Spondylolistezja
Etiologia i przyczyny
Spondylolistezja to patologiczne przesunięcie kręgu względem kręgu poniżej, najczęściej w odcinku lędźwiowym, zwłaszcza na poziomie L5-S1. Klasyfikacja Wiltse wyróżnia pięć typów etiologicznych: dysplastyczną (wrodzone wady anatomiczne), istmiczną (złamanie stresowe pars interarticularis), degeneracyjną (związaną z postępującą degeneracją krążków międzykręgowych i stawów międzywyrostkowych, najczęściej na poziomie L4-L5, szczególnie u kobiet powyżej 60. roku życia), pourazową (ostre złamania lub zwichnięcia tylnych elementów kręgosłupa) oraz patologiczną (procesy chorobowe osłabiające strukturę kości, np. nowotwory, infekcje, osteoporoza). Dodatkowo, rzadko występuje spondylolistezja jatrogenna po agresywnej dekompresji kręgosłupa bez instrumentacji. Czynniki ryzyka obejmują wiek powyżej 50 lat, płeć żeńską, predyspozycje genetyczne, aktywność sportową obciążającą kręgosłup oraz wcześniejsze urazy i zmiany zwyrodnieniowe.
Spondylolistezja – Etiologia
Spondylolistezja (kręgozmyk) to schorzenie kręgosłupa charakteryzujące się przesunięciem jednego kręgu względem kręgu położonego poniżej. Najczęściej dotyczy odcinka lędźwiowego kręgosłupa, szczególnie połączenia lędźwiowo-krzyżowego (L5-S1). Etiologia spondylolistezji jest wieloczynnikowa i zależy od typu schorzenia.123
Klasyfikacja według Wiltse
Klasyfikacja Wiltse dostarcza usystematyzowanych ram dla zrozumienia etiologii spondylolistezji, dzieląc ją na pięć głównych kategorii w oparciu o różne mechanizmy przyczynowe:123
Spondylolistezja dysplastyczna (Typ I)
Spondylolistezja dysplastyczna (wrodzona) charakteryzuje się wrodzonymi wadami w obrębie kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego (np. dysplastyczna górna część kości krzyżowej lub rozszczep kręgosłupa), które z natury zaburzają stabilność kręgosłupa.1 Ten typ spondylolistezji wynika z wady rozwojowej, która wpływa na struktury kręgosłupa przed urodzeniem dziecka.4 Nieprawidłowo wykształcone kręgi mogą powodować problemy bezpośrednio po urodzeniu lub znacznie później w życiu.5 Występuje defekt w formowaniu części kręgu zwanej powierzchnią stawową, co pozwala na jego wysunięcie do przodu.6
Spondylolistezja istmiczna (Typ II)
Ten typ spondylolistezji powstaje w wyniku patologii w części międzywyrostkowej (pars interarticularis) i jest dalej podzielony w zależności od charakteru zmiany.1 Spondylolistezja istmiczna występuje, gdy kość łącząca dwa kręgi (pars interarticularis) pęka i nie może utrzymać swojego prawidłowego ustawienia. Ten złamany kręg następnie wysuwa się z właściwego miejsca.2
Spondylolistezja istmiczna najczęściej występuje u młodzieży i młodych dorosłych, szczególnie wśród osób uprawiających sporty, które obciążają kręgosłup, takie jak gimnastyka czy football. Wysunięcie najczęściej występuje między piątym kręgiem lędźwiowym a pierwszym kręgiem krzyżowym (L5 i S1), chociaż może wystąpić na wyższych poziomach dolnego kręgosłupa. Jest ona spowodowana złamaniem stresowym w tylnej części kręgosłupa (pars interarticularis).7
Spondylolistezja degeneracyjna (Typ III)
Spondylolistezja degeneracyjna jest ściśle związana z postępującą degeneracją krążków międzykręgowych i stawów międzywyrostkowych, najczęściej na poziomie L4-L5.1 Jest to najczęstszy typ spondylolistezji. Występuje, gdy ciało naturalnie się starzeje, a dyski amortyzujące przestrzeń między kręgami ulegają zużyciu (degeneracji). Gdy dyski stają się cieńsze, pojawia się więcej przestrzeni między kręgami, co zwiększa ryzyko wysunięcia się jednego z nich.8
U osób dorosłych najczęściej występuje po 40 roku życia i jest spowodowana zmianami degeneracyjnymi spowodowanymi zużyciem organizmu.9 Spondylolistezja degeneracyjna jest szczególnie częsta u kobiet powyżej 60. roku życia i jest sześć razy częstsza u kobiet niż u mężczyzn.1011
Spondylolistezja traumatyczna (Typ IV)
Typ IV jest wynikiem ostrych złamań lub zwichnięć tylnych elementów kręgosłupa, z wyłączeniem części międzywyrostkowej (pars interarticularis).1 W tym typie uraz w kręgosłupie z wystarczającą siłą może spowodować wysunięcie kręgu.2 Ten rodzaj spondylolistezji występuje, gdy ostry uraz kręgosłupa powoduje złamanie, prowadzące do wysunięcia się kręgu.5
Spondylolistezja patologiczna (Typ V)
Ten typ spondylolistezji jest związany z ogólnoustrojowymi lub miejscowymi procesami chorobowymi, w tym nowotworami, infekcjami i metabolicznymi chorobami kości, które osłabiają architekturę kręgosłupa i powodują podatność kręgosłupa na przemieszczenie.1 Choroby, które osłabiają kości (jak osteoporoza lub guz) mogą być przyczyną spondylolistezji.2
Spondylolistezja jatrogenna (pooperacyjna)
Dodatkowo, jatrogenna spondylolistezja może wystąpić pooperacyjnie w wyniku agresywnej dekompresji kości.1 Jest to rzadki przypadek, ale spondylolistezja może być skutkiem ubocznym operacji kręgosłupa.2 Może być spowodowana niestabilnością kręgosłupa wynikającą z wcześniejszej operacji dekompresji kręgosłupa bez instrumentacji.12
Czynniki ryzyka rozwoju spondylolistezji
Istnieje wiele czynników, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju spondylolistezji:1314
- Wiek – osoby po 50. roku życia są bardziej narażone na degeneracyjną spondylolistezję13
- Płeć – kobiety są bardziej podatne na tę chorobę niż mężczyźni, szczególnie w przypadku typu degeneracyjnego1110
- Czynniki genetyczne – urodzenie się z cieńszymi obszarami kręgów, które są bardziej podatne na złamania i wysuwanie1315
- Udział w sportach obciążających kręgosłup, takich jak gimnastyka, podnoszenie ciężarów i piłka nożna1316
- Degeneracyjne schorzenia kręgosłupa – jak artretyzm czy choroba zwyrodnieniowa dysku13
- Historia rodzinna problemów z kręgosłupem lub innych schorzeń kostnych1718
- Urazy kręgosłupa lub powtarzające się mikrourazy19
- Gwałtowny wzrost w okresie dojrzewania2021
Mechanizmy rozwoju choroby
Degeneracyjne zmiany związane z wiekiem
Wraz z wiekiem dyski międzykręgowe tracą zawartość wody, stają się mniej sprężyste i bardziej podatne na ruch przez kręgi. Ponadto stawy międzywyrostkowe mogą ulegać zużyciu i stać się luźne. Stawy międzywyrostkowe pomagają kontrolować ruch w kręgosłupie, więc jeśli ulegną zużyciu, może wystąpić nieprawidłowy ruch.19
U dorosłych spondylolistezja jest najczęściej wynikiem nieprawidłowego zużycia chrząstki i kości, takiego jak zapalenie stawów, uraz wynikający z wypadku lub obrażenia, lub wynik złamania, guza lub nieprawidłowości kości.22 Spondylolistezja u osób starszych jest często spowodowana zmianami zwyrodnieniowymi kręgosłupa, krążków międzykręgowych i stawów międzywyrostkowych (łączących poszczególne kręgi). W rezultacie degeneracyjne zmiany w tych strukturach kręgosłupa mogą ostatecznie wywołać niestabilność kręgosłupa i spowodować przesunięcie i wysunięcie kręgów.23
Urazy i nadmierne obciążenia
Sporty, które wywierają duży nacisk na kości, mogą powodować dodatkowe uszkodzenia, złamania i choroby kości, które mogą powodować osłabienie kości kręgosłupa i przesunięcie ich z właściwego miejsca.22 U nastolatków i młodych dorosłych spondylolistezja jest najczęściej spowodowana złamaniem stresowym kręgu.24
Przeciążenie części międzywyrostkowej (pars interarticularis) w dolnym kręgosłupie lędźwiowym jest spowodowane postawą wyprostowaną i krzywizną lędźwiową. W wyniku siły fizycznej napięcia lub nacisku, w połączeniu z czynnikiem dysplazji, proces naprawczy, któremu kość normalnie podlega cały czas, postępuje bardziej w kierunku resorpcji kości niż w kierunku tworzenia kości.25
Czynniki genetyczne i wrodzone
Predyspozycja genetyczna do istmicznej spondylolistezji jest uważana za powiązaną z pacjentami mającymi cienką część międzywyrostkową lub subtelne hipoplastyczne stawy międzywyrostkowe. Członkowie rodziny mają zgłaszaną częstość występowania 28-69%. Pacjenci z rozszczepem kręgosłupa (spina bifida occulta) mają wyższe występowanie tej choroby.26
Niektórzy ludzie rodzą się z wrodzoną wadą w kręgosłupie, np. bez stawu międzywyrostkowego po jednej stronie lub z niekompletnie uformowanymi stawami międzywyrostkowymi. Jeśli dziecko urodzi się z wadą kręgosłupa, zwiększa to niestabilność kręgosłupa, zwiększając szanse na wysunięcie kręgów.27
Mechanizm powstawania bólu w spondylolistezji
Główną przyczyną bólu pleców u pacjentów ze spondylolistezją z uciskiem nerwu jest często niestabilność ustawienia kręgosłupa. Zaczyna się ona od zwyrodnienia krążków międzykręgowych i stawów kręgosłupa, powodując przesunięcie kręgów z ich właściwego położenia oraz zwężenie kanału kręgowego, co uciska nerwy.11
Spondylolistezja degeneracyjna może powodować ból poprzez jeden lub więcej z następujących procesów:28
- Zwyrodnienie stawów międzywyrostkowych powoduje zapalenie wyściółki chrzęstnej stawu międzywyrostkowego
- Napięcie w torebce i więzadłach otaczających stawy międzywyrostkowe, gdy kręg się przesuwa
- Skurcz mięśni, które wspierają dotknięty segment kręgosłupa
- Zwężenie kanału centralnego (stenoza kręgosłupa) i/lub otworu międzykręgowego (stenoza otworowa) powodujące ucisk elementów nerwowych
Rola spondylolizy w rozwoju spondylolistezji
Spondyloliza często poprzedza spondylolistezję. Spondyloliza występuje, gdy występuje złamanie kręgu, ale nie spadł on jeszcze na niższą kość w kręgosłupie. W niektórych przypadkach złamanie stresowe osłabia kość na tyle, że nie jest ona w stanie utrzymać swojej prawidłowej pozycji w kręgosłupie i kręg zaczyna się przesuwać lub wysuwać z miejsca, co prowadzi do spondylolistezji.2729
Spondylolistezja najczęściej jest spowodowana przez spondylolizę. Przyczyna spondylolizy nie jest tak jasno zdefiniowana. Większość uważa, że jest to spowodowane genetyczną słabością części międzywyrostkowej (pars interarticularis). Zarówno spondyloliza, jak i spondylolistezja mogą być obecne przy urodzeniu lub pojawić się w wyniku urazu.30
Podsumowując, etiologia spondylolistezji jest wieloczynnikowa i obejmuje wrodzone wady, zmiany degeneracyjne związane z wiekiem, urazy, złamania stresowe i procesy patologiczne. Zrozumienie tych mechanizmów przyczynowych jest kluczowe dla właściwej diagnostyki i leczenia pacjentów z tym schorzeniem kręgosłupa.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.