Oparzenia
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Oparzenia to urazy tkanek spowodowane różnorodnymi czynnikami, takimi jak gorące płyny, płomienie, chemikalia, prąd elektryczny czy promieniowanie. Klasyfikacja oparzeń opiera się na głębokości uszkodzenia: od powierzchownych (I stopień) do pełnej grubości skóry (III stopień). Ocena oparzenia uwzględnia mechanizm urazu, głębokość, rozległość (wyrażoną procentowo jako TBSA, ocenianą regułą dziewiątek lub schematem Lunda-Browdera) oraz lokalizację anatomiczną. Kryteria Amerykańskiego Towarzystwa Oparzeń wskazują na konieczność skierowania do specjalistycznego ośrodka, gdy oparzenie obejmuje >10% TBSA, jest głębokie, dotyczy twarzy, stóp, okolic genitaliów, jest elektryczne lub chemiczne, współistnieje z urazem inhalacyjnym lub dotyczy pacjentów <10 lat bądź w podeszłym wieku. Opieka pielęgniarska przebiega w trzech fazach: nagłej (resuscytacyjnej), ostrej (gojenia ran) i rehabilitacyjnej, z naciskiem na stabilizację, pielęgnację rany, zapobieganie zakażeniom, kontrolę bólu oraz wsparcie żywieniowe i psychospołeczne.
- Oparzenia – definicja i klasyfikacja
- Ocena oparzeń i kryteria leczenia
- Opieka pielęgnacyjna nad pacjentem oparzonym
- Fazy opieki nad pacjentem oparzonym
- Opieka pielęgniarska w fazie nagłej
- Opieka pielęgniarska w fazie ostrej
- Opieka pielęgniarska w fazie rehabilitacyjnej
- Pielęgnacja ran oparzeniowych
- Kontrola bólu i komfortu pacjenta
- Wsparcie żywieniowe pacjenta oparzonego
- Profilaktyka powikłań u pacjentów oparzonych
- Przygotowanie pacjenta do wypisu
- Specyfika opieki nad dziećmi z oparzeniami
- Rola pielęgniarki w zespole oparzeniowym
- Kluczowe kompetencje pielęgniarki oparzeniowej
- Proces pielęgnowania w opiece nad pacjentem oparzonym
- Poszerzanie roli pielęgniarki w opiece oparzeniowej
- Opieka pielęgniarska – podsumowanie praktyczne
Oparzenia – definicja i klasyfikacja
Oparzenia to rodzaj urazu powstającego w wyniku uszkodzenia tkanek ciała przez różne źródła, najczęściej gorące płyny, płomienie, chemikalia, prąd elektryczny, promieniowanie czy parę. Stopień uszkodzenia tkanek zależy od głębokości oparzenia, jego rozległości oraz lokalizacji anatomicznej. Oparzenia stanowią poważny problem zdrowia publicznego na całym świecie, szacuje się, że rocznie około 180 000 osób umiera z powodu oparzeń, a miliony doznają urazów wymagających pomocy medycznej.12
Klasyfikacja oparzeń opiera się obecnie na ocenie głębokości uszkodzenia tkanek i wyróżnia się następujące stopnie:3
- Oparzenia powierzchowne (dawniej I stopnia) – obejmują tylko naskórek
- Oparzenia częściowej grubości powierzchowne (dawniej II stopnia powierzchowne) – obejmują naskórek i część skóry właściwej
- Oparzenia częściowej grubości głębokie (dawniej II stopnia głębokie) – uszkodzenie sięga głębszych warstw skóry właściwej
- Oparzenia pełnej grubości (dawniej III stopnia) – zniszczenie całej grubości skóry
Ocena oparzeń i kryteria leczenia
Prawidłowa ocena oparzenia jest kluczowym elementem planowania opieki nad pacjentem. Podczas oceny uwzględnia się:5
- Mechanizm urazu – termiczny, elektryczny, chemiczny, radiacyjny
- Głębokość oparzenia – od powierzchownego do pełnej grubości
- Rozległość oparzenia – wyrażona jako procent całkowitej powierzchni ciała (TBSA), oceniana za pomocą reguły dziewiątek lub schematu Lunda-Browdera
- Lokalizację anatomiczną – obszary szczególnego ryzyka to twarz, dłonie, stopy, okolice genitaliów, pośladki i duże stawy
Według kryteriów Amerykańskiego Towarzystwa Oparzeń (American Burn Association), pacjent może wymagać skierowania do specjalistycznego centrum leczenia oparzeń, jeśli:7
- Oparzenie obejmuje więcej niż 10% całkowitej powierzchni ciała
- Oparzenie jest bardzo głębokie
- Dotyczy twarzy, stóp lub okolic genitaliów
- Jest to oparzenie elektryczne lub chemiczne
- Współistnieje uraz inhalacyjny
- Pacjent jest w wieku poniżej 10 lat lub to osoba w podeszłym wieku
Opieka pielęgnacyjna nad pacjentem oparzonym
Opieka pielęgniarska nad pacjentem z oparzeniami jest wieloaspektowa i wymaga kompleksowego podejścia. Pielęgniarka odgrywa kluczową rolę w całościowym zarządzaniu opieką nad pacjentem oparzonym, koordynując działania z innymi specjalistami, takimi jak fizjoterapeuci, terapeuci zajęciowi, pracownicy socjalni, dietetycy i farmaceuci.10
Fazy opieki nad pacjentem oparzonym
Opieka nad pacjentem oparzonym jest podzielona na trzy nakładające się fazy:1112
- Faza nagła (resuscytacyjna) – rozpoczyna się w momencie urazu i skupia się na rozwiązaniu natychmiastowych, potencjalnie śmiertelnych problemów spowodowanych oparzeniem
- Faza ostra (gojenia ran) – skupia się na pielęgnacji rany, rozpoczyna się diurezą i kończy zagojeniem rany lub przeszczepem skóry
- Faza rehabilitacyjna (odtwórcza) – koncentruje się na powrocie do normalnego funkcjonowania i reintegracji ze społeczeństwem
Opieka pielęgniarska w fazie nagłej
W fazie nagłej priorytetem jest stabilizacja stanu pacjenta i zapobieganie dalszym uszkodzeniom. Działania pielęgniarskie obejmują:13
- Ocenę i utrzymanie drożności dróg oddechowych – monitorowanie objawów urazu inhalacyjnego, takich jak duszność, stridor, zmiany wzorca oddechowego; w razie potrzeby wsparcie wentylacji
- Zapewnienie odpowiedniego natlenowania – dostarczanie nawilżonego tlenu, monitorowanie saturacji i gazometrii
- Resuscytację płynową – według wytycznych ABA, pacjenci z oparzeniami obejmującymi ponad 20% TBSA powinni otrzymać formalną resuscytację płynową; monitorowanie podaży i wydalania płynów, kontrolę parametrów życiowych, obserwacja objawów hipowolemii
- Schłodzenie oparzonego obszaru – chłodną (nie zimną) wodą lub wilgotnymi opatrunkami z soli fizjologicznej
- Ocenę i monitorowanie rany oparzeniowej – określenie rozległości i głębokości oparzenia
- Kontrolę bólu – podawanie leków przeciwbólowych zgodnie z zaleceniami
Interwencje pielęgniarskie w tej fazie skupiają się na utrzymaniu prawidłowego natlenowania tkanek, przywróceniu optymalnej równowagi płynów i elektrolitów oraz kontroli bólu.16
Opieka pielęgniarska w fazie ostrej
W fazie ostrej głównym celem jest pielęgnacja rany oparzeniowej i zapobieganie powikłaniom. Działania pielęgniarskie obejmują:17
- Pielęgnację rany oparzeniowej – ocena stanu rany, zmiany opatrunków, kąpiele lecznicze, obserwacja pod kątem wczesnych oznak zakażenia
- Profilaktykę zakażeń – zapewnienie czystego i bezpiecznego środowiska, ochrona pacjenta przed źródłami zakażeń krzyżowych
- Wsparcie żywieniowe – współpraca z dietetykiem w celu zapewnienia diety bogatej w białko i kalorie, monitorowanie spożycia pokarmów i masy ciała
- Zarządzanie bólem – regularna ocena bólu, podawanie leków przeciwbólowych, techniki niefarmakologiczne
- Zapobieganie przykurczom – wczesne wdrożenie ćwiczeń i pozycjonowanie pacjenta
W tej fazie pielęgniarka musi regularnie oceniać stan rany oparzeniowej, monitorując jej wielkość, kolor, zapach, martwicę, wysięk, pączkowanie naskórka, krwawienie, tkankę ziarninującą, stan przyjęcia przeszczepu i stan miejsc dawczych.20
Opieka pielęgniarska w fazie rehabilitacyjnej
W fazie rehabilitacyjnej celem jest przygotowanie pacjenta do powrotu do normalnego życia. Działania pielęgniarskie obejmują:21
- Edukację pacjenta i rodziny w zakresie pielęgnacji zagojonych ran, stosowania kremów nawilżających, ochrony przed słońcem
- Wsparcie w radzeniu sobie ze zmianą obrazu ciała – pomoc psychologiczna, wsparcie emocjonalne
- Naukę samoopieki – instruktaż wykonywania zmian opatrunków i pielęgnacji rany
- Wsparcie w reintegracji społecznej – pomoc w powrocie do codziennych aktywności
- Kierowanie do opieki domowej i innych usług wspierających po wypisie
Nowo zagojona skóra wymaga szczególnej troski – jest wrażliwa na działanie promieni słonecznych nawet przez 18-24 miesięcy po oparzeniu. Pacjentów należy uczyć unikania bezpośredniego nasłonecznienia i stosowania kremów z wysokim faktorem ochronnym (SPF 30 lub wyższy).23
Pielęgnacja ran oparzeniowych
Odpowiednia pielęgnacja rany oparzeniowej jest kluczowym elementem opieki nad pacjentem oparzonym. Głównym celem pielęgnacji rany jest zapewnienie komfortu pacjentowi, zmniejszenie ryzyka zakażenia, stymulacja procesu gojenia i optymalizacja funkcjonalności obszaru dotkniętego oparzeniem.24
Procedury pielęgnacji ran oparzeniowych
Pielęgnacja rany oparzeniowej obejmuje następujące procedury:25
- Ocena rany – określenie wielkości i głębokości oparzenia
- Oczyszczanie rany – łagodnym mydłem i wodą; unikanie środków mogących opóźnić gojenie, jak nadtlenek wodoru czy alkohol
- Stosowanie odpowiednich środków miejscowych – maści lub kremów antybiotykowych zgodnie z zaleceniami zespołu leczącego
- Nakładanie opatrunków – dobór rodzaju opatrunku zależy od głębokości i lokalizacji oparzenia oraz fazy gojenia
- Nawilżanie zagojonej skóry – regularne stosowanie kremów nawilżających bez dodatku substancji zapachowych
Dla oparzeń drugiego stopnia często zalecane są miejscowe środki przeciwbakteryjne. Siarczadiazyna srebra (Silvadene) jest standardowym środkiem przeciwbakteryjnym stosowanym w leczeniu oparzeń częściowej grubości, jednak jest względnie przeciwwskazana u pacjentów z alergią na sulfonamidy, kobiet w ciąży i karmiących piersią oraz noworodków.27
Higiena i pielęgnacja rany
Utrzymanie czystości rany jest niezbędne dla zapobiegania zakażeniom:28
- Należy myć oparzony obszar codziennie łagodnym mydłem i wodą
- Kąpiele lecznicze (hydroterapia) mogą pomóc w usunięciu martwych tkanek i oczyszczeniu rany
- Podczas zmiany opatrunków należy przestrzegać zasad aseptyki
- Regularnie oceniać ranę pod kątem oznak zakażenia: zwiększony ból, zaczerwienienie, obrzęk, nieprzyjemny zapach, ropny wysięk
Pielęgniarka musi zawsze być czujna podczas oceny skóry; wczesne wykrywanie i zapobieganie jest kluczowym elementem w zapobieganiu odleżynom u pacjentów z poważnymi oparzeniami.30
Kontrola bólu i komfortu pacjenta
Ból oparzeniowy jest jednym z najbardziej intensywnych i trudnych do opanowania rodzajów bólu. Odpowiednie zarządzanie bólem jest kluczowe dla zapewnienia komfortu pacjenta, maksymalizacji procesu gojenia i minimalizacji ryzyka traumy psychicznej.31
Strategie kontroli bólu obejmują:32
- Farmakologiczne metody kontroli bólu – dożylne opioidy są podstawą leczenia bólu u pacjentów ze znacznymi oparzeniami; leki przeciwbólowe należy podawać zgodnie z zaleceniami i oceniać odpowiedź pacjenta
- Ocena bólu – regularna ocena natężenia bólu za pomocą odpowiednich skal bólowych
- Techniki niefarmakologiczne – relaksacja, rozpraszanie uwagi, wsparcie emocjonalne
- Planowanie zabiegów – podawanie leków przeciwbólowych przed bolesnymi procedurami, takimi jak zmiana opatrunków czy kąpiele
Oczekiwanym wynikiem zarządzania bólem i lękiem jest osiągnięcie równowagi między skutecznym uczestnictwem w codziennych czynnościach i terapiach a odpowiednim komfortem, pozwalającym na odpoczynek i sen.34
Wsparcie żywieniowe pacjenta oparzonego
Żywienie odgrywa kluczową rolę w gojeniu się oparzeń, minimalizacji powikłań i zaspokajaniu zwiększonych potrzeb metabolicznych związanych z oparzeniami u pacjentów. Dieta bogata w białko, wapń, energię i mikroskładniki odżywcze (szczególnie cynk i witaminę C) wykazała największe korzyści dla gojenia się ran.35
Zasady żywieniowe w opiece nad pacjentem oparzonym
Pacjenci z oparzeniami są w stanie hipermetabolicznym, spalając mięśnie szkieletowe i tłuszcz jako źródło energii. Wsparcie żywieniowe ma na celu przeciwdziałanie temu procesowi:36
- Rozpoczynać doustne płyny powoli po powrocie perystaltyki jelit
- Stopniowo zwiększać podaż płynów i przejść do normalnej diety lub żywienia dojelitowego
- Współpracować z dietetykiem w celu zaplanowania diety bogatej w białko i kalorie
- Zachęcać rodzinę do przynoszenia pożywnych i ulubionych potraw pacjenta
- Codzienne ważenie pacjenta i dokumentowanie zmian masy ciała
Dzieci powinny być zachęcane do jedzenia i picia pokarmów bogatych w białko, wapń, energię i mikroskładniki odżywcze. W razie potrzeby mogą być wymagane suplementy odżywcze, takie jak Sustagen.38
Po wypisie ze szpitala pacjenci powinni kontynuować odpowiednie odżywianie, aby wspomóc pełne gojenie ran. Wybór pokarmów bogatych w białko pomaga w ukończeniu procesu gojenia i utrzymaniu dobrej struktury tkanek.39
Profilaktyka powikłań u pacjentów oparzonych
Pacjenci z oparzeniami są narażeni na różne powikłania, które mogą znacząco wpłynąć na proces leczenia i wyniki końcowe. Rola pielęgniarki w zapobieganiu tym powikłaniom jest niezwykle istotna.40
Zapobieganie zakażeniom
Pacjenci z oparzeniami są szczególnie narażeni na zakażenia z powodu utraty barierowej funkcji skóry. Działania zapobiegawcze obejmują:41
- Zapewnienie czystego i bezpiecznego otoczenia
- Ochrona pacjenta przed źródłami zakażeń krzyżowych (np. odwiedzający, inni pacjenci, personel, sprzęt)
- Dokładna obserwacja rany w celu wykrycia wczesnych oznak zakażenia
- Stosowanie technik aseptycznych podczas zmian opatrunków
- Podawanie antybiotyków zgodnie z zaleceniami
Opatrunki nasączone srebrem chronią przed zakażeniem. Jeśli przepisano antybiotyki w celu zmniejszenia ryzyka zakażenia, należy upewnić się, że pacjent przyjmie pełną kurację.43
Zapobieganie przykurczom
Przykurcze są częstym powikłaniem u pacjentów z oparzeniami, szczególnie jeśli oparzenie obejmuje okolicę stawów. Działania zapobiegawcze obejmują:44
- Wczesne wdrożenie ćwiczeń rozciągających skórę, aby stawy pozostały elastyczne
- Regularne ćwiczenia poprawiające siłę mięśni i koordynację
- Stosowanie szyn i urządzeń podtrzymujących właściwą pozycję stawów
- Fizjoterapia i terapia zajęciowa
W miarę gojenia się ran oparzeniowych należy zachęcać pacjenta do rozciągania i poruszania się tak dużo, jak to możliwe, aby zapobiec bolesnym przykurczom.46
Problemy psychologiczne
Pacjenci z oparzeniami mogą doświadczać różnych problemów psychologicznych związanych z traumatycznym przeżyciem, zmianą obrazu ciała i procesem adaptacji. Działania wspierające obejmują:47
- Wczesne wsparcie ze strony pracowników socjalnych i psychologów
- Regularne oceny stanu psychicznego pacjenta
- Edukacja i wsparcie w zakresie radzenia sobie ze zmianą obrazu ciała
- Włączenie rodziny w proces leczenia i rehabilitacji
- W razie potrzeby kierowanie do specjalistycznych usług zdrowia psychicznego
Oparzenia są traumatycznymi i zmieniającymi życie wydarzeniami, które mogą znacząco wpływać na pacjenta i jego rodzinę. Wczesne wsparcie powinno być oferowane zarówno pacjentowi, jak i jego bliskim.49
Przygotowanie pacjenta do wypisu
Przygotowanie pacjenta do wypisu ze szpitala rozpoczyna się już na wczesnym etapie hospitalizacji. Decyzja o wypisie powinna uwzględniać opinię multidyscyplinarnego zespołu oparzeniowego, a spotkania z rodziną mogą być korzystne dla celów planowania.50
Edukacja pacjenta i rodziny
Przed wypisem pacjent i rodzina powinni otrzymać dokładne instrukcje dotyczące:51
- Zarządzania bólem
- Odżywiania
- Zapobiegania powikłaniom
- Specyficznych ćwiczeń
- Stosowania ubrań uciskowych i szyn
- Pielęgnacji rany i zmiany opatrunków
- Rozpoznawania oznak zakażenia lub innych powikłań
Ważne jest, aby przed wypisem pacjent i rodzina zostali przeszkoleni w zakresie pielęgnacji otwartych ran, zagojonej skóry, radzenia sobie ze świądem, bólem i lękiem.53
Kontynuacja opieki po wypisie
Opracowanie planu opieki po wypisie zapewnia ciągłość leczenia i rehabilitacji:54
- Ustalenie terminów wizyt kontrolnych
- Skierowanie do pielęgniarskiej opieki domowej w celu monitorowania procesu gojenia
- Kontynuacja fizjoterapii i terapii zajęciowej
- W razie potrzeby skierowanie do specjalistów zajmujących się rekonstrukcją blizn
- Wsparcie psychologiczne i grupy wsparcia
Przejście ze szpitala do opieki domowej jest często trudne zarówno dla pacjenta, jak i dla rodziny. Swobodny przepływ komunikacji między wszystkimi świadczeniodawcami jest niezbędny dla optymalnej rehabilitacji pacjenta.56
Specyfika opieki nad dziećmi z oparzeniami
Dzieci są szczególnie narażone na urazy oparzeniowe ze względu na ich fizjologiczne, psychologiczne i rozwojowe różnice. Oparzenia mają znaczący wpływ na pacjentów pediatrycznych i mogą wpływać na wiele układów ciała. Wpływ tych urazów na dzieci i rodziny jest często długotrwały.57
Przyczyny oparzeń u dzieci
Oparzenia u dzieci często zdarzają się w domu, głównie w kuchni, w wyniku:58
- Kontaktu z gorącymi płynami (wrząca woda, rozlane gorące napoje)
- Zbyt gorącej wody do kąpieli
- Urazy związane z kuchnią (gorące napoje, zupy, jedzenie z mikrofalówki)
W 2024 roku w jednym z ośrodków przeprowadzono ponad 3000 konsultacji ambulatoryjnych w klinice oparzeń i przyjęto 586 pacjentów na oddział oparzeń, z czego większość przyjęć dotyczyła poważnych oparzeń. Ponad 80% tych przyjęć było spowodowanych narażeniem dzieci na gorące płyny.60
Specjalistyczna opieka nad dziećmi z oparzeniami
Opieka nad dzieckiem z oparzeniem wymaga specjalistycznego podejścia:61
- Zapewnienie fizycznego i emocjonalnego wsparcia potrzebnego do zagojenia
- Dążenie do przywrócenia funkcji sprzed oparzenia
- Gojenie minimalizujące bliznowacenie
- Plan powrotu do codziennego życia z minimalnymi zakłóceniami
Wypis dziecka ze szpitala powinien być zaplanowany z udziałem multidyscyplinarnego zespołu oparzeniowego, a spotkania z rodziną mogą ułatwić płynniejsze przejście do domu.63
Rola pielęgniarki w zespole oparzeniowym
Pielęgniarka odgrywa kluczową rolę w opiece nad pacjentem oparzonym, będąc centralnym elementem multidyscyplinarnego zespołu.64
Kluczowe kompetencje pielęgniarki oparzeniowej
Złożoność i wielonarządowe zaangażowanie pacjenta oparzonego wymagają, aby pielęgniarka oparzeniowa posiadała szeroką wiedzę na temat:65
- Niewydolności wielonarządowej
- Technik intensywnej terapii
- Badań diagnostycznych
- Umiejętności rehabilitacyjnych
- Umiejętności psychospołecznych
Pielęgniarka nadzoruje całościową opiekę nad pacjentem, koordynując działania z innymi dyscyplinami, takimi jak terapia zajęciowa i fizjoterapia, usługi socjalne, usługi żywieniowe i farmacja.67
Proces pielęgnowania w opiece nad pacjentem oparzonym
Proces pielęgnowania składa się z pięciu etapów, które razem ułatwiają świadczenie wysokiej jakości, zindywidualizowanej opieki nad pacjentem:68
- Ocena – zbieranie danych o stanie zdrowia pacjenta
- Diagnoza pielęgniarska – identyfikacja problemów zdrowotnych pacjenta
- Planowanie – ustalenie celów i oczekiwanych wyników
- Implementacja – wdrożenie zaplanowanych interwencji
- Ewaluacja – ocena skuteczności interwencji
Cele opieki pielęgniarskiej nad pacjentem z oparzeniem obejmują zarządzanie bólem, zapobieganie zakażeniom, pielęgnację rany, wsparcie żywieniowe, wsparcie psychologiczne oraz promowanie mobilności i rehabilitacji.70
Poszerzanie roli pielęgniarki w opiece oparzeniowej
Rola pielęgniarki w opiece nad pacjentem oparzonym stale się rozszerza. Pielęgniarki prowadzą badania naukowe i przyczyniają się do opieki opartej na dowodach naukowych.71
Pielęgniarka spędza najwięcej czasu z pacjentami i ich rodzinami, dlatego jest odpowiedzialna za zapewnienie wskazówek i edukacji dla tych osób.72
Znaczenie multidyscyplinarnego podejścia do opieki nad pacjentem nie może być przecenione. W centrum tego zespołu znajduje się pielęgniarka. Oceny, obserwacje i ewaluacje pielęgniarki dotyczące odpowiedzi pacjenta na interwencje mają kluczowe znaczenie dla zapobiegania powikłaniom i mają decydujący wpływ na wyniki leczenia pacjenta.73
Opieka pielęgniarska – podsumowanie praktyczne
Opieka pielęgniarska nad pacjentem z oparzeniami jest złożona i wymagająca, ale ostatecznie satysfakcjonująca zawodowo. Wymaga szerokiego zakresu umiejętności, w tym kompleksowej opieki krytycznej, złożonej pielęgnacji ran, zarządzania bólem i lękiem, wsparcia psychospołecznego i reintegracji ze społecznością.74
Kluczowe aspekty opieki pielęgniarskiej nad pacjentem oparzonym obejmują:75
- Dokładną ocenę i monitorowanie stanu pacjenta
- Skuteczne zarządzanie bólem
- Profesjonalną pielęgnację ran
- Zapobieganie zakażeniom
- Wsparcie żywieniowe
- Wczesną rehabilitację
- Edukację pacjenta i rodziny
- Wsparcie psychologiczne
- Planowanie wypisu i kontynuacji opieki
Aby zapewnić lepsze praktyki opieki nad pacjentami, którzy doznali oparzeń, zespół pielęgniarski musi być przygotowany i na bieżąco informowany na ten temat. Wybór opatrunku i pielęgnacja rany nie mogą być automatyczną procedurą, ale ćwiczeniem naukowym, w którym pielęgniarki muszą działać świadomie, aby zastosować środki mogące ułatwić proces gojenia.77
Jakość opieki ma decydujące znaczenie. Pacjenci z oparzeniami są złożonymi przypadkami i charakteryzują się wysoką śmiertelnością. Zapewnienie wczesnej, wysokiej jakości opieki pielęgniarskiej pacjentom z oparzeniami będzie miało decydujący wpływ na wyniki leczenia.78
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.