Nerwiakowłókniak
Etiologia i przyczyny
Nerwiakowłókniak (neurofibroma) jest najczęstszym łagodnym guzem osłonek nerwów obwodowych, powstającym głównie w wyniku biallelicznej inaktywacji genu NF1 (17q11.2), który koduje neurofibrominę – białko supresorowe regulujące szlak RAS i kontrolujące proliferację komórek. Mutacje w genie NF1 mogą mieć charakter germinalny (w neurofibromatozie typu 1, NF1) lub somatyczny (w sporadycznych nerwiakowłókniakach). NF1 jest dziedziczona autosomalnie dominująco, z 50% ryzykiem przekazania mutacji potomstwu, i charakteryzuje się licznymi nerwiakowłókniakami oraz innymi objawami skórnymi. Nerwiakowłókniaki rozwijają się z komórek Schwanna niemielinizujących, które utraciły funkcję neurofibrominy, a ich rozwój wymaga współudziału heterozygotycznych komórek tucznych, fibroblastów i komórek okołonaczyniowych. Czynniki hormonalne, takie jak ciąża, mogą stymulować wzrost tych guzów, a urazy mogą odgrywać rolę w ich powstawaniu, zwłaszcza w przypadkach sporadycznych.
- Etiologia nerwiakowłókniaka (Neurofibroma)
- Genetyczne podłoże nerwiakowłókniaka
- Nerwiakowłókniaki a neurofibromatoza typu 1
- Komórkowe mechanizmy powstawania nerwiakowłókniaków
- Inne czynniki wpływające na rozwój nerwiakowłókniaków
- Transformacja złośliwa nerwiakowłókniaków
- Inne typy neurofibromatozy
- Czynniki ryzyka rozwoju nerwiakowłókniaków
- Podsumowanie etiologii nerwiakowłókniaków
Etiologia nerwiakowłókniaka (Neurofibroma)
Nerwiakowłókniak (neurofibroma) jest najczęstszym łagodnym guzem osłonek nerwów obwodowych, który może rozwijać się w obrębie dowolnego nerwu w ciele człowieka. Większość nerwiakowłókniaków powstaje jako guzy izolowane (sporadyczne), natomiast w około 10% przypadków są one związane z chorobą genetyczną zwaną neurofibromatozą typu 1 (NF1)123.
Genetyczne podłoże nerwiakowłókniaka
Kluczową rolę w powstawaniu nerwiakowłókniaków odgrywa mutacja w genie NF1, który zlokalizowany jest na długim ramieniu chromosomu 17 (17q11.2). Gen ten koduje białko zwane neurofibrominą, które pełni funkcję supresorową wobec nowotworów, kontrolując wzrost i podziały komórek456. Neurofibromina odpowiada za regulację szlaku RAS, hamując nadmierną proliferację komórkową. Gdy dochodzi do mutacji w genie NF1, powstaje niepełnowartościowe białko, które nie jest w stanie prawidłowo hamować niekontrolowanego wzrostu i podziału komórek78.
W przypadku nerwiakowłókniaków sporadycznych, mutacja genu NF1 występuje tylko w komórkach guza, podczas gdy w nerwiakowłókniakach związanych z NF1, mutacja jest obecna we wszystkich komórkach organizmu (mutacja germinalna)9. W obu przypadkach, zarówno sporadycznym jak i związanym z NF1, kluczowe znaczenie ma bialleliczna inaktywacja genu NF1, prowadząca do całkowitej utraty funkcji neurofibrominy1011.
Nerwiakowłókniaki a neurofibromatoza typu 1
Neurofibromatoza typu 1 (NF1) jest najczęstszą chorobą genetyczną układu nerwowego, dziedziczoną w sposób autosomalny dominujący. Osoby z NF1 mają predyspozycję do rozwoju licznych nerwiakowłókniaków oraz innych objawów, takich jak plamy café-au-lait na skórze czy piegowatość dołów pachowych1213.
W około 50% przypadków NF1 choroba jest dziedziczona od rodzica, natomiast w pozostałych 50% przypadków jest wynikiem spontanicznej (sporadycznej) mutacji w genie NF1, która występuje podczas rozwoju komórki jajowej lub plemnika, bądź krótko po zapłodnieniu141516. Zgodnie z autosomalnym dominującym wzorcem dziedziczenia, osoba z NF1 ma 50% szans na przekazanie zmutowanego genu każdemu ze swoich dzieci1718.
Osoby z NF1 mają zazwyczaj wiele nerwiakowłókniaków, w przeciwieństwie do osób z nerwiakowłókniakami sporadycznymi, u których występują pojedyncze guzy. Co ważne, większość osób z nerwiakowłókniakami nie ma NF119.
Komórkowe mechanizmy powstawania nerwiakowłókniaków
Nerwiakowłókniaki powstają z komórek Schwanna niemielinizujących, które wykazują bialleliczną inaktywację genu NF12021. Mutacja ta prowadzi do całkowitej utraty ekspresji funkcjonalnej neurofibrominy w tych komórkach. Aby doszło do rozwoju nerwiakowłókniaka, konieczne jest również zaangażowanie innych komórek, które są heterozygotyczne pod względem genu NF122.
Komórki Schwanna niemielinizujące z mutacją NF1 wydzielają czynniki chemotaktyczne, które przyciągają różne rodzaje komórek, takie jak komórki tuczne, fibroblasty i komórki okołonaczyniowe, które są heterozygotyczne pod względem genu NF1. Te komórki migrują do zmian hiperplastycznych tworzonych przez komórki Schwanna, przyczyniając się do rozwoju nerwiakowłókniaka23.
Nerwiakowłókniaki składają się z: komórek Schwanna, włókien nerwowych, naczyń krwionośnych, komórek tucznych i fibroblastów. Wszystkie te komponenty są normalnymi składnikami prawidłowej struktury nerwowej, jednak w nerwiakowłókniakach rozwijają się one w nietypowy sposób, tworząc guz24.
Inne czynniki wpływające na rozwój nerwiakowłókniaków
Badania sugerują, że czynniki hormonalne mogą wpływać na wzrost nerwiakowłókniaków. Zaobserwowano, że ciąża może zwiększać wzrost nerwiakowłókniaków, co wskazuje na możliwy wpływ hormonów na rozwój tych guzów25.
Istnieją również przypuszczenia, że uraz może odgrywać rolę w powstawaniu nerwiakowłókniaków, szczególnie w przypadkach sporadycznych. Badacze sugerują, że obecność zwiększonej liczby nerwów i składników macierzy kolagenowej w pozornie normalnej skórze pacjentów z NF1 wspiera koncepcję, że nerwiakowłókniaki mogą być proliferacjami reaktywnymi, a nie prawdziwymi nowotworami. Dodatkowo, obecność tych składników wokół mieszków włosowych może sugerować, że uraz spowodowany interakcjami mięśni przywłośnych z nabłonkiem pęcherzykowym i otaczającą skórą właściwą może przyczyniać się do rozwoju nerwiakowłókniaka26.
Transformacja złośliwa nerwiakowłókniaków
Chociaż nerwiakowłókniaki są zazwyczaj guzami łagodnymi, w niektórych przypadkach mogą one ulegać transformacji złośliwej, prowadząc do powstania złośliwego guza osłonek nerwów obwodowych (MPNST – Malignant Peripheral Nerve Sheath Tumor)2728. Transformacja złośliwa nerwiakowłókniaków jest związana z utratą ekspresji genów CDKN2A lub TP53 w komórkach Schwanna niemielinizujących, które wykazują również bialleliczną inaktywację genu NF12930.
Ryzyko transformacji złośliwej jest znacznie wyższe u osób z NF1, gdzie szacuje się, że 5-10% pacjentów rozwinie nowotwór złośliwy w ciągu życia3132. Dotyczy to zwłaszcza nerwiakowłókniaków typu pleksiformnego, które są charakterystyczne dla NF133.
Inne typy neurofibromatozy
Oprócz neurofibromatozy typu 1, istnieją również inne rodzaje neurofibromatozy, które mają odmienne przyczyny genetyczne.
Neurofibromatoza typu 2
Neurofibromatoza typu 2 (NF2) jest rzadsza niż NF1 i występuje u około 1 na 40 000 osób34. NF2 jest spowodowana mutacją w genie NF2 zlokalizowanym na chromosomie 22 (22q12), który koduje białko zwane merliną (lub schwannominą)3536.
Merlina, podobnie jak neurofibromina, działa jako supresor nowotworów. Zmniejszona funkcja lub produkcja tego białka prowadzi do predyspozycji do rozwoju różnych guzów ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego, zwłaszcza obustronnych nerwiaków nerwu przedsionkowego (schwannoma nerwu VIII)3738.
NF2 jest również dziedziczona w sposób autosomalny dominujący. Podobnie jak w przypadku NF1, około połowa przypadków NF2 jest wynikiem nowej mutacji, a druga połowa jest dziedziczona od rodzica z NF23940.
Schwannomatoza
Schwannomatoza jest najrzadszym typem neurofibromatozy. Jest ona związana z mutacjami w genach SMARCB1 i LZTR1, które również działają jako supresory nowotworów4142.
W przeciwieństwie do NF1 i NF2, tylko około 15% przypadków schwannomatozy jest dziedziczonych, a 85% przypadków ma nieznaną przyczynę i powstaje spontanicznie4344.
Geny SMARCB1 i LZTR1 znajdują się na chromosomie 22 bardzo blisko genu NF2. Mutacje w tych genach prowadzą do rozwoju guzów zwanych schwannoma, które rozwijają się z komórek Schwanna45.
Czynniki ryzyka rozwoju nerwiakowłókniaków
Jedynym dobrze udokumentowanym czynnikiem ryzyka rozwoju nerwiakowłókniaków jest obecność neurofibromatozy typu 1 (NF1)46. Inne potencjalne czynniki ryzyka obejmują:
- Historię rodzinną neurofibromatozy – jeśli rodzic ma NF1 lub NF2, dziecko ma 50% szans na odziedziczenie choroby4748
- Spontaniczne mutacje genetyczne – mogą wystąpić bez historii rodzinnej neurofibromatozy4950
- Czynniki hormonalne – szczególnie w przypadku kobiet w ciąży, gdzie zaobserwowano zwiększony wzrost nerwiakowłókniaków51
W przypadku sporadycznych (pojedynczych) nerwiakowłókniaków, które występują u osób bez NF1, nie zidentyfikowano jednoznacznych czynników ryzyka54. Przyczyna tych izolowanych guzów pozostaje nieznana55.
Co istotne, nie znaleziono dowodów na to, aby czynniki środowiskowe, dieta czy styl życia odgrywały rolę w rozwoju neurofibromatozy czy nerwiakowłókniaków5657. Badania jednoznacznie wykazują, że NF1 nie jest spowodowana przez czynniki środowiskowe ani przez działania matki podczas ciąży58.
Podsumowanie etiologii nerwiakowłókniaków
Nerwiakowłókniaki mogą występować sporadycznie lub w ramach neurofibromatozy typu 1. Kluczowym mechanizmem ich powstawania jest mutacja w genie NF1, prowadząca do utraty funkcji białka neurofibrominy, które kontroluje wzrost i podziały komórek. W przypadku NF1, mutacja jest obecna we wszystkich komórkach organizmu i może być dziedziczona lub występować spontanicznie. Nerwiakowłókniaki rozwijają się z komórek Schwanna niemielinizujących i wymagają udziału różnych typów komórek.
Chociaż większość nerwiakowłókniaków pozostaje łagodna, istnieje ryzyko transformacji złośliwej, szczególnie u osób z NF1. Jedynym jednoznacznym czynnikiem ryzyka rozwoju nerwiakowłókniaków jest obecność NF1, a czynniki środowiskowe nie wydają się odgrywać istotnej roli w ich powstawaniu.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.