Szczepionka przeciw grypie dla dzieci
Patofizjologia i mechanizm
Szczepionka przeciw grypie dla dzieci indukuje odpowiedź immunologiczną poprzez stymulację produkcji przeciwciał skierowanych przeciwko powierzchniowym antygenom wirusa grypy, głównie hemaglutyninie (HA) i neuraminidazie (NA). Odpowiedź immunologiczna rozwija się w ciągu około 14 dni po szczepieniu, co podkreśla konieczność podania preparatu przed sezonem grypowym. Szczepionki dostępne są w formie trójwalentnej (zawierającej dwa szczepy grypy A: H1N1, H3N2 oraz jeden szczep grypy B) lub czterowalentnej (dodatkowo z drugim szczepem grypy B). Ich skuteczność w populacji pediatrycznej wynosi zazwyczaj 40-60%, a nawet przy efektywności na poziomie 30% znacząco redukują hospitalizacje i zgony. Szczepionki produkowane są głównie metodą namnażania wirusa w jajach kurze, a także technologią rekombinacyjną, która pozwala na masową produkcję białek wirusowych. Kluczową rolę w odpowiedzi immunologicznej odgrywają limfocyty T pomocnicze pęcherzykowe (Tfh), które wspomagają limfocyty B w produkcji przeciwciał, jednak ich nieoptymalna aktywacja na białka wewnętrzne wirusa może obniżać skuteczność szczepionki.
- Mechanizm działania szczepionki przeciw grypie dla dzieci
- Typy szczepionek przeciw grypy dla dzieci
- Patogeneza wirusów grypy a mechanizm działania szczepionki
- Problemy w efektywności szczepionek przeciw grypie
- Korzyści ze szczepień przeciw grypie u dzieci
- Bezpieczeństwo i powszechne mity dotyczące szczepionek przeciw grypie
- Zalecenia i schemat szczepień przeciw grypie u dzieci
Mechanizm działania szczepionki przeciw grypie dla dzieci
Szczepionka przeciw grypie dla dzieci działa przez stymulowanie układu odpornościowego do wytworzenia przeciwciał skierowanych przeciwko wirusowi grypy. Preparat wykorzystuje dezaktywowaną lub osłabioną wersję wirusa grypy, aby „wytrenować” organizm do rozpoznawania antygenów (białek) znajdujących się na powierzchni wirusa, co powoduje rozwój przeciwciał zwalczających grypę.12 Po szczepieniu organizm zwykle potrzebuje około dwóch tygodni do wytworzenia odpowiedzi immunologicznej i uzyskania pełnej ochrony przed wirusem grypy.34 Dlatego tak istotne jest zaszczepienie dziecka przed rozpoczęciem intensywnego sezonu grypowego.5
Rola przeciwciał w ochronie przed grypą
Wirus grypy ekspresjonuje dwa typy antygenów o kluczowym znaczeniu: hemaglutyninę (HA) i neuraminidazę (NA). Wirus grypy typu A posiada 18 podtypów HA i 11 podtypów NA, które są krytyczne dla zjadliwości organizmu.6 Glikoproteinę hemaglutyninę, która promuje przyłączanie wirusa do powierzchni komórki gospodarza, a następnie fuzję i uwolnienie wirionów do cytoplazmy, można podzielić na dwa elementy strukturalne: główkę i trzon, gdzie główka jest głównym celem przeciwciał zapewniających ochronną odporność przeciwko wirusom grypy.7
Przeciwciała skierowane przeciwko neuraminidazie działają przez skuteczne agregowanie wirusów na powierzchni komórki i zmniejszanie ilości wirusa uwalnianego z zainfekowanych komórek.8 Ochrona immunologiczna jest bardziej złożona, gdyż chociaż główną rolę odgrywa odporność humoralna (związana z przeciwciałami), odporność komórkowa również pełni istotną funkcję w zwalczaniu grypy.9
Limfocyty T pomocnicze w odpowiedzi poszczepiennej
Współczesne badania podkreślają kluczową rolę specyficznego rodzaju komórek odpornościowych – limfocytów T pomocniczych pęcherzykowych (T follicular helper cells) – w kontrolowaniu odpowiedzi przeciwgrypowej po szczepieniu.1011 Badania wykazały, że siedem dni po podaniu szczepionki przeciw grypie, we wszystkich badanych grupach obserwowano stymulowane limfocyty T, które przyczyniają się do rozwoju odpowiedzi immunologicznej.12
Limfocyty T pomocnicze pęcherzykowe pośrednio kontrolują odpowiedź immunologiczną przeciwko grypie przez pomaganie limfocytom B w produkcji przeciwciał specyficznych dla wirusa grypy.13 Analizy wykazały, że tymczasowy wzrost unikalnej podgrupy limfocytów T pomocniczych wyrażających cząsteczkę kostymulatorową ICOS zwiększa odpowiedź immunologiczną poprzez pomoc limfocytom B w produkcji przeciwciał specyficznych dla grypy.14
Co istotne, dalsze eksperymenty wykazały, że ta unikalna podgrupa limfocytów T pomocniczych może zwiększać produkcję istniejących przeciwciał zwalczających grypę poprzez stymulowanie komórek pamięci B, ale nie pomaga w produkcji nowych przeciwciał przez naiwne komórki B.15
Typy szczepionek przeciw grypy dla dzieci
Szczepionki przeciwko grypie dla dzieci są produkowane przy użyciu trzech różnych procesów technologicznych:16
- Proces oparty na jajach – obecnie większość szczepionek przeciwko grypie jest wytwarzana przy użyciu procesu opartego na jajach. Producenci wykorzystują zapłodnione jaja kurze do namnażania szczepów wirusa, które według przewidywań Amerykańskiej Agencji ds. Żywności i Leków (FDA) będą dominujące w nadchodzącym sezonie grypowym.17
- Proces rekombinacyjny – izoluje geny zawierające instrukcje do wytworzenia docelowego białka, które układ odpornościowy musi zidentyfikować. Geny te są łączone z innym wirusem, który zakaża bezkręgowce, takie jak robaki (nie szkodzi ludziom), i pomaga przekazać instrukcje genetyczne do komórki gospodarza. Białka te są namnażane masowo, oczyszczane i stają się tzw. szczepionkami rekombinowanymi.18
- Trzeci proces (nie opisany szczegółowo w źródłach).
Szczepionki trójwalentne i czterwalentne
Szczepionki przeciwko grypie oferują ochronę przed 3 lub 4 szczepami wirusa grypy:20
- Szczepionki trójwalentne – zapewniają ochronę przed dwoma szczepami grypy A (H1N1 i H3N2) oraz jednym szczepem grypy B.
- Szczepionki czterwalentne – chronią przed tymi samymi szczepami co szczepionka trójwalentna plus dodatkowym szczepem grypy B.
Skuteczność szczepionki zależy od stopnia podobieństwa między szczepami grypy uwzględnionymi w szczepionce a szczepami krążącymi w społeczności. Efektywność szczepionki może się również różnić w zależności od indywidualnych czynników, takich jak wiek i aktualny stan zdrowia.22 Zazwyczaj skuteczność mieści się w przedziale między 40% a 60%, jednak nawet gdy szczepionka jest skuteczna tylko w 30%, nadal ma kluczowe znaczenie dla zapobiegania hospitalizacjom i zgonom.23
Patogeneza wirusów grypy a mechanizm działania szczepionki
Struktura i zmienność wirusów grypy
Wirusy grypy to osłonkowe, jednoniciowe wirusy RNA o ujemnej polarności, należące do rodziny Orthomyxoviridae. Rdzenne nukleoproteiny służą do rozróżnienia trzech typów wirusów grypy: A, B i C. Wirusy grypy typu A powodują większość infekcji u ludzi i wszystkie infekcje u ptaków. Rdzeń RNA składa się z ośmiu segmentów genowych otoczonych płaszczem 10 (grypa A) lub 11 (grypa B) białek.24
Z immunologicznego punktu widzenia najważniejsze białka powierzchniowe obejmują hemaglutyninę (H) i neuraminidazę (N). Hemagglutynina wiąże się z komórkami nabłonka oddechowego, umożliwiając zakażenie komórkowe. Neuraminidaza rozszczepia wiązanie utrzymujące nowo zreplikowane wiriony na powierzchni komórki, umożliwiając rozprzestrzenianie się infekcji.25
Główne typowanie grypy A odbywa się poprzez identyfikację białek H i N. Zidentyfikowano siedemnaście typów H i dziewięć typów N. Wszystkie hemagglutyniny i neuraminidazy infekują dzikie ptactwo wodne, a różne kombinacje H i N dają 144 potencjalne podtypy grypy.26
Zmienność antygenowa wirusa grypy
Wirus grypy A jest genetycznie labilnym wirusem, ze wskaźnikami mutacji nawet 300 razy wyższymi niż u innych mikroorganizmów. Zmiany w jego głównych białkach funkcjonalnych i antygenowych zachodzą za pomocą dwóch dobrze opisanych mechanizmów: przesunięcia antygenowego (antigenic drift) i skoku antygenowego (antigenic shift).27
Przesunięcie antygenowe (antigenic drift) to proces, w którym niedokładna wirusowa polimeraza RNA często powoduje mutacje punktowe w pewnych podatnych na błędy regionach genów. Mutacje te występują ciągle i są odpowiedzialne za zdolność wirusa do uniknięcia corocznie nabytej odporności u ludzi. Przesunięcie może również zmienić zjadliwość szczepu. Przesunięcie występuje w obrębie określonego podtypu (np. H2N2).2829
Skok antygenowy (antigenic shift) jest mniej częsty niż przesunięcie antygenowe. Podczas skoku dochodzi do rearanżacji genów grypy między dwoma szczepami, prawdopodobnie podczas koinfekcji jednego gospodarza. Segmentacja genomu wirusowego, który składa się z 10 genów na 8 cząsteczkach RNA, ułatwia rearanżację genetyczną.30
Rearanżacja szczepu ptasiego z ssakiem może wytworzyć chimeryczny wirus, który jest przenoszony między ssakami; takie produkty mutacji mogą zawierać białka H lub N, które są nierozpoznawalne dla układów odpornościowych ssaków. Taki skok antygenowy skutkuje znacznie większą populacją podatnych osobników, u których możliwe jest cięższe przebiegi choroby.31
Taki skok antygenowy może skutkować zjadliwym szczepem grypy, który posiada triadę zakaźności, śmiertelności i przenośności i może powodować pandemię.32 Różnie połączone antygeny HA i NA występują w grypie typu A, które podlegają przesunięciom i skokom antygenowym, powodując zmiany antygenowe, a tym samym konieczność corocznej zmiany szczepów w szczepionce.33
Problemy w efektywności szczepionek przeciw grypie
Odpowiedź na niewłaściwe białka
Naukowcy z St. Jude Children’s Research Hospital i Washington University School of Medicine odkryli, dlaczego szczepionka przeciw grypie może działać słabo. Stwierdzili, że określony typ komórek odpornościowych (limfocyty T pomocnicze pęcherzykowe) pośrednio kontroluje odpowiedź przeciwgrypową. Te komórki pomocnicze często rozpoznają niewłaściwe części wirusa, co prawdopodobnie prowadzi do mniej skutecznej odporności.34
Najlepsze odpowiedzi przeciwgrypowe są skierowane przeciwko dwóm białkom powierzchniowym wirusa grypy: hemagglutyninie i neuraminidazie, które zmieniają się z roku na rok.35 Mniej optymalne odpowiedzi immunologiczne są wywoływane przez szczepionkę ukierunkowaną na niezmienne białka wewnętrzne, a nie na korzystniejsze białka powierzchniowe.36
Badania wykazały, że skuteczność szczepionki przeciw grypie może być osłabiona przez odpowiedź immunologiczną skierowaną przeciwko niewłaściwym białkom obecnym w szczepionce, które są zachowane z roku na rok. Utrzymywanie tej nieprawidłowej odporności długoterminowo uniemożliwia organizmowi tworzenie nowych, bardziej skutecznych przeciwciał.37
Nowe podejście do projektowania szczepionek
Badacze odkryli, że duża grupa limfocytów T pomocniczych pęcherzykowych reaguje na te same białka, które widzą co roku, zamiast na białka powierzchniowe, które są aktualizowane i powinny być celem odpowiedzi.38 Z tego powodu naukowcy sugerują, że nowe formulacje szczepionek powinny skupiać odpowiedź limfocytów T tylko na białkach powierzchniowych.39
Wyniki wskazują, że obecnie stosowana formulacja szczepionki przeciw grypie mogłaby zostać ulepszona poprzez skupienie się na białkach powierzchniowych wirusa grypy i wykluczenie białek wewnętrznych wirusa, które rozpraszają układ odpornościowy.40 Znając mechanizm, który sprawia, że szczepionka przeciw grypie jest mniej skuteczna u niektórych osób, badacze mają nadzieję znaleźć sposoby wykorzystania tej nowej wiedzy do zwiększenia skuteczności szczepionki.41
Korzyści ze szczepień przeciw grypie u dzieci
Szczepionka przeciw grypie jest kluczowa dla ochrony zdrowia dzieci, szczególnie biorąc pod uwagę ich podatne układy odpornościowe i potencjalne powikłania grypy.42 Grypa może być bardziej niebezpieczna niż zwykłe przeziębienie dla dzieci, a coroczne szczepienie przeciw grypie oferuje najlepszą ochronę przed grypą i jej potencjalnie poważnymi powikłaniami u dzieci.43
Redukcja ryzyka powikłań i hospitalizacji
Powikłania grypy u dzieci poniżej 5 roku życia mogą obejmować: zapalenie płuc, odwodnienie, pogorszenie długotrwałych problemów zdrowotnych jak choroby serca czy astma, dysfunkcje mózgu takie jak encefalopatia, problemy z zatokami i infekcje ucha.44 Hospitalizacje związane z grypą wśród dzieci poniżej 5 roku życia każdego sezonu grypowego wahają się od 6 000 do 25 000 rocznie w Stanach Zjednoczonych.45
W sezonie grypowym 2023-2024, 70% dzieci w wieku od 0 do 17 lat hospitalizowanych z powodu grypy miało co najmniej jeden podstawowy stan zdrowotny.46 Co istotne, wśród zgłoszonych zgonów związanych z grypą u dzieci, około 80% wystąpiło u dzieci, które nie były w pełni zaszczepione.47
Coroczne szczepienie przeciw grypie u dzieci wykazało zmniejszenie zachorowań na grypę, wizyt lekarskich z powodu grypy i opuszczonych dni szkolnych.48 Dodatkowo, szczepionka zmniejsza ryzyko hospitalizacji i śmierci związanej z grypą.49
Zastosowanie u dzieci z chorobami współistniejącymi
Badania przeprowadzone wśród dzieci z zespołem nerczycowym wykazały, że szczepienie przeciw grypie znacząco zmniejsza ryzyko infekcji wirusem grypy (RR: 0,21, 95% CI 0,11-0,38) oraz ryzyko nawrotu zespołu nerczycowego (RR: 0,22, 95% CI 0,14-0,35) w porównaniu z dziećmi niezaszczepionymi.50 Analiza wieloczynnikowa wykazała znacząco niższy współczynnik ryzyka nawrotu zespołu nerczycowego u dzieci, które otrzymały szczepionkę przeciw grypie.51
Skuteczność szczepienia przeciw grypie u pacjentów pediatrycznych z zespołem nerczycowym jest udowodniona serologicznie, z odpowiednią odpowiedzią przeciwciał 6 miesięcy po szczepieniu.52 Na podstawie korzystnych wyników szczepienia przeciw grypie w zakresie infekcji grypą i nawrotów zespołu nerczycowego, szczepionka może być zalecana dzieciom z zespołem nerczycowym niezależnie od stosowania leków immunosupresyjnych w momencie szczepienia.53
Bezpieczeństwo i powszechne mity dotyczące szczepionek przeciw grypie
Szczepionka przeciw grypie jest bezpieczna i pomaga chronić ludzi przed poważnymi chorobami.54 Mimo to, istnieje wiele mitów dotyczących szczepionek przeciw grypie, które należy wyjaśnić.
Czy szczepionka może wywołać grypę?
Szczepionki przeciw grypie są produkowane z zabitych lub osłabionych wirusów, które nie mogą wywołać grypy.55 Szczepionka przeciw grypie nie może wywołać grypy.56 Jak wyjaśnia jeden z lekarzy: „Szczepionka przeciw grypie składa się z fragmentów wirusa lub inaktywowanego wirusa, a aerozol donosowy zawiera cały wirus, ale w osłabionej formie, więc żaden z nich nie może faktycznie wywołać grypy”.57
Jeśli po szczepieniu wystąpi gorączka, jest to reakcja układu odpornościowego w działaniu. Organizm „myśli”, że ma grypę i reaguje tak, jak powinien. W ten sposób wytwarzane są przeciwciała, aby gdy prawdziwa grypa pojawi się później w tym roku, organizm był gotowy do szybkiego i skutecznego jej zwalczania.58
Jeśli ktoś otrzymał szczepionkę przeciw grypie i „zachorował na grypę” po niej, nie było to spowodowane szczepionką. Mogło to wynikać z: wcześniejszego narażenia na wirusa grypy przed szczepieniem lub zarażenia innym szczepem grypy.59
Inne kwestie bezpieczeństwa
Szczepionki zostały rygorystycznie testowane, badane i monitorowane, aby zapewnić ich bezpieczeństwo.60 Szczepionka przeciw grypie dla dzieci zwykle nie zawiera tiomersalu.61
Jeśli dziecko jest uczulone lub ma reakcję anafilaktyczną na jaja, nadal może bezpiecznie otrzymać szczepionkę przeciw grypie. Te alergie nie zwiększają ryzyka alergii lub skutków ubocznych szczepionki.62
Dziecko może otrzymać szczepionkę przeciw grypie w tym samym czasie co inne szczepionki z Narodowego Programu Szczepień. Wiele szczepionek naraz nie przeciąża układu odpornościowego ani nie powoduje zwiększonych skutków ubocznych.63 Bezpieczne jest również jednoczesne podanie szczepionki przeciw COVID-19 z innymi rutynowymi szczepionkami, w tym szczepionką przeciw grypie.64
Zalecenia i schemat szczepień przeciw grypie u dzieci
Szczepionka przeciw grypie jest zalecana dla każdego w wieku od 6 miesięcy wzwyż.65 Szczepienie przed pełnym rozpoczęciem sezonu grypowego (najlepiej do końca października) daje organizmowi szansę na wytworzenie przeciwciał, które chronią przed wirusem.66
Szczególne zalecenia dla dzieci
Centra Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) zalecają coroczne szczepienia przeciw grypie dla dzieci od 6 miesiąca życia.67 Dzieci w wieku od 6 miesięcy do 8 lat, które otrzymują szczepionkę przeciw grypie po raz pierwszy, powinny otrzymać dwie dawki szczepionki.68
W przypadku tych dzieci zaleca się podanie pierwszej dawki, gdy tylko szczepionka będzie dostępna, ponieważ druga dawka musi być podana co najmniej 4 tygodnie po pierwszej.69 Ponadto, ponieważ dzieci z grup wysokiego ryzyka są szczególnie narażone, szczególnie ważne jest, aby otrzymały sezonową szczepionkę przeciw grypie, aby pomóc zapobiec grypie i zmniejszyć ryzyko hospitalizacji lub śmierci w przypadku zachorowania.70
Szczepionka przeciw grypie jest podawana jako zastrzyk, który trafia do mięśnia – zwykle w górną część ramienia u dzieci lub udo u niemowląt.71 „Ważne jest, aby dzieci były chronione przed wirusem grypy przed rozpoczęciem sezonu grypowego, ponieważ budowanie przeciwciał zwykle trwa kilka tygodni po szczepieniu” – powiedziała Kristina K. Bryant, specjalistka pediatrycznych chorób zakaźnych.72
Szczepionka przeciw grypie chroni przed grypą przez około 3-4 miesiące od szczepienia.73 Ponieważ wirusy grypy zmieniają się co roku, firmy muszą tworzyć nowe szczepionki, aby chronić przed najczęstszymi szczepami.74 Szczepionka przeciw grypie jest inna każdego roku, dlatego dzieci muszą otrzymywać szczepionkę przeciw grypie corocznie.75
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.