Różyczka
Patofizjologia i mechanizm
Różyczka jest chorobą zakaźną wywołaną przez jednoniciowy, osłonięty wirus RNA z rodziny Matonaviridae, który namnaża się początkowo w nabłonku nosogardła, a następnie rozprzestrzenia się do węzłów chłonnych i układu siateczkowo-śródbłonkowego, prowadząc do pierwotnej i wtórnej wiremii. Okres zakaźności trwa od 5-7 dni przed pojawieniem się wysypki do 6-8 dni po jej wystąpieniu. Wysypka pojawia się zwykle 16-18 dni po ekspozycji i ustępuje w ciągu 3 dni, będąc efektem odpowiedzi immunologicznej. Wirus jest wykrywany w różnych płynach ustrojowych, co potwierdza jego szerokie rozprzestrzenianie w organizmie. Szczególne zagrożenie stanowi zakażenie w ciąży, które może prowadzić do zespołu różyczki wrodzonej (CRS) z wysokim ryzykiem transmisji wirusa do płodu, zwłaszcza w pierwszym trymestrze (80-90%) i wczesnym drugim trymestrze, co skutkuje poważnymi wadami wrodzonymi.
Patofizjologia różyczki (German measles)
Różyczka (łac. Rubella, ang. German measles) jest chorobą zakaźną wywołaną przez wirus różyczki (Rubella virus), należący do rodzaju Rubivirus w rodzinie Matonaviridae. Jest to osłonięty, jednoniciowy wirus RNA o dodatniej polarności. Genom wirusa składa się z około 9800 nukleotydów i koduje dwa białka niestrukturalne (p90 i p150) oraz trzy białka strukturalne: glikoproteiny (E1 i E2) oraz białko kapsydowe (CP). Białko E1 jest odpowiedzialne za endocytozę zależną od receptora i indukcję odpowiedzi immunologicznej poprzez epitopy hemaglutynacyjno-neutralizujące.123
Wirus jest wrażliwy na wysoką temperaturę (56°C), promieniowanie ultrafioletowe oraz ekstremalne wartości pH (6,8 lub 8,1). Do niedawna uważano, że jedynym naturalnym rezerwuarem wirusa różyczki są ludzie, jednak najnowsze badania sugerują możliwe zwierzęce pochodzenie tego patogenu.23
Patogeneza zakażenia pierwotnego
Infekcja wirusem różyczki rozpoczyna się od wniknięcia patogenu do organizmu drogą kropelkową poprzez kontakt z wydzielinami z dróg oddechowych osoby zakażonej. Wirus przyczepia się do komórek nabłonka oddechowego i wnika do komórki gospodarza poprzez endocytozę zależną od receptora.123
Proces zakażenia przebiega następująco:
- Wirus namnaża się początkowo w komórkach nabłonka nosogardła
- Następnie rozprzestrzenia się do regionalnych węzłów chłonnych i namnaża się w tkance układu siateczkowo-śródbłonkowego
- Rozwija się pierwotna wiremia (5-7 dni po zakażeniu)
- Dochodzi do wtórnej wiremii (6-20 dni po zakażeniu) z szerokim rozprzestrzenieniem wirusa do różnych narządów
- Wiremia osiąga szczyt tuż przed pojawieniem się wysypki i zanika wkrótce po jej wystąpieniu
W czasie wiremii wirus różyczki może być wykrywany w różnych miejscach organizmu, w tym w węzłach chłonnych, moczu, płynie mózgowo-rdzeniowym, worku spojówkowym, mleku matki, płynie stawowym i płucach. Zakażona osoba zaczyna wydzielać wirusa z nosogardła 3-8 dni po ekspozycji i może to trwać przez 6-14 dni po wystąpieniu wysypki. Osoba zakażona jest zakaźna od około 5-7 dni przed wystąpieniem wysypki do około 6-8 dni po jej pojawieniu się.123
Wysypka charakterystyczna dla różyczki pojawia się zazwyczaj 2-8 dni po rozpoczęciu wiremii (około 16-18 dni po ekspozycji) i ustępuje w ciągu 3 dni, gdy rozwija się odpowiedź humoralna. Uważa się, że wysypka ma podłoże immunologiczne, ponieważ pojawia się w momencie wzrostu miana przeciwciał.123
Patogeneza zakażenia wrodzonego
Zakażenie różyczką w czasie ciąży stanowi szczególne zagrożenie ze względu na możliwość przeniknięcia wirusa przez łożysko i zakażenia płodu, prowadząc do zespołu różyczki wrodzonej (Congenital Rubella Syndrome, CRS). Infekcja płodu występuje drogą przezłożyskową podczas fazy wiremii u matki.123
Ryzyko transmisji wirusa do płodu zależy od czasu zakażenia matki. Obserwuje się następujące wskaźniki zakażenia płodu w zależności od okresu ciąży:
- Około 80-90% w pierwszym trymestrze
- Około 25% w późnym drugim trymestrze
- Około 35% w 27-30 tygodniu ciąży
- Blisko 100% po 36 tygodniu ciąży
Ryzyko wystąpienia wad wrodzonych u płodu zależy również od czasu zakażenia matki i wynosi:
| Okres zakażenia matki | Ryzyko wad wrodzonych u płodu |
|---|---|
| Przed 11 tygodniem ciąży | Około 90% |
| 11-12 tydzień ciąży | Około 33% |
| 13-14 tydzień ciąży | Około 11% |
| 15-16 tydzień ciąży | Około 24% |
| Po 20 tygodniu ciąży | Około 0% |
Mechanizmy uszkodzenia płodu
Patogeneza zespołu różyczki wrodzonej jest wieloczynnikowa i nie jest w pełni poznana. Uszkodzenie płodu może wynikać z kilku mechanizmów:123
- Bezpośrednie działanie cytotoksyczne wirusa:
- Martwica nabłonka kosmków łożyska
- Apoptoza zakażonych komórek spowodowana bezpośrednim uszkodzeniem wirusowym
- Zaburzenie proliferacji komórek:
- Hamowanie mitozy
- Ograniczenie rozwoju komórek prekursorowych przez wirusa
- Uszkodzenie chromosomów i spowolnienie tempa wzrostu komórek
- Uszkodzenie naczyniowe:
- Cytotoksyczne uszkodzenie komórek śródbłonka naczyń krwionośnych
- Angiopatia wczesnych tkanek łożyskowych i zarodkowych
- Niedokrwienie rozwijających się narządów
Efekty pośrednie zakażenia różyczką obejmują wydzielanie interferonów i innych cytokin przez zakażone komórki, co z kolei może zakłócać szlaki wzrostu i proliferacji w rozwijających się i różnicujących się komórkach, prowadząc do efektów wrodzonych. Potwierdza to zwiększona ekspresja interferonów i cytokin w ludzkich fibroblastach zarodkowych zakażonych różyczką.1
Zmiany na poziomie molekularnym
Na poziomie molekularnym wirus różyczki wywołuje szereg zmian w zakażonych komórkach:
- Wpływa na strukturę i funkcję mitochondriów, co może prowadzić do zaburzeń energetycznych komórki
- Powoduje zmiany w cytoszkielecie komórkowym, co wpływa na integralność i funkcję komórki
- Zmienia ekspresję genów zaangażowanych w rozwój narządów zmysłów, co może wyjaśniać częste występowanie wad narządów zmysłów w CRS
- Białka wirusa wchodzą w interakcje z białkami gospodarza regulującymi podział komórkowy i wzrost komórek
Interesującym zjawiskiem jest to, że apoptoza indukowana przez różyczkę występuje tylko w komórkach nieproliferujących i zróżnicowanych, podczas gdy w komórkach proliferujących apoptoza nie jest indukowana, co sprzyja przetrwaniu wirusa.1
Immunologia zakażenia różyczką
W przypadku zakażenia różyczką u dorosłych i dzieci, organizm wytwarza odpowiedź immunologiczną, która zazwyczaj prowadzi do eliminacji wirusa i wytworzenia długotrwałej odporności. Przeciwciała klasy IgG zapewniają przyszłą odporność, choć możliwe są reinfekcje.12
W przypadku wrodzonego zakażenia różyczką, wirus utrzymuje się u płodu i noworodka pomimo obecności przeciwciał neutralizujących; tolerancja immunologiczna nie rozwija się. Dzieci z CRS mogą wydzielać wirusa różyczki przez rok lub dłużej po urodzeniu, stanowiąc potencjalne źródło zakażenia dla osób z otoczenia.12
Wrażliwość na zakażenie może być dziedziczna, gdyż istnieją pewne wskazania, że antygen HLA-A1 lub czynniki otaczające A1 na rozszerzonych haplotypach są zaangażowane w zakażenie wirusem lub brak eliminacji choroby.1
Choroby autoimmunologiczne, takie jak toczeń, mogą wpływać na długoterminową odporność na różyczkę nabytą w wyniku szczepienia, co wskazuje na możliwe interakcje między układem odpornościowym a utrzymaniem odporności przeciwwirusowej.1
Powikłania zakażenia różyczką
U osób niebędących w ciąży różyczka jest zazwyczaj łagodną, samoograniczającą się chorobą. Jednak u niektórych pacjentów mogą wystąpić powikłania takie jak zapalenie stawów i ból stawów, które są związane z replikacją wirusa w jamie maziowej stawów. Inne rzadsze powikłania obejmują zapalenie mózgu, zespół Guillaina-Barrégo, postępujące podostrą panencefalitis różyczkową i małopłytkowość.12
Najpoważniejsze konsekwencje zakażenia różyczką występują u płodów zakażonych w życiu płodowym. Zespół różyczki wrodzonej może prowadzić do różnorodnych wad wrodzonych, w tym:123
- Wady narządu wzroku (zaćma, jaskra)
- Głuchota czuciowo-nerwowa
- Wady serca (zwykle zwężenie tętnicy płucnej i zastawek, przetrwały przewód tętniczy Botalla)
- Upośledzenie umysłowe
- Opóźnienie wzrostu
- Uszkodzenie wątroby i śledziony
Późne powikłania CRS mogą obejmować cukrzycę, choroby tarczycy, niedobór hormonu wzrostu i postępującą panencefalitię. Osoby z wrodzonym zakażeniem różyczką mogą rozwijać dodatkowe powikłania, w tym cukrzycę typu insulinozależnego (do 20% przypadków) i zaburzenia funkcji tarczycy.123
Badania wykazały, że cukrzyca występuje 50 razy częściej u dzieci z wrodzonym zakażeniem różyczką, a cukrzyca insulinozależna została zgłoszona u 40% dorosłych, którzy zostali zakażeni różyczką w życiu płodowym podczas epidemii różyczki w 1942 roku.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.