Nowotwór jamy ustnej
Epidemiologia
Nowotwory jamy ustnej stanowią istotny problem zdrowia publicznego na świecie, z 377 713 nowymi przypadkami i 177 757 zgonami w 2020 roku. W USA zachorowalność na nowotwory jamy ustnej i gardła wynosi 11,6/100 000 osób rocznie, a wskaźnik umieralności 2,7/100 000. Od 2013 do 2022 roku obserwuje się wzrost zachorowalności o 1,0% rocznie oraz wzrost umieralności o 0,8% rocznie. Czynniki ryzyka to przede wszystkim użycie tytoniu (w tym żucie betelu i orzecha areca), spożycie alkoholu oraz zakażenie HPV, szczególnie genotypem HPV16, który jest powiązany z nowotworami części ustnej gardła. Zachorowalność jest ponad dwukrotnie wyższa u mężczyzn niż u kobiet, a mediana wieku diagnozy wynosi 63-65 lat. Wskaźniki przeżywalności 5-letniej pozostają niskie (około 52,5% dla nowotworów jamy ustnej i 33% dla gardła), co wynika głównie z późnego wykrywania choroby. Lokalizacja nowotworu wpływa na rokowanie, z lepszymi wynikami dla raka wargi i gorszymi dla części ustnej gardła.
- Epidemiologia nowotworu jamy ustnej
- Globalne trendy zachorowalności
- Wskaźniki zachorowalności i umieralności
- Demograficzne zróżnicowanie zachorowalności
- Zróżnicowanie geograficzne w Stanach Zjednoczonych
- Czynniki ryzyka i etiologia
- Przeżywalność i obciążenie chorobą
- Wczesne wykrywanie i nadzór
- Strategie zapobiegania i kontroli
- Strategie zapobiegania
- Działania w zakresie zdrowia publicznego
- Znaczenie regularnych wizyt stomatologicznych
- Wnioski i przyszłe kierunki
Epidemiologia nowotworu jamy ustnej
Nowotwór jamy ustnej stanowi istotny problem zdrowia publicznego na całym świecie. W skali globalnej jest to trzynasty najczęściej występujący nowotwór, z szacunkową liczbą 377 713 nowych przypadków i 177 757 zgonów w 2020 roku12. W Stanach Zjednoczonych nowotwory jamy ustnej i gardła stanowią około 3% wszystkich nowotworów złośliwych34. Szacuje się, że w 2025 roku w USA zostanie zdiagnozowanych około 59 660 nowych przypadków nowotworów jamy ustnej i gardła, a z powodu tej choroby umrze około 12 770 osób56.
Globalne trendy zachorowalności
Zachorowalność na nowotwory jamy ustnej wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne. Najwyższe wskaźniki występują w krajach Azji Południowej i Południowo-Wschodniej, szczególnie w Indiach, Pakistanie, Bangladeszu, na Tajwanie i Sri Lance78. W Indiach rocznie diagnozuje się około 77 000 nowych przypadków raka jamy ustnej, co prowadzi do około 52 000 zgonów9. W niektórych regionach wysokiego ryzyka rak jamy ustnej stanowi nawet ponad 25% wszystkich nowych przypadków nowotworów rocznie10.
W krajach rozwiniętych, takich jak Stany Zjednoczone czy Kanada, obserwuje się spadek zachorowalności na niektóre typy nowotworów jamy ustnej (warga, dziąsła, dno jamy ustnej), co przypisuje się zmniejszeniu częstości palenia tytoniu i spożycia alkoholu11. Jednocześnie odnotowuje się wzrost zachorowalności na nowotwory części ustnej gardła, co niektórzy wiążą ze wzrostem zakażeń wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV)1213.
Wskaźniki zachorowalności i umieralności
Według danych z lat 2018-2022, standaryzowany względem wieku wskaźnik zachorowalności na nowotwory jamy ustnej i gardła wynosił 11,6 na 100 000 osób rocznie14. Wskaźnik zgonów w tym samym okresie kształtował się na poziomie 2,7 na 100 000 osób rocznie15. Od 2013 do 2022 roku, standaryzowane względem wieku wskaźniki nowych przypadków raka jamy ustnej i gardła rosły średnio o 1,0% rocznie, natomiast standaryzowane wskaźniki zgonów rosły średnio o 0,8% rocznie w latach 2014-202316.
W programie Medicaid w USA wskaźniki zachorowalności na nowotwory jamy ustnej i gardła wykazywały tendencję spadkową (z 51,4 do 37,6 przypadków na 100 000 osób), podczas gdy w populacji objętej ubezpieczeniem komercyjnym wskaźniki były niższe i bardziej stabilne (31,9-31,0 przypadków na 100 000 osób)17. Wskaźniki umieralności zmniejszyły się wśród osób objętych programem Medicaid w latach 2012-2014, ale wzrosły w grupie objętej ubezpieczeniem komercyjnym18.
Demograficzne zróżnicowanie zachorowalności
Nowotwory jamy ustnej występują ponad dwukrotnie częściej u mężczyzn niż u kobiet1920. Ogólne ryzyko zachorowania na raka jamy ustnej i gardła w ciągu życia wynosi około 1 na 59 dla mężczyzn i 1 na 139 dla kobiet21. Również wskaźniki umieralności są niemal trzykrotnie wyższe wśród mężczyzn niż kobiet22.
Zachorowalność na nowotwory jamy ustnej wzrasta wraz z wiekiem. Około 90% przypadków diagnozuje się u osób powyżej 45. roku życia, a mediana wieku w momencie diagnozy wynosi około 63-65 lat2324. Jednakże obserwuje się również niepokojący wzrost zachorowalności wśród osób młodszych, poniżej 45. roku życia, szczególnie w niektórych regionach, jak Jemen2526.
Rasa i pochodzenie etniczne również wpływają na epidemiologię nowotworów jamy ustnej. W Stanach Zjednoczonych czarnoskórzy mężczyźni mają wskaźnik zachorowalności na raka jamy ustnej o około jedną trzecią wyższy niż ich biali odpowiednicy (20,7 vs 15,3 na 100 000 rocznie), ale ponad dwukrotnie wyższy wskaźnik umieralności (8,9 vs 4,1 zgonów na 100 000)27. Nowotwór jamy ustnej występuje dwukrotnie częściej w populacji czarnoskórych niż białych, a statystyki przeżywalności pięcioletniej dla czarnoskórych są również gorsze i wynoszą 33%, w porównaniu do 55% dla białych28.
Zróżnicowanie geograficzne w Stanach Zjednoczonych
Pomimo ogólnej tendencji spadkowej w zakresie zachorowalności i umieralności na nowotwory jamy ustnej w USA w ciągu ostatnich 30 lat, istnieją znaczące różnice geograficzne. W ośmiu stanach odnotowano wzrost wskaźników zgonów z powodu nowotworów jamy ustnej: Nevada, Karolina Północna, Iowa, Ohio, Maine, Idaho, Dakota Północna i Wyoming, co stanowi wyraźny kontrast w stosunku do ogólnokrajowej tendencji spadkowej2930.
Szczegółowa analiza danych z tych stanów wykazała wzrost zachorowalności na nowotwory jamy ustnej wśród starszych białych mężczyzn, co również przeczy ogólnym trendom obserwowanym na poziomie krajowym31. Co istotne, sześć z ośmiu stanów o rosnących wskaźnikach umieralności z powodu nowotworów jamy ustnej (Ohio, Nevada, Karolina Północna, Wyoming, Iowa i Maine) należało również do stanów o wyższym niż przeciętny odsetku obecnych palaczy3233.
Czynniki ryzyka i etiologia
Zrozumienie czynników przyczynowych nowotworu jamy ustnej ma kluczowe znaczenie dla zapobiegania tej chorobie34. Główne czynniki ryzyka obejmują:
Tytoń i alkohol
Użycie tytoniu we wszystkich jego formach zajmuje pierwsze miejsce na liście czynników ryzyka prawdziwych nowotworów jamy ustnej u osób powyżej 50. roku życia35. Ponad 80% nowotworów jamy ustnej można przypisać spożyciu tytoniu i/lub alkoholu36. Połączenie tytoniu z intensywnym spożyciem alkoholu znacząco zwiększa ryzyko, ponieważ te dwa czynniki działają synergistycznie37.
Szczególnie wysokie wskaźniki występowania nowotworów jamy ustnej obserwuje się w krajach o wysokim wskaźniku palenia i picia alkoholu, zwłaszcza w krajach południowoazjatyckich38. Do tego przyczynia się również zwyczaj żucia tytoniu, betelu i orzecha areca3940.
Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV)
Wirus brodawczaka ludzkiego, szczególnie genotyp HPV16, został jednoznacznie powiązany z nowotworami części ustnej gardła41. Prawdopodobne jest, że zmiany w zachowaniach seksualnych młodych dorosłych w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat przyczyniają się do zwiększonego rozprzestrzeniania się HPV i jego onkogennych wariantów42.
Od połowy pierwszej dekady XXI wieku wskaźniki zachorowalności wzrastały o około 1% rocznie, głównie z powodu wzrostu liczby nowotworów związanych z zakażeniem HPV43. W Ameryce Północnej i Europie zakażenia HPV odpowiadają za rosnący odsetek nowotworów jamy ustnej wśród młodych osób44.
Inne czynniki ryzyka
Badania wskazują, że dieta uboga w owoce i warzywa może być czynnikiem ryzyka, a z kolei dieta bogata w te produkty może mieć działanie ochronne przeciwko wielu typom nowotworów45. Istnieje także związek między dietą a odżywianiem a ryzykiem rozwoju nowotworów, co zostało potwierdzone przez liczne badania epidemiologiczne46.
Inne czynniki ryzyka obejmują zakażenie wirusem HIV, niski status społeczno-ekonomiczny, czynniki genetyczne, słabe zdrowie jamy ustnej oraz ekspozycję na promieniowanie słoneczne (w przypadku raka wargi)4748.
Przeżywalność i obciążenie chorobą
Wskaźniki przeżywalności w przypadku nowotworów jamy ustnej są stosunkowo niskie i nie uległy znaczącej poprawie od dziesięcioleci49.
Wskaźniki przeżywalności
Na podstawie danych z lat 1983-1990, ogólny 5-letni wskaźnik przeżycia dla nowotworów jamy ustnej wynosił 52,5%50. Spośród nowo zdiagnozowanych osób, tylko nieco ponad połowa będzie żyła po 5 latach (około 57%)51. Dla przypadków zdiagnozowanych w latach 1981-1986, 5-letni wskaźnik przeżycia dla nowotworów gardła (33%) był nieco więcej niż o połowę niższy niż dla nowotworów jamy ustnej (60%)52.
Pięcioletni względny wskaźnik przeżycia różni się w zależności od stadium w momencie diagnozy; nowotwory ograniczone mają najwyższe wskaźniki przeżycia, a nowotwory z odległymi przerzutami – najniższe53. W badaniu przeprowadzonym w Brazylii, 5- i 10-letni wskaźnik przeżycia wynosił odpowiednio 42% i 38%54.
Wpływ lokalizacji anatomicznej
Lokalizacja anatomiczna nowotworu ma istotny związek ze wskaźnikiem przeżycia (p=0.001), przy czym wskaźniki są lepsze w przypadku nowotworów wargi (p=0.04), a gorsze w przypadku nowotworów części ustnej gardła (p=0.03)5556. Według danych z Wielkiej Brytanii, rokowanie dla nowotworów części ustnej gardła jest nieco lepsze, przy czym 66% osób zdiagnozowanych z nowotworem części ustnej gardła w latach 2009-2013 przeżyło 5 lat lub więcej57.
Jednym z głównych powodów wysokiej śmiertelności związanej z tym nowotworem jest fakt, że jest on często wykrywany późno w swoim rozwoju58. To stwierdzenie pozostaje aktualne, ponieważ w USA nie istnieje kompleksowy program oportunistycznych badań przesiewowych w kierunku tej choroby, co prowadzi do częstszego wykrywania w późnym stadium59.
Obciążenie ekonomiczne
Szacuje się, że w Stanach Zjednoczonych rocznie wydaje się około 4,5 miliarda dolarów na leczenie nowotworów głowy i szyi60. Ogólne koszty związane z leczeniem nowotworów jamy ustnej i gardła były wyższe dla osób objętych ubezpieczeniem komercyjnym niż dla osób objętych programem Medicaid, średnio o 8,6 miliona dolarów rocznie w latach 2016-201961.
Wczesne wykrywanie i nadzór
Wczesne wykrycie nowotworów jamy ustnej jest kluczowe dla poprawy rokowania i jakości życia pacjentów62.
Znaczenie wczesnego wykrywania
Jednym z prawdziwych zagrożeń związanych z tym nowotworem jest to, że we wczesnych stadiach może pozostać niezauważony63. Dobra wiadomość jest taka, że lekarz lub dentysta może w wielu przypadkach zobaczyć lub wyczuć zmiany prekursorowe tkanki lub faktyczny nowotwór, gdy jest jeszcze bardzo mały lub we wczesnych stadiach64.
Nowotwory wykryte we wcześniejszych stadiach mają lepsze wskaźniki przeżycia65. Szacuje się, że tylko około 30% nowotworów jamy ustnej i gardła jest wykrywanych we wczesnym stadium, podczas gdy 50% jest diagnozowanych w bardziej zaawansowanym stadium (stadium III lub IV), gdy już rozprzestrzeniły się do innych części ciała66.
Metody badań przesiewowych
Badanie przesiewowe w kierunku nowotworów jamy ustnej jest działaniem zapobiegawczym mającym na celu identyfikację wczesnych oznak raka jamy ustnej lub zmian przedrakowych w jamie ustnej67. Istnieją różne metody i techniki obecnie dostępne do badań przesiewowych w kierunku raka jamy ustnej, które mogą potencjalnie pomóc w badaniu zdrowych osób niewykazujących objawów68.
Jednym z powszechnych podejść jest wizualne badanie, w którym dentysta lub pracownik służby zdrowia dokładnie bada jamę ustną w poszukiwaniu widocznych oznak nieprawidłowości69. Inne metody obejmują:
- Barwienie błękitem toluidyny – kosztowo efektywna, nieinwazyjna technika szeroko stosowana jako uzupełnienie w diagnostyce złośliwych i przedrakowych zmian jamy ustnej7071
- Obrazowanie autofluorescencyjne – narzędzie uzupełniające, które może dostarczyć cennych informacji o zmianach w jamie ustnej, uzupełniając badania kliniczne z użyciem białego światła7273
- Optyczna tomografia koherencyjna – system skanujący, w którym światło o niskiej koherencji jest połączone z interferometrem światłowodowym7475
- Saliwaomika – dziedzina skupiająca się na analizie cząsteczek biologicznych w ślinie, która może dostarczyć informacji o różnych procesach chorobowych u ludzi7677
- Techniki sztucznej inteligencji – zyskujące znaczącą uwagę jako środek poprawy diagnostyki raka jamy ustnej opartej na obrazach7879
Programy nadzoru
Program badań przesiewowych w kierunku raka jamy ustnej jest systematycznym podejściem mającym na celu wykrywanie i diagnozowanie raka jamy ustnej we wczesnym stadium8081. Wdrażanie programów badań przesiewowych w kierunku nowotworów jest utrudnione przez rozdrobnione, niskozasobowe środowiska, którym brakuje siły roboczej i zaplecza technicznego, co jest powszechne w krajach rozwijających się, podkreślając potrzebę zorganizowanego systemu opieki zdrowotnej jako podstawowego wymogu8283.
Badania przesiewowe w kierunku raka jamy ustnej i potencjalnie złośliwych zaburzeń jamy ustnej przy użyciu modeli predykcji ryzyka zostały uznane za kosztowo efektywne podejście8485. Programy badań przesiewowych mogą być wartościowe dla pacjentów z grup wysokiego ryzyka (palacze i alkoholicy) lub u pacjentów z wcześniejszą diagnozą nowotworu poza głową i szyją86.
W Tajwanie od 2004 roku prowadzony jest krajowy populacyjny program badań przesiewowych w kierunku raka jamy ustnej87. Jednakże w wielu krajach, w tym w USA, populacyjne badania przesiewowe w kierunku raka jamy ustnej nie są zalecane ze względu na niewystarczające dowody wykazujące ich skuteczność w zmniejszaniu śmiertelności88.
Strategie zapobiegania i kontroli
Ogólnym celem zapobiegania nowotworom jest zmniejszenie zachorowalności na chorobę, a kontroli nowotworów – wykrywanie choroby w jej początkowych stadiach i niezwłoczne wdrożenie skutecznego i efektywnego leczenia89.
Strategie zapobiegania
Większości nowotworów jamy ustnej można zapobiec poprzez unikanie czynników ryzyka, gdy tylko jest to możliwe90. Najlepszym sposobem zapobiegania temu nowotworowi jest nigdy nie rozpoczynać palenia ani nie używać bezdymnego tytoniu. Jeśli obecnie używasz tytoniu, rzuć. Jeśli pijesz, zmniejsz spożycie alkoholu91.
Działania zapobiegawcze obejmują również:
- Kontrolę tytoniu i alkoholu92
- Szczepienia przeciwko zakażeniu HPV w celu zapobiegania nowotworom jamy ustnej9394
- Wczesne wykrywanie poprzez badania przesiewowe populacji wysokiego ryzyka95
- Zmniejszenie ryzyka poprzez programy szkoleniowe dla lekarzy i pacjentów96
Działania w zakresie zdrowia publicznego
Wysiłki w zakresie zdrowia publicznego, które wykorzystują sprawdzone strategie populacyjne do zapobiegania inicjacji używania tytoniu, promowania rzucania palenia, zmniejszenia nadmiernego spożycia alkoholu i zwiększenia wskaźników szczepień przeciwko HPV, mogą pomóc zapobiec nowotworom jamy ustnej i gardła97.
Poprawianie świadomości społecznej na temat raka jamy ustnej i jego objawów ma kluczowe znaczenie w rozwiązywaniu tego problemu9899. Środki skierowane do społeczeństwa w celu zmniejszenia zachorowalności na raka jamy ustnej i ostrzeżenia osób zagrożonych o korzyściach z wczesnego wykrycia powinny obejmować edukację na temat czynników ryzyka związanych z chorobą, wczesnych oznak i objawów choroby oraz zagrożeń związanych z opóźnianiem szukania profesjonalnej porady100.
Wdrożenie krajowego programu kontroli powinno obejmować podstawową opiekę zdrowotną, edukację zdrowotną, zrównoważoną dietę, urządzenia sanitarne i edukację zdrowotną, aby podkreślić znaczenie zagrożeń związanych z tytoniem i alkoholem101.
Znaczenie regularnych wizyt stomatologicznych
Posiadanie wizyty u dentysty w ciągu poprzedniego roku było związane z niższym ryzykiem diagnozy nowotworów jamy ustnej i gardła102. Rozszerzenie świadczeń stomatologicznych w ramach programu Medicaid może umożliwić diagnozowanie nowotworów jamy ustnej i gardła we wcześniejszych stadiach poprzez regularne wizyty u dentysty103.
Osoby z rzadkimi wizytami u dentysty są często diagnozowane z nowotworami jamy ustnej i gardła w późniejszych stadiach niż osoby, które odwiedzają dentystę regularniej104. Jest to istotne, ponieważ stadium zaawansowania nowotworu jamy ustnej w momencie diagnozy jest najważniejszym czynnikiem prognostycznym105.
| Region geograficzny | Standaryzowany wskaźnik zachorowalności (na 100 000) | Standaryzowany wskaźnik umieralności (na 100 000) | Główne czynniki ryzyka |
|---|---|---|---|
| Globalnie | 4,0 | 1,9 | Tytoń, alkohol, HPV |
| USA | 11,6 | 2,7 | Tytoń, alkohol, HPV |
| Indie | 19,0 | Brak danych | Tytoń, betel quid, alkohol |
| Europa | Zróżnicowany | Zróżnicowany | Tytoń, alkohol, HPV |
| Azja Południowo-Wschodnia | Wysoki | Wysoki | Tytoń, betel quid, orzech areca |
| Chiny | 2,25 | 1,16 | Tytoń, alkohol |
Wnioski i przyszłe kierunki
Nowotwór jamy ustnej pozostaje istotnym globalnym problemem zdrowia publicznego, z różnicami w zachorowalności i umieralności obserwowanymi między różnymi regionami geograficznymi, grupami demograficznymi i czynnikami ryzyka106. Pomimo spadku zachorowalności i umieralności w wielu krajach rozwiniętych, istnieją obszary, w których wskaźniki rosną, szczególnie w odniesieniu do nowotworów części ustnej gardła związanych z HPV107.
Kompleksowe strategie zapobiegania, wczesnego wykrywania i leczenia są niezbędne do zmniejszenia globalnego obciążenia nowotworami jamy ustnej. Obejmuje to:
- Zintensyfikowanie wysiłków w celu zmniejszenia używania tytoniu i nadmiernego spożycia alkoholu108
- Promowanie szczepień przeciwko HPV, szczególnie wśród młodych populacji109
- Poprawę dostępu do regularnej opieki stomatologicznej, szczególnie dla populacji z grup ryzyka110
- Rozwój bardziej skutecznych i dostępnych badań przesiewowych111
- Zmniejszenie nierówności zdrowotnych poprzez ukierunkowane interwencje dla populacji wysokiego ryzyka112
- Wspieranie dalszych badań nad etiologią, zapobieganiem i leczeniem nowotworów jamy ustnej113
Identyfikacja tych grup demograficznych i obszarów geograficznych doświadczających wzrostu zachorowalności na nowotwory jamy ustnej pomoże ukierunkować badania w zakresie zdrowia publicznego, aby zrozumieć, jak i dlaczego te wskaźniki mogą wzrastać114. Konieczne jest przeprowadzenie dalszej analizy czynników przyczyniających się do tych czasowych i geograficznych trendów115.
Poprawa świadomości społecznej na temat ryzyka i przyczyn nowotworów jamy ustnej, wraz ze zwiększonymi badaniami nad zapobieganiem nowotworom jamy ustnej i poprawą usług wczesnego wykrywania, ma kluczowe znaczenie dla zmniejszenia globalnego obciążenia tą chorobą116.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.