Wodogłowie
Epidemiologia
Wodogłowie stanowi istotny problem zdrowia publicznego, z globalną częstością występowania około 85/100 000 osób [95% CI 62-116], z wyraźnym zróżnicowaniem wiekowym i geograficznym. W populacji pediatrycznej częstość wynosi 88/100 000 [95% CI 72-107], u dorosłych 11/100 000 [95% CI 5-25], a u osób ≥65 lat aż 175/100 000 [95% CI 67-458], z najwyższą zapadalnością wśród osób powyżej 80 roku życia (ponad 400/100 000). Wodogłowie normotensyjne (NPH) odpowiada za około 40% przypadków u dorosłych, z zapadalnością od 2 do 20/milion rocznie i częstością występowania do 22/100 000, rosnącą wraz z wiekiem (do 181,7/100 000 w grupie 70-79 lat). W krajach o niskich i średnich dochodach zapadalność na wodogłowie wrodzone jest wyższa (123/100 000 urodzeń) niż w krajach wysoko rozwiniętych (79/100 000), z najwyższymi wartościami w Ameryce Łacińskiej (316/100 000) i Afryce (145/100 000). Epidemiologia wodogłowia jest utrudniona przez różnice w kryteriach diagnostycznych i brak jednolitych wytycznych, zwłaszcza dla iNPH.
Epidemiologia wodogłowia na świecie
Wodogłowie jest jednym z najczęstszych zaburzeń mózgu dotykającym wszystkie grupy wiekowe, stanowiąc istotny problem zdrowia publicznego. Globalna częstość występowania (prevalence) wodogłowia wynosi około 85 przypadków na 100 000 osób [95% CI 62-116], z wyraźnymi różnicami między poszczególnymi grupami wiekowymi.123 Częstość występowania w populacji pediatrycznej szacuje się na 88/100 000 [95% CI 72-107], u dorosłych w wieku 19-64 lat na 11/100 000 [95% CI 5-25], a u osób starszych (≥65 lat) aż na 175/100 000 [95% CI 67-458].14
W przypadku samego izolowanego wodogłowia (bez wad towarzyszących) częstość występowania w populacji pediatrycznej jest nieco niższa i wynosi 71,9/100 000 [95% CI 58,3-88,6].53 Dla niemowląt częstość występowania wodogłowia waha się między 1 a 32 na 10 000 urodzeń.2 W ujęciu globalnym u osób starszych częstość występowania może sięgać nawet ponad 400/100 000 dla osób powyżej 80 roku życia, co wiąże się z wysoką częstością występowania wodogłowia normotensyjnego w późniejszym okresie życia.2
Rozkład geograficzny wodogłowia
Występowanie wodogłowia wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne. Badania wskazują, że częstość występowania wodogłowia jest znacznie wyższa w Afryce i Ameryce Południowej w porównaniu do innych kontynentów.56 Najwyższe obciążenie chorobą występuje w regionach Afryki, Ameryki Łacińskiej i Azji Południowo-Wschodniej, stanowiących łącznie trzy czwarte całkowitej liczby nowych przypadków.78
W Afryce i Indiach szacuje się około 6000 nowych przypadków wodogłowia rocznie, a we wschodniej Afryce wodogłowie jest zdecydowanie najczęściej leczoną chorobą neurochirurgiczną.9 Badanie epidemiologiczne wykazało, że Afryka ma prawie dwukrotnie wyższą częstość występowania wodogłowia pediatrycznego niż Ameryka Północna (104/100 000 vs. 55,6/100 000).6
Zapadalność na wodogłowie
Średnia roczna zapadalność (incidence) na wrodzone wodogłowie w 11-letnim okresie badań wynosiła 49,5/100 000 [95% CI 41,1-59,8] dla izolowanego wodogłowia i 81,2/100 000 [95% CI 69,1-95,5], gdy uwzględniono wodogłowie związane z rozszczepem kręgosłupa.10 Według danych z rejestru ICBDSR, zapadalność na wodogłowie diagnozowane przy urodzeniu pozostała stabilna przez 11 lat i wynosiła 81/100 000 [95% CI 69-96].1
Najnowsze szacunki sugerują, że zapadalność na wrodzone i nabyte wodogłowie niemowlęce może wynosić od 80 do 125 przypadków/100 000 urodzeń, w zależności od regionu świata.11 Według niektórych badań, globalnie każdego roku pojawia się prawie 400 000 nowych przypadków wodogłowia pediatrycznego na całym świecie.712
Różnice w zapadalności między krajami
Istnieją znaczące różnice w zapadalności na wodogłowie między krajami o różnym statusie ekonomicznym. Zapadalność na wodogłowie w krajach o niskich i średnich dochodach wynosi 123 na 100 000 urodzeń, w porównaniu do 79 na 100 000 urodzeń w krajach o wysokich dochodach (p dla interakcji <0,01).61314
Skumulowana zapadalność na wrodzone wodogłowie była najwyższa w Afryce i Ameryce Łacińskiej (odpowiednio 145 i 316 na 100 000 urodzeń) i najniższa w Stanach Zjednoczonych/Kanadzie (68 na 100 000 urodzeń) (p dla interakcji <0,1).15138 Dane z niektórych badań wskazują, że zapadalność na wodogłowie wrodzone w Ameryce Łacińskiej szacuje się na 316 przypadków na 100 000 urodzeń.16
| Region | Zapadalność na wodogłowie wrodzone (na 100 000 urodzeń) |
|---|---|
| Ameryka Łacińska | 316 |
| Afryka | 145 |
| Kraje o niskich i średnich dochodach (ogółem) | 123 |
| Kraje o wysokich dochodach | 79 |
| USA/Kanada | 68 |
Wodogłowie w różnych grupach wiekowych
Zapadalność na wodogłowie u ludzi przedstawia dwumodalną krzywą wiekową. Jeden szczyt występuje w okresie niemowlęcym i jest związany z różnymi formami wrodzonych wad i przedwczesnym porodem. Drugi szczyt występuje w wieku dorosłym, głównie w wyniku wodogłowia normotensyjnego (NPH).4 Wodogłowie u dorosłych stanowi około 40% wszystkich przypadków wodogłowia.4
Wodogłowie normotensyjne u osób starszych
Wodogłowie normotensyjne (NPH) jest rzadką chorobą w porównaniu z innymi przyczynami demencji u osób starszych, takimi jak choroba Alzheimera. Zapadalność na NPH wahała się w różnych badaniach od 2 do 20 na milion rocznie. Badania częstości występowania podają wskaźniki od 10 do 22 na sto tysięcy.17
Badanie populacyjne w Norwegii wykazało, że częstość występowania prawdopodobnego idiopatycznego wodogłowia normotensyjnego (iNPH) wynosi 21,9 na 100 000 populacji, a zapadalność wynosi 5,5 na 100 000 populacji.18 Badanie pokazało również, że zapadalność i częstość występowania NPH wzrasta wraz z wiekiem, osiągając nawet 181,7 na 100 000 osób w wieku 70-79 lat.19
W jednym z badań populacyjnych częstość występowania wzrosła z 0,2% u osób w wieku 70-79 lat do 6% u osób powyżej 80 roku życia.17 W prospektywnym badaniu populacyjnym częstość występowania iNPH wśród osób w wieku 65 lat i starszych wynosiła 3,7% według zmodyfikowanej wersji wytycznych amerykańsko-europejskich i 1,5% według wytycznych japońskich.2021
Niedawne badanie analizujące dane Federalnego Urzędu Statystycznego w Niemczech wykazało, że w latach 2005-2022 odnotowano łącznie 118 526 diagnoz NPH, z których 29 662 wymagały interwencji chirurgicznych. Skorygowana względem populacji zapadalność na NPH wzrosła o 48%, z 5,4 do 8,0 przypadków na 100 000 osób (p<0,001), osiągając szczyt w 2018 roku.22
Wodogłowie u dzieci i niemowląt
Wodogłowie jest najczęstsze w okresie niemowlęcym, wtórnie do wrodzonych wad rozwojowych oraz krwawienia dokomorowego u wcześniaków.2 Częstość występowania wodogłowia niemowlęcego wynosi między 1 a 32 na 10 000 urodzeń.2 Według niektórych źródeł, wodogłowie jest jedną z najczęstszych wrodzonych wad układu nerwowego, występującą z częstością 0,3 do 2,5 przypadków na 1000 żywych urodzeń.23
Badanie trendów epidemiologicznych wodogłowia niemowlęcego w latach 1973-90 w zachodniej Szwecji wykazało znaczny wzrost częstości występowania w latach 1973-78 i 1979-82, co uważano za efekt zwiększonej przeżywalności bardzo i skrajnie wcześnie urodzonych niemowląt.24 Uderzająca przewaga etiologii okołoporodowej/noworodkowej u bardzo wcześnie urodzonych niemowląt z wodogłowiem została potwierdzona: 89% urodzonych w latach 1983-90 doznało potwierdzonego poporodowego krwawienia dokomorowego.24
W innym badaniu populacyjnym częstość występowania wodogłowia wynosiła 0,8 na 1000 żywych urodzeń, dla izolowanego wodogłowia 0,48, a dla wodogłowia związanego z przepukliną oponowo-rdzeniową (MMC) 0,32/1000.25 Zaobserwowano tendencję spadkową częstości występowania wodogłowia w okresie dziesięcioletnim.25
Etiologia i czynniki ryzyka wodogłowia
Przyczyny wodogłowia są różne w krajach rozwijających się i rozwiniętych. W krajach rozwijających się w Afryce, przyczyny pozakaźne odpowiadają za około 60% przypadków wodogłowia.6
W Stanach Zjednoczonych najczęstszą przyczyną wodogłowia w populacji pediatrycznej jest krwawienie dokomorowe związane z wcześniactwem.12 Natomiast na całym świecie najczęstszą przyczyną wodogłowia u niemowląt i dzieci jest infekcja. Wodogłowie często występuje po posocznicach noworodkowych i może być spowodowane przez różne patogeny.12
Czynniki socjoekonomiczne
Czynniki socjoekonomiczne odgrywają znaczącą rolę pod względem częstości występowania wodogłowia niemowlęcego.26 Kraje o niższym poziomie dochodów miały znacznie wyższą zapadalność na wrodzone wodogłowie.510
Dane wskazują, że wyższa częstość wodogłowia występuje w krajach rozwijających się niż w krajach rozwiniętych (z powodu wysokiego wskaźnika infekcji noworodkowych i wad cewy nerwowej).27 Istnieją sprzeczne doniesienia na temat zapadalności na wodogłowie pediatryczne, przy czym niektóre sugerują spadek zapadalności w krajach rozwiniętych, podczas gdy inne wskazują na zwiększone wskaźniki z powodu poprawy przeżywalności wcześniaków.27
Nadzór epidemiologiczny nad wodogłowiem
Nadzór epidemiologiczny nad wodogłowiem jest kluczowy dla lepszego zrozumienia obciążenia chorobą i planowania opieki zdrowotnej. W niektórych krajach podejmowane są wysiłki w celu poprawy zbierania danych epidemiologicznych dotyczących wodogłowia.
W Stanach Zjednoczonych przedstawiono propozycję ustawy mającej na celu rozszerzenie infrastruktury i działań mających na celu śledzenie epidemiologii wodogłowia oraz włączenie informacji uzyskanych z tych działań do statystycznie solidnego, naukowo wiarygodnego, zintegrowanego systemu nadzoru, znanego jako Krajowy System Nadzoru nad Wodogłowiem.28
Ponadto Stowarzyszenie Wodogłowia (HA) uruchomiło w 2024 roku nagrodę Epidemiology Challenge Award, mającą na celu opracowanie wiarygodnych danych na temat epidemiologii i ekonomicznych skutków wodogłowia u dorosłych.29 Stowarzyszenie wspiera również dwie wieloośrodkowe sieci badań klinicznych: skoncentrowaną na dzieciach Hydrocephalus Clinical Research Network (HCRN) i Adult HCRN (AHCRN).29
Wyzwania w epidemiologii wodogłowia
Dokładna epidemiologia wodogłowia u dzieci i dorosłych pozostaje nieznana.27 Występują różnice w kryteriach diagnostycznych między różnymi ośrodkami, co utrudnia ustalenie rzeczywistej częstości występowania, szczególnie w przypadku wodogłowia normotensyjnego.27
Brak powszechnie akceptowanych wytycznych do diagnostyki iNPH oraz brak skutecznych testów do przewidywania powodzenia operacji zastawki prawdopodobnie przyczyniają się również do stosunkowo niskiego wskaźnika diagnostyki, a co za tym idzie, operacji.30 W badaniu porównującym diagnostykę iNPH według dwóch międzynarodowych wytycznych i oceny neurologa, stwierdzono znaczące rozbieżności.31
W niektórych regionach świata niemowlęta z wodogłowiem nie są rozpoznawane jako mające uleczalny stan medyczny, co może opóźnić lub uniemożliwić skierowanie na leczenie neurochirurgiczne.32 Niewystarczająca liczba ośrodków przeszkolonych i wyposażonych do leczenia wodogłowia stanowi wszechobecną barierę w opiece nad tymi dziećmi w całym rozwijającym się świecie.32
Znaczenie epidemiologii dla planowania opieki zdrowotnej
Oczekiwany wzrost liczby osób starszych związany ze starzeniem się demograficznym podkreśla znaczenie alokacji zasobów opieki zdrowotnej i dalszych badań nad obciążeniem wodogłowiem.5
W wielu krajach o niskich i średnich dochodach istnieje pilna potrzeba lepszego rozpoznawania i leczenia wodogłowia. Względem leczenia innych chorób, leczenie wodogłowia jest bardzo opłacalne; jednak ubóstwo i niewystarczające wsparcie systemu opieki zdrowotnej pozostają istotnymi przeszkodami w leczeniu.33
Leczenie pacjentów z wodogłowiem wiąże się z zobowiązaniem do kontynuacji obserwacji, zarządzania powikłaniami, takimi jak infekcja i zablokowanie zastawki, oraz dbania o współistniejące zaburzenia neurorozwojowe i upośledzenia poznawcze, które wpłyną na edukację i możliwości zatrudnienia.9 Obserwacja pacjentów z wodogłowiem wymaga dożywotniego zaangażowania ze strony zespołu opieki zdrowotnej.9
Globalne wysiłki na rzecz zwalczania wodogłowia w regionach o największym zapotrzebowaniu są niezbędne do zmniejszenia zapadalności, chorobowości, śmiertelności i nierówności w dostępie do leczenia.734
Leczenie i obserwacja wodogłowia
Zastawka płynu mózgowo-rdzeniowego jest podstawowym sposobem leczenia wodogłowia. Ponieważ zastawki mają wysokie wskaźniki niepowodzeń, zaproponowano alternatywne metody leczenia, które mogą poprawić jakość życia.12
Jak wysoki jest wskaźnik niepowodzeń? Około 30-40% zastawek umieszczonych u niemowląt zawodzi w pierwszym roku, 40-50% zawodzi do 2 lat, a 80-90% zawodzi do 10 lat.12 Niedrożność i infekcja są najczęstszymi przyczynami niepowodzenia.12
Badanie rejestru zastawek w Wielkiej Brytanii wykazało, że częstość rewizji zastawki w ciągu 1 roku u niemowląt jest 1,8 razy wyższa niż u dorosłych, a u dzieci 1,4 razy wyższa niż u dorosłych.35
W Brazylii postępowanie w przypadku powikłań leczenia, szczególnie rewizje zastawek, było odpowiedzialne za dużą liczbę przyjęć do szpitala, ze względu na wysokie wskaźniki dysfunkcji zastawki w pierwszym roku po operacji, ale także w kolejnych latach, gdy dzieci rosły.36
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.