Nerwiakowłókniak
Epidemiologia
Nerwiakowłókniak (neurofibroma) to łagodny guz osłonek nerwów obwodowych, występujący sporadycznie (90% przypadków) lub w przebiegu neurofibromatozy typu 1 (NF1, 10%). NF1 jest autosomalnym dominującym zespołem genetycznym o częstości około 1:2000-3000 żywych urodzeń, predysponującym do rozwoju nowotworów, w tym nerwiakowłókniaków splotowatych (plexiform neurofibromas), które diagnozowane są u około 30% pacjentów z NF1, często we wczesnym dzieciństwie. Ryzyko transformacji złośliwej nerwiakowłókniaków splotowatych do złośliwych guzów osłonek nerwów obwodowych (MPNST) wynosi 3-5%, a całkowite ryzyko nowotworu złośliwego do 50. roku życia u pacjentów z NF1 sięga 20%. Epidemiologia NF1 wykazuje zmienność geograficzną, a rozpoznanie bywa niedostateczne, co podkreśla potrzebę systematycznego nadzoru klinicznego i obrazowego, zwłaszcza w okresie przejścia z dzieciństwa do dorosłości.
Epidemiologia nerwiakowłókniaka
Nerwiakowłókniak (neurofibroma) to łagodny guz osłonek nerwów obwodowych składający się z komponentów nerwowych i włóknistych. Występuje zarówno sporadycznie, jak i w ramach zespołu genetycznego – neurofibromatozy typu 1 (NF1), która stanowi jeden z najczęstszych jednogenowych zespołów chorobowych u ludzi.12
Występowanie nerwiakowłókniaków
Nerwiakowłókniaki mogą występować w każdej grupie wiekowej i dotykają kobiety i mężczyzn z równą częstością. Około 90% przypadków nerwiakowłókniaków występuje sporadycznie, natomiast pozostałe 10% jest związane z neurofibromatozą typu 1.1 Szczyt występowania sporadycznych zlokalizowanych nerwiakowłókniaków śródnerwowych przypada na wiek 20-30 lat, bez predylekcji płciowej.3 Większość pojedynczych zmian ma charakter sporadyczny, a zlokalizowane zmiany najczęściej występują u dorosłych w wieku 20-40 lat.14
W przypadku neurofibromatozy typu 1 nerwiakowłókniaki zazwyczaj pojawiają się wcześniej, zazwyczaj we wczesnym dzieciństwie. Typy rozlane i splotowate występują częściej u dzieci z neurofibromatozą typu 1.1 W przeciwieństwie do nerwiakowłókniaków skórnych, nerwiakowłókniaki splotowate (plexiform neurofibromas) są często wrodzone i mogą rozwijać się już przed urodzeniem.5
Epidemiologia neurofibromatozy typu 1
Neurofibromatoza typu 1 (NF1) jest rzadkim autosomalnym dominującym zespołem predysponującym do rozwoju nowotworów, z częstością występowania około 1 na 2000-3000 żywych urodzeń.67 Badania epidemiologiczne dostarczają różnych szacunków częstości występowania NF1:
- Zbiorcze oszacowanie rozpowszechnienia NF1 wynosi 1 na 3164 (95% CI: 1 na 2132-1 na 4712).8
- Zbiorcze oszacowanie zapadalności na NF1 przy urodzeniu wynosi 1 na 2662 (95% CI: 1 na 1968-1 na 3601).8
- Rozpowszechnienie NF1 na podstawie badań przesiewowych jest wyższe niż z badań dokumentacji medycznej, sugerując, że choroba może być niedostatecznie rozpoznawana.8
- Szacowana częstość występowania NF1 wynosi 1 na 3000, ale rzeczywista częstość może być wyższa ze względu na niecałkowite rozpoznanie łagodnie dotkniętych osób.9
Rozpowszechnienie może się różnić w zależności od kraju – od 104,1 na 100 000 osób w Izraelu do 12,8 na 100 000 osób w Rosji.10 Badania wskazują również, że częstość występowania NF1 może różnić się geograficznie.11
Szacunki epidemiologiczne dla NF1 u dzieci różnią się od 1 na 960 osób (w wieku 17 lat) do 1 na 5681 dzieci (w wieku 16 lat) w pięciu dużych badaniach rejestrowych/nadzorczych (każde obejmujące ponad 19 000 osób).11
Występowanie nerwiakowłókniaków splotowatych
Nerwiakowłókniaki splotowate są zazwyczaj diagnozowane we wczesnym dzieciństwie i występują u około 30% pacjentów z NF1.125 Częstość występowania nerwiakowłókniaków splotowatych w badaniach szacuje się na 0-29,6%.11 Są to zmiany, które wiążą się ze zwiększonym ryzykiem zgonu u dzieci z NF1.11
Rozpowszechnienie NF1 jest podobne we wszystkich rasach i grupach etnicznych, jednakże istnieją dowody wskazujące, że ryzyko wystąpienia glejaka nerwu wzrokowego jest niższe u Afroamerykanów niż u osób rasy kaukaskiej i Latynosów.9
Nadzór i monitorowanie w nerwiakowłókniakach
Znaczenie nadzoru
Ze względu na potencjał onkogenny, długoterminowy nadzór jest niezmiernie ważny zarówno u dzieci, jak i u dorosłych z NF1.13 Wczesne wykrywanie nowotworów okazało się najbardziej wartościowym zasobem w zmniejszaniu zachorowalności i śmiertelności w NF1.14 Zarówno standardowe, jak i indywidualne programy nadzoru są niezwykle ważne dla zapobiegania zachorowalności i śmiertelności u pacjentów z NF1.67
Nadzór ma zatem najwyższe znaczenie w postępowaniu z osobami z NF1 i jest fundamentalny dla postępowania klinicznego. Zarówno standardowe, jak i indywidualne podejścia do badań przesiewowych są istotne dla ograniczenia zachorowalności i śmiertelności w NF1.67
Zalecenia dotyczące nadzoru
Europejska Sieć Referencyjna ds. Genetycznych Zespołów Ryzyka Nowotworowego (ERN GENTURIS) opublikowała w 2023 roku wytyczne dotyczące nadzoru nad guzami u osób z NF1, które stanowią cenny, oparty na dowodach zasób do podejmowania decyzji dla lekarzy leczących pacjentów z NF1.6
Zalecenia dotyczące nadzoru nad nerwiakowłókniakami splotowatymi według wytycznych ERN GENTURIS z 2023 roku obejmują:12
- Ocena kliniczna w kierunku nerwiakowłókniaków splotowatych powinna rozpocząć się w momencie diagnozy lub urodzenia i być przeprowadzana podczas każdej wizyty klinicznej przez klinicystów z doświadczeniem w NF1, przy użyciu obserwacji, palpacji i badania neurologicznego; fotografia lub wideo mogą być przydatnymi uzupełnieniami tych ocen.
- Obrazowanie za pomocą rezonansu magnetycznego całego ciała powinno być wykonane co najmniej podczas przejścia z dzieciństwa do dorosłości, aby przewidzieć ryzyko przyszłego złośliwego guza osłonek nerwów obwodowych (MPNST) na podstawie wewnętrznego obciążenia guzami.
- Jeśli w tym czasie nie wykryto wewnętrznych nerwiakowłókniaków splotowatych, wymagana jest tylko ocena kliniczna.
- Jeśli wykryto wewnętrzne nerwiakowłókniaki splotowate, należy przeprowadzać okresowe powtarzane obrazowanie w oparciu o lokalne preferencje i pod kierunkiem zespołu wielodyscyplinarnego.
- Objawowe nerwiakowłókniaki splotowate byłyby monitorowane częściej, najlepiej za pomocą FDG PET-MRI, jeśli jest dostępny, lub w przypadku braku FDG PET-CT.15
Coroczne badania pomagają wykryć pierwsze oznaki możliwego ucisku rdzenia kręgowego. Regularne MRI jest ważne dla wczesnego wykrycia transformacji złośliwej, ponieważ istnieje ryzyko transformacji złośliwej w nerwiakowłókniakach splotowatych, prowadzące do złośliwych guzów osłonek nerwów obwodowych (MPNST).5
Nadzór u dzieci i dorosłych
Lekarze z NYU Langone zalecają, aby dzieci z neurofibromatozą typu 1 miały badania fizykalne co najmniej dwa razy w roku do piątego roku życia, a następnie co najmniej raz w roku. Dzieci z neurofibromatozą typu 1 powinny również przechodzić coroczne badania neurologiczne, które mogą pomóc w wykryciu obecności guzów tworzących się na nerwach, oraz oceny okulistyczne, które mogą pomóc wykryć guzy na nerwach wzrokowych lub guzki Lischa, które pojawiają się jako guzy na tęczówce.16
W opiece długoterminowej dla osób z NF1 istotne jest wczesne wykrywanie i leczenie objawowe powikłań w miarę ich występowania.17 Proponowane zalecenia dotyczące nadzoru nad guzami w przypadku NF1 wymagają skoordynowanego podejścia wielodyscyplinarnego i znacznego zaangażowania pacjenta.18
Badanie przeprowadzone w USA szacuje, że 51,7% dzieci i 35,6% dorosłych korzysta z klinik NF1. Dorośli z NF1 doświadczają znaczących socjodemograficznych nierówności w opiece, a pacjenci w każdym wieku uczęszczający do specjalistycznych klinik NF1 otrzymują więcej zalecanego nadzoru zdrowotnego.19
Znaczenie nadzoru w kontekście transformacji złośliwej
Pacjenci z NF1 są narażeni na rozwój zarówno łagodnych, jak i złośliwych guzów osłonek nerwów obwodowych (MPNST). Obecnie nie ma jednak konsensusu w dziedzinie dotyczącego najbardziej odpowiedniej strategii nadzoru klinicznego lub postępowania z tymi pacjentami o zwiększonym ryzyku złośliwości.20
Ogólne ryzyko zachorowania na nowotwór jest 2,7 razy wyższe w grupie pacjentów z NF1 niż w populacji ogólnej. Skumulowane ryzyko wystąpienia nowotworu złośliwego do 50. roku życia wynosiło 20%. Ryzyko MPNST w ciągu życia w NF1 jest znacznie wyższe niż wcześniej szacowano i wymaga starannego nadzoru oraz niskiego progu do badań.21
Guzy w tych zaburzeniach są w przeważającej mierze łagodne; mogą być/stać się złośliwe w 3-5% wszystkich przypadków.22 W NF1 występuje zwiększone ryzyko szerokiego zakresu nowotworów/guzów, a całkowite ryzyko zachorowania na nowotwór złośliwy do 50. roku życia wynosi 20%.21
Wyzwania i potrzeby w zakresie nadzoru
Istnieje brak danych na temat optymalnego nadzoru dla osób z NF1.23 Istnieją pewne dowody na korelację genotyp-fenotyp, jednak obecnie nie ma wystarczających danych, aby wspierać protokoły nadzoru specyficzne dla wariantów.23
Biorąc pod uwagę ograniczony dostęp do klinik specjalistycznych NF, potrzebne są wysiłki na rzecz poprawy jakości, aby zwiększyć dostęp dla niedostatecznie obsługiwanych dorosłych i poprawić zapewnianie zalecanego nadzoru zdrowotnego poza klinikami specjalistycznymi.19
Wykryta niejednorodność epidemiologiczna badań, w tym różnice w wielkości próby (a zatem, możliwe, w ogólności wszelkich ustaleń), różnice w badanych grupach wiekowych oraz procedurach badawczych (np. metody wykrywania przypadków) pokazują potrzebę dalszych badań.24 Ograniczona liczba szacunków epidemiologicznych i brak globalnych danych na temat obciążenia bólem z rzeczywistych środowisk szczególnie podkreślają potrzebę dalszych badań na te tematy.24
Międzynarodowe inicjatywy nadzoru
Dział epidemiologii nerwiakowłókniaka splotowatego dostarcza informacji o historycznej i obecnej puli pacjentów z nerwiakowłókniakiem splotowatym oraz prognozowanych trendach dla każdego z siedmiu głównych krajów. Epidemiologia choroby omówiona w raporcie dostarcza historycznego, jak i prognozowanego scenariusza epidemiologicznego nerwiakowłókniaka splotowatego w 7MM obejmujących Stany Zjednoczone, kraje UE5 (Niemcy, Hiszpania, Włochy, Francja i Wielka Brytania) oraz Japonię od 2020 do 2034 roku.2526
Raport obejmuje opisowy przegląd nerwiakowłókniaka splotowatego, wyjaśniając jego przyczyny, objawy, patofizjologię, diagnozę i obecnie dostępne terapie. Segment epidemiologiczny dostarcza również danych epidemiologicznych dotyczących nerwiakowłókniaka splotowatego i ustaleń w Stanach Zjednoczonych, UE5 (Niemcy, Francja, Włochy, Hiszpania i Wielka Brytania) oraz Japonii.26
Potrzeba wielodyscyplinarnego podejścia
Ze względu na niską częstość występowania schorzenia, jego liczne potencjalne manifestacje i rzadkie powikłania, decyzje dotyczące postępowania powinny zawsze obejmować dyskusję z lokalnymi zespołami wielodyscyplinarnymi, w tym z ekspertami w dziedzinie NF1.18
Uderzająca heterogeniczność, od bezobjawowego przebiegu choroby przez dekady, do uciążliwych i czasami zagrażających życiu powikłań w młodym wieku, wymaga ukierunkowanych wysiłków nadzoru dla dzieci, nastolatków i dorosłych z NF1. Rzeczywiście, wczesne wykrywanie nowotworów złośliwych okazało się jak dotąd najbardziej wartościowym zasobem w łagodzeniu zachorowalności i śmiertelności w NF1.14
Ta wytyczna ma na celu poprawę jakości opieki poprzez przedstawienie informacji, które pomogą pracownikom służby zdrowia w nadzorze i postępowaniu z osobami z NF1, w próbie zapewnienia równości w opiece zdrowotnej dla wszystkich pacjentów z NF1.27
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.