołądka u krewnych pierwszego stopnia oraz niski poziom wykształcenia24.
Występowanie wrzodów żołądka było historycznie częstsze w niższych grupach społeczno-ekonomicznych, choć trend ten wydaje się zmieniać25. Częściej występują również u pacjentów z grupą krwi A26.
Komplikacje i śmiertelność
Choroba wrzodowa żołądka może prowadzić do poważnych powikłań, które wiążą się ze znaczną zachorowalnością i śmiertelnością. Obecnie krwawienie z przewodu pokarmowego jest zdecydowanie najczęstszym powikłaniem, a następnie perforacja, niedrożność odźwiernika i tworzenie przetok, w kolejności malejącej częstości27.
Krwawienie
Krwawienie jest obecnie najczęstszym powikłaniem choroby wrzodowej, które dotyka do 15% pacjentów (zachorowalność 1957 przypadków/100 000 osób/rok), przy czym stosowanie NLPZ jest kluczowym czynnikiem ryzyka28. Przewlekłe krwawienie z wrzodu żołądka może prowadzić do anemii29.
Perforacja
Chociaż globalna częstość występowania perforacji wrzodu trawiennego jest stosunkowo niska, wynosząc 0,19-3%, jej śmiertelność i zachorowalność jest wysoka, odpowiednio do 30% i 50%30. W populacyjnym badaniu retrospektywnym przeprowadzonym w Norwegii wskaźnik zachorowalności na perforowany wrzód trawienny w okresie 10 lat wynosił 6,5 na 100 000 osób rocznie, a wskaźnik śmiertelności wynosił 1,1 na 100 000 osób rocznie31.
Niedrożność odźwiernika
Niedrożność odźwiernika odnosi się do zablokowania przejścia treści żołądkowej do dwunastnicy z powodu częściowej lub całkowitej przeszkody zlokalizowanej w dystalnej części żołądka, odźwierniku lub opuszce dwunastnicy. Obecnie niedrożność stanowi niezbyt częste powikłanie choroby wrzodowej z częstością występowania 2%, w 80% przypadków wtórne do bliznowacenia w wyniku długotrwałego zapalenia w nieleczonych lub długotrwałych wrzodach opuszki32.
Śmiertelność
Wskaźnik śmiertelności z powodu choroby wrzodowej wynosi około 1 na 100 000 osób33. Choroba wrzodowa była przyczyną 301 000 zgonów w 2013 roku, w porównaniu do 327 000 w 1990 roku34. W Stanach Zjednoczonych choroba wrzodowa jest główną zgłaszaną przyczyną śmierci u około 6500 osób rocznie35.
Śmiertelność zwiększa się wraz z wiekiem i chorobami współistniejącymi oraz jest wyższa u pacjentów bez wcześniejszej historii choroby wrzodowej36. Ogólna 30-dniowa śmiertelność w przypadku perforowanego wrzodu trawiennego wynosiła 16,3% w badaniu norweskim37.
Nadzór i monitorowanie
Nadzór nad chorobą wrzodową żołądka jest istotnym elementem zarządzania tą chorobą, szczególnie w kontekście wykrywania potencjalnego nowotworu złośliwego. Po zdiagnozowaniu wrzodu żołądka rutynową praktyką stało się wykonanie powtórnej endoskopii kilka tygodni później, aby zapewnić gojenie się wrzodu i wykluczyć złośliwość38.
Endoskopia kontrolna
Amerykańskie Towarzystwo Endoskopii Przewodu Pokarmowego (ASGE) opublikowało wytyczne dotyczące endoskopii u pacjentów z bólem w górnej części brzucha lub objawami dyspeptycznymi sugerującymi chorobę wrzodową. ASGE sugeruje, aby decyzja o przeprowadzeniu endoskopii kontrolnej u pacjentów z wrzodem żołądka była indywidualizowana. Endoskopia kontrolna jest zalecana dla pacjentów z wrzodem żołądka, którzy pozostają objawowi pomimo odpowiedniego kursu terapii medycznej39.
Wykrywanie wielu wrzodów żołądka różni się w zależności od techniki obrazowania: badania z pojedynczym kontrastem – 2-8%; badania z podwójnym kontrastem – około 20%; i endoskopia – nawet 30%. Wiele wrzodów jest częstszych u pacjentów stosujących aspirynę lub niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ)40.
Testowanie na H. pylori
Obecnie zaleca się testowanie na obecność Helicobacter pylori u wszystkich pacjentów z chorobą wrzodową41. Obecność H. pylori można potwierdzić za pomocą biopsji uzyskanych podczas endoskopii i testu oddechowego z mocznikiem, których kombinacja daje wskaźnik wykrywalności bliski 100%42.
W 1994 roku panel konferencji rozwoju konsensusu Narodowych Instytutów Zdrowia doszedł do wniosku, że pacjenci z wrzodami spowodowanymi zakażeniem H. pylori wymagają leczenia środkami przeciwdrobnoustrojowymi43. Chociaż skuteczne strategie profilaktyki pierwotnej pozostają do zdefiniowania, odpowiednia diagnoza i leczenie antybiotykami mogą znacznie zmniejszyć obciążenie chorobą wrzodową44.
Trendy i prognozy
Zachorowalność i śmiertelność z powodu choroby wrzodowej znacznie spadły w latach 1990-2019, chociaż w ostatnich 15 latach zaobserwowano stopniowy wzrost, co może być związane ze zmianami czynników ryzyka choroby wrzodowej45.
W ciągu ostatnich 20-30 lat zachorowalność na chorobę wrzodową spadła, szczególnie w krajach o wysokich dochodach, ze względu na zwiększenie liczby placówek szpitalnych i wprowadzenie nowych i skutecznych terapii46. Jednak częstość występowania powikłanej choroby wrzodowej żołądka i hospitalizacji pozostała stabilna, częściowo z powodu jednoczesnego stosowania aspiryny w starzejącej się populacji47.
Rokowanie w chorobie wrzodowej żołądka jest doskonałe po skutecznym leczeniu przyczyny podstawowej. Nawrót wrzodu można zapobiec, utrzymując dobrą higienę i unikając alkoholu, palenia tytoniu i NLPZ. Niestety, nawroty są częste, z wskaźnikami przekraczającymi 60% w większości serii48.
Obciążenie ekonomiczne
Choroba wrzodowa żołądka stanowi znaczne obciążenie ekonomiczne. Szacowane bezpośrednie koszty opieki nad pacjentem i pośrednie koszty spowodowane utratą pracy i produktywności z powodu choroby wrzodowej wynoszą 6 miliardów dolarów rocznie w Stanach Zjednoczonych49. W innym źródle szacuje się, że koszty te wynoszą około 3,3 miliarda dolarów rocznie50.
Świadomość publiczna
Pomimo znacznego postępu w zrozumieniu patogenezy choroby wrzodowej, świadomość publiczna na temat związku między zakażeniem H. pylori a chorobą wrzodową pozostaje ograniczona. Badania wykazały, że tylko 27% ogółu społeczeństwa jest świadomych związku między zakażeniem H. pylori a chorobą wrzodową51.
Centrum Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC), we współpracy z organizacjami partnerskimi, opracowało krajową kampanię mającą na celu zwiększenie świadomości i edukację ogółu społeczeństwa i środowiska medycznego na temat związku między zakażeniem H. pylori a chorobą wrzodową52.
Zmiana paradygmatu w zrozumieniu choroby wrzodowej
Uderzającym przykładem zmiany paradygmatu w medycynie jest zmiana w naszym zrozumieniu wrzodów żołądka. Przez lata wrzody były przypisywane stresowi i pikantnym potrawom, ale to się zmieniło, gdy australijski gastroenterolog i badacz Barry Marshall w odważnym ruchu połknął Helicobacter pylori, aby zademonstrować jego potencjalną rolę w rozwoju choroby wrzodowej53.
Jak pokazuje ten przykład, gdy przedstawiono dowody, klinicyści i naukowcy przyznali, że się mylili co do przyczyny wrzodów żołądka. Praktyka kliniczna uległa następnie poprawie, a lekarze zaczęli przepisywać antybiotyki w celu zabicia bakterii powodujących wrzody54.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.