Japońskie zapalenie mózgu
Epidemiologia
Japońskie zapalenie mózgu (JE) pozostaje główną przyczyną wirusowego zapalenia mózgu w Azji, z roczną liczbą przypadków klinicznych szacowaną na 30 000-70 000, a wg WHO nawet do 68 000, z 75% zachorowań u dzieci poniżej 15 roku życia. Wskaźnik śmiertelności wśród objawowych przypadków wynosi 20-30%, a 30-50% przeżyłych doświadcza trwałych powikłań neurologicznych lub psychiatrycznych. JE jest endemiczne w 24 krajach Azji Południowo-Wschodniej i Zachodniego Pacyfiku, narażając ponad 3 miliardy ludzi. Epidemiologia wykazuje dwa wzorce: epidemiczny (sezonowy, głównie w północnych obszarach) i endemiczny (sporadyczny, w południowych regionach). Diagnostyka opiera się na testach MAC-ELISA wykrywających przeciwciała IgM w płynie mózgowo-rdzeniowym, jednak ograniczenia w dostępie do badań i nadzoru powodują niedoszacowanie zachorowań. Nadzór epidemiologiczny jest kluczowy dla monitorowania obciążenia chorobą, skuteczności szczepień i ekspansji wirusa, zwłaszcza w kontekście nowych ognisk w Australii, gdzie w latach 2021-2022 odnotowano szeroką transmisję wirusa.
- Epidemiologia Japońskiego zapalenia mózgu
- Nadzór nad Japońskim zapaleniem mózgu
- Systemy nadzoru
- Metody diagnostyczne
- Wyzwania dla nadzoru
- Nadzór nad wektorami i zwierzętami gospodarskimi
- Szczepienia i kontrola Japońskiego zapalenia mózgu
- Zmiany w epidemiologii Japońskiego zapalenia mózgu
- Ekspansja geograficzna
- Czynniki wpływające na zmianę wzorców epidemiologicznych
- Zmiana wzorców w grupach wiekowych
- Implikacje dla nadzoru i polityki szczepień
- Podsumowanie stanu Japońskiego zapalenia mózgu na świecie
Epidemiologia Japońskiego zapalenia mózgu
Japońskie zapalenie mózgu (JE) jest wiodącą przyczyną wirusowego zapalenia mózgu w Azji, z szacunkową liczbą od 30 000 do 70 000 przypadków klinicznych zgłaszanych rocznie na świecie. Rzeczywista liczba zachorowań może być znacznie wyższa, gdyż wiele przypadków pozostaje niezdiagnozowanych lub niezgłoszonych z powodu ograniczeń w systemach nadzoru i diagnostyce.12 Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), około 68 000 przypadków klinicznych JE występuje rocznie, z czego 75% dotyczy dzieci poniżej 15 roku życia.3 Wskaźniki śmiertelności w przypadkach objawowych wahają się od 20% do 30%, a u 30-50% osób, które przeżyły infekcję, występują trwałe neurologiczne lub psychiatryczne powikłania.45
Zasięg geograficzny
JE jest endemiczne w 24 krajach regionów Azji Południowo-Wschodniej i Zachodniego Pacyfiku, narażając ponad 3 miliardy ludzi na ryzyko infekcji.67 Wirus występuje w większości Azji, od Japonii po Indie, Pakistan i Australię.2 Obszar transmisji wirusa JE poszerzył się w ostatnich latach, najwyraźniej w Australii, gdzie w latach 2021-2022 wykryto szerokie obszary transmisji.8 W lutym 2022 roku wirus JE został po raz pierwszy wykryty w południowo-wschodniej Australii (Wiktoria, Nowa Południowa Walia, południowy Queensland i Australia Południowa).9
Kraje, które w przeszłości doświadczyły dużych epidemii, ale które kontrolują chorobę głównie poprzez szczepienia, obejmują Chiny, Koreę Południową, Singapur, Japonię, Tajwan i Tajlandię. Inne kraje, w których nadal występują okresowe epidemie, to Wietnam, Kambodża, Mjanma, Indie, Nepal i Malezja.5 W Indiach, JE jest obecne w 355 dystryktach w 24 stanach/terytoriach, a prawie 30-50% wszystkich przypadków JE w ostatnich latach odnotowano tylko w stanie Assam.10
Wzorce epidemiologiczne
Rozpoznaje się dwa wzorce epidemiologiczne JE: epidemiczny i endemiczny. Wzorce epidemiczne, obserwowane głównie w obszarach północnych, wykazują typowe cechy sezonowe z okazjonalnymi wybuchami. Wzorce endemiczne, spotykane w obszarach południowych, występują sporadycznie przez cały rok.1112
W obszarach o klimacie umiarkowanym Azji, transmisja ma charakter sezonowy, a zachorowania u ludzi zwykle osiągają szczyt latem i jesienią. W subtropikach i tropikach, sezonowa transmisja zależy od deszczów monsunowych i praktyk nawadniania i może być wydłużona lub nawet występować przez cały rok.8 Na przykład w Chinach, sezonowa dystrybucja JE trwa od czerwca do października, z największym nasileniem w lipcu i sierpniu.1112
W Malezji odnotowano trzy wybuchy JE w latach 1974, 1988 i 1999, z 154 zgłoszonymi przypadkami JE (42 przypadki potwierdzone laboratoryjnie) i 56 zgonami podczas wybuchu w 1999 roku.12 Na Filipinach dane z nadzoru od stycznia 2011 do marca 2014 roku zidentyfikowały 73 (15%) przypadki JE potwierdzone laboratoryjnie z 497 przebadanych przypadków.13
Czynniki ryzyka
Japońskie zapalenie mózgu występuje głównie na wiejskich obszarach rolniczych, często związanych z uprawą ryżu i nawadnianiem zalewowym. W niektórych obszarach Azji, te warunki ekologiczne mogą występować w pobliżu lub okazjonalnie w obrębie ośrodków miejskich.814
W krajach endemicznych, gdzie dorośli nabyli odporność poprzez naturalne infekcje, JE jest przede wszystkim chorobą dzieci. Jednak JE związane z podróżami może wystąpić u osób w każdym wieku.82 Badanie z Tajwanu wykazało, że osoby urodzone przed 1976 rokiem oraz osoby zatrudnione w rolnictwie, leśnictwie, rybołówstwie lub hodowli zwierząt miały wyższe ryzyko zachorowania na JE.1516
Wraz z wprowadzeniem programów szczepień, przypadki JE przesunęły się z dzieci na dorosłych w niektórych krajach.15 Chińskie doniesienie zauważyło, że nawet starsi dorośli są równie podatni na zakażenie JE. W 2018 roku w Chinach zgłoszono 1800 przypadków JE; 64% z nich stanowili dorośli w wieku 40 lat lub starsi.4
Nadzór nad Japońskim zapaleniem mózgu
Nadzór nad Japońskim zapaleniem mózgu jest kluczowy dla zrozumienia obciążenia chorobą, informowania o wprowadzaniu szczepionek i monitorowania programów szczepień. Silny nadzór pomaga również identyfikować alternatywne przyczyny zapalenia mózgu, oceniać skuteczność szczepionek w różnych środowiskach epidemiologicznych oraz monitorować ekspansję wirusa JE na nowe obszary.17
Systemy nadzoru
WHO zaleca dwa systemy nadzoru JE, które są ważne dla monitorowania obciążenia JE i zmian w czasie:18
- System ponadnarodowy z szpitalami sentinel
- Ogólnokrajowy nadzór oparty na przypadkach
Każdy kraj wdraża jeden z tych systemów w zależności od dostępnych zasobów.18
W 2016 roku, 22 (92%) z 24 krajów z ryzykiem transmisji wirusa JE prowadziło jakiś rodzaj nadzoru nad JE, co stanowi wzrost z 18 (75%) krajów w 2012 roku.1920 Od 2012 roku, krajowe programy nadzoru ustanowiono w Brunei, Korei Północnej i Timorze Wschodnim, a rozszerzono w Indiach i Nepalu.1920
W Chinach, system zgłaszania przypadków JE jest obowiązkowy od 1951 roku. Wraz z poprawą systemu nadzoru JE w Chinach, ponad 90% zgłoszonych przypadków JE jest diagnozowanych badaniami laboratoryjnymi.11 Na Filipinach, jako część Zintegrowanego Nadzoru i Reagowania na Choroby, w 2008 roku ustanowiono nadzór nad ostrym zespołem zapalenia mózgu (AES) jako zastępstwo dla JE.13
Metody diagnostyczne
WHO zaleca diagnozę przy użyciu specyficznego dla wirusa JE testu enzymatycznego immunosorbcyjnego wychwytującego przeciwciała IgM (MAC-ELISA) w płynie mózgowo-rdzeniowym w dwóch punktach czasowych.18 Diagnoza może być również przeprowadzona poprzez hodowlę próbki klinicznej, wykrywanie antygenu lub serologiczny test ELISA.21
Diagnozowanie JE jest trudne ze względu na brak próbek płynu mózgowo-rdzeniowego oraz fakt, że przypadki zazwyczaj występują na obszarach wiejskich, gdzie możliwości nadzoru i laboratoryjne mogą być ograniczone. Z tych powodów, liczba zgłoszonych przypadków JE jest ogólnie uważana za niedoszacowanie rzeczywistej częstości występowania JE.17
Wyzwania dla nadzoru
Pomimo postępu, pozostają luki i wyzwania, w tym niepełne raportowanie przypadków i błędna klasyfikacja przypadków.1920 Globalny współczynnik zachorowalności na JE jest nieznany, ponieważ intensywność i jakość nadzoru JE oraz dostępność diagnostycznych badań laboratoryjnych różnią się na całym świecie.3
Chociaż JE podlega zgłoszeniu do Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) przez jej państwa członkowskie, raportowanie jest wysoce zmienne i niepełne.3 Spośród 24 krajów objętych ryzykiem, 18 prowadzi jakąś formę nadzoru. Zakres tego nadzoru jednak różni się od prowadzonego na poziomie krajowym w niektórych krajach do tylko w obszarach wysokiego ryzyka w innych.22
Konsekwencje tego suboptymalnego nadzoru są znaczące, ponieważ nawet po wdrożeniu programów immunizacji, mogą wystąpić niewykryte transmisje choroby.22 Według CDC, głównym problemem dla tych krajów jest to, że dalszy postęp w kierunku kontroli JE wymaga zwiększonej świadomości obciążenia chorobą na poziomie krajowym i regionalnym oraz międzynarodowego wsparcia dla nadzoru i wprowadzenia szczepionek w krajach o ograniczonych zasobach.22
Nadzór nad wektorami i zwierzętami gospodarskimi
Nadzór nad JE obejmuje również monitorowanie wektorów komarów i zwierząt gospodarskich, które służą jako gospodarze wzmacniające wirusa JE. Wirus JE jest utrzymywany w enzootypowych cyklach między ptakami a świniami; ptaki wodne są głównym rezerwuarem do rozprzestrzeniania wirusa, podczas gdy świnie są ważnymi gospodarzami wzmacniającymi.9
W Australii, rząd i niektóre stany i terytoria ustanowiły programy nadzoru nad komarami. Monitorują one względną liczebność różnych gatunków komarów w różnych miejscach pobierania próbek.23 W stanie Wiktoria w Australii istnieje program nadzoru i kontroli komarów, który monitoruje liczbę i gatunki komarów, obecność wirusów w komarach (w tym wirusa japońskiego zapalenia mózgu) oraz wspiera lokalne rady w zarządzaniu ryzykiem związanym z komarami na ich lokalnych obszarach.9
W Republice Korei, amerykańskie wojsko rutynowo prowadzi nadzór nad komarami, aby zrozumieć ryzyko patogenów przenoszonych przez komary i kierować wysiłkami kontroli komarów, ponieważ instalacje i miejsca szkoleniowe znajdują się wokół obszarów, gdzie populacje komarów są liczne.24 Podobne nadzory prowadzone są w Okinawie w Japonii.2526
Szczepienia i kontrola Japońskiego zapalenia mózgu
Szczepienie jest najbardziej skuteczną strategią zapobiegania i kontroli Japońskiego zapalenia mózgu, a immunizacja wykazała zmniejszenie ekonomicznego obciążenia chorobą JE.1920 WHO zaleca wprowadzenie szczepień przeciwko JE do krajowych harmonogramów szczepień we wszystkich obszarach, gdzie choroba jest priorytetem zdrowia publicznego.6
Programy szczepień
W 2016 roku, 12 (50%) krajów posiadało program szczepień przeciwko JE, w porównaniu z 11 (46%) krajami w 2012 roku.1920 Wprowadzenie rutynowych programów szczepień dzieci w Japonii, Korei i na Tajwanie niemal wyeliminowało ryzyko u zaszczepionych pacjentów, mimo trwającej infekcji u endemicznych zwierząt i ptaków. Większość przypadków w tych obszarach jest obecnie zgłaszana u niezaszczepionych odwiedzających.27
Na Tajwanie wprowadzono dwudawkową inaktywowaną szczepionkę przeciwko JE pochodzącą z mózgu myszy (JE-MB) do rutynowych szczepień dziecięcych w 1968 roku, ze szczepionkami przypominającymi wdrożonymi w 1974 i 1983 roku.15 W Indiach, w odpowiedzi na laboratoryjne potwierdzenie JE jako etiologii epidemii AES, szczepienia przeciwko JEV zostały wdrożone od 2017 roku w endemicznych dystryktach stanu Odisha. W okresie po szczepieniach (2017-2018), nie odnotowano żadnej epidemii JE.28
Skuteczność szczepień
Dzięki ustanowieniu nadzoru nad JE i stosowaniu szczepionek w niektórych krajach, współczynnik zachorowalności na JE zmniejszył się; jednak nadal występują poważne wybuchy.11 W prowincji Shandong w Chinach, współczynnik zachorowalności na JE zmniejszył się znacząco z 2,05 na 100 000 w 1967 roku do 0,03 na 100 000 w 1997 roku.12
W Malezji, współczynnik zachorowalności na JE zmniejszył się do 1,3 na 100 000 po kampanii szczepień przeciwko JE.12 W Japonii, nadzór nad japońskim zapaleniem mózgu jest prowadzony od 1965 roku jako część Krajowego Nadzoru Epidemiologicznego nad Chorobami Zapobiegalnymi Szczepieniami. Rocznie zgłaszano ponad 1000 przypadków japońskiego zapalenia mózgu w późnych latach 60. Liczba przypadków JE od tego czasu znacznie się zmniejszyła, z mniej niż 10 przypadkami zgłaszanymi rocznie od 1992 do 2004 roku.4
Wyzwania związane ze szczepieniami
Pomimo dostępności skutecznych szczepionek, ich stosowanie w krajach endemicznych pozostaje niskie. Brak dobrych danych o obciążeniu JE utrudnia kontekstualizację znaczenia szczepień przeciwko JE w stosunku do innych szczepionek o wysokim priorytecie konkurujących o zasoby rządowe.17
Obawy dotyczące bezpieczeństwa szczepionek, zwłaszcza związane z poważnymi zdarzeniami niepożądanymi, takimi jak zapalenie mózgu, mogą wywołać wahania przed szczepieniami.17 Ponadto, dostępność szczepionki przeciwko JE nadal jest ograniczona w Australii.29
Inne metody kontroli
Oprócz szczepień, inne metody kontroli JE obejmują kontrolę komarów i zmiany w praktykach rolniczych. Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania japońskiemu zapaleniu mózgu i innym chorobom przenoszonym przez komary jest unikanie ukąszeń komarów i usuwanie miejsc rozmnażania komarów wokół domu i posesji.29
Zmiany w praktykach rolniczych wydają się znacznie zmniejszyć ryzyko transmisji na ludzi.2 Na przykład, wyraźny brak wirusa japońskiego zapalenia mózgu u dorosłych komarów na Okinawie jest prawdopodobnie spowodowany wieloma czynnikami, w tym zmianami w praktykach rolniczych, które znacznie zmniejszyły liczbę pól ryżowych na wyspie, będących preferowanym środowiskiem hodowlanym dla Cx. tritaeniyorhynchus.25
Chociaż JE pozostaje problemem zdrowia publicznego w Azji, liczba zgłaszanych przypadków zmniejsza się dzięki immunizacji JE, zmianom w wzorcach rolniczych, urbanizacji i poprawie warunków życia.11
Zmiany w epidemiologii Japońskiego zapalenia mózgu
Epidemiologia Japońskiego zapalenia mózgu i ryzyko dla podróżujących zmieniły się i nadal ewoluują.30 Obszar transmisji wirusa JE poszerzył się, z pojawieniem się JE w nowych obszarach Australii. W latach 2021-2022 zgłoszono epidemię, która skupiała się na obszarach wiejskich otaczających rzekę Murray w południowo-wschodniej Australii, ale przypadki zgłaszano z rozległych obszarów kraju.31
Ekspansja geograficzna
Znaczącą zmianą w globalnym ryzyku JE było główne rozszerzenie geograficzne w Azji.30 Obszar geograficzny dotknięty wirusem japońskiego zapalenia mózgu rozszerzył się w ciągu ostatnich 50 lat. Epidemie występowały w Chinach od 1935 roku, w Korei Południowej od końca lat 40., a w Wietnamie i Tajlandii od połowy lat 60. Choroba rozprzestrzeniła się również w całej Azji Południowo-Wschodniej i wzdłuż Pacyfiku, docierając do kontynentalnej Australii po raz pierwszy w 1998 roku.4
W 2022 roku, zauważalny wzrost dystrybucji wirusa w Australii spowodowany zmianami klimatycznymi stał się przedmiotem troski dla urzędników zdrowia, ponieważ populacja ma ograniczoną odporność na chorobę, a obecność dużej liczby hodowlanych i dzikich świń mogłaby działać jako rezerwuar dla wirusa.5
Czynniki wpływające na zmianę wzorców epidemiologicznych
Rozprzestrzenianie się wirusa JE do nowych środowisk, zmiany w praktykach rolniczych i wektorach zwierzęcych, zmiany klimatu, wzrost obszarów podmiejskich, zmiany w międzynarodowych podróżach do Azji, osobiste czynniki ryzyka, transmisja bez udziału wektora komara, interakcje z innymi flawisami i lepsze informacje o infekcjach bez zapalenia mózgu i inne czynniki sprawiają, że JE jest niedocenianym ryzykiem.30
Epidemia JE w Australii została poprzedzona kilkoma miesiącami intensywnych opadów deszczu związanych z La Niña, które doprowadziły do powstania śródlądowych terenów podmokłych, migracji ptaków brodzących do regionów południowych i namnażania się komarów.32
Obszerne badania powiązały dystrybucję arbovirusów z temperaturą i opadami deszczu i podkreśliły ryzyko ekspansji na nowe obszary, z immunologicznie naiwnymi populacjami, w wyniku zmian klimatycznych.32 Chociaż lokalne czynniki środowiskowe pozostają ważne, pojawienie się szeroko rozpowszechnionej epidemii JE w Australii jest wyraźnym przykładem potencjalnego wpływu zmian klimatycznych na zakłócenie epidemiologii chorób przenoszonych przez wektory.32
Zmiana wzorców w grupach wiekowych
Obserwuje się zmianę paradygmatu w epidemiologii, gdyż japońskie zapalenie mózgu staje się coraz bardziej powszechne wśród dorosłych z powodu rozszerzających się obszarów transmisji JE, lepszej kontroli JE u dzieci prowadzącej do większej liczby przypadków u dorosłych oraz zwiększonej turystyki do obszarów ryzyka JE.4
Dane z regionu endemicznego zauważyły, że 26,9%, 99% i 14,8% przypadków ostrego zespołu zapalenia mózgu miało pozytywną serologię płynu mózgowo-rdzeniowego na JE w latach 2011, 2012 i 2013, odpowiednio. Z wszystkich potwierdzonych przypadków JE, 30% stanowili dorośli.4
Implikacje dla nadzoru i polityki szczepień
Zmiany w epidemiologii JE wymagają przeglądu wytycznych praktyki i rekomendacji ekspertów, które obecnie nie odzwierciedlają aktualnego stanu wiedzy.30 Podczas gdy szczepienia przyczyniły się do względnego przesunięcia przypadków do starszych grup wiekowych w niektórych krajach, inne kraje bez programów szczepień również wykazały znaczny odsetek przypadków u dorosłych, co rodzi pytanie o potrzebę szczepień dorosłych.17
Potrzeba silnego nadzoru i diagnostyki nie kończy się, gdy szczepionka zostaje wprowadzona w kraju. Wiele krajów endemicznych dla JE nadal będzie potrzebować wsparcia w obszarach nadzoru JE, diagnostyki i monitorowania programu szczepień po wprowadzeniu szczepionki przeciwko JE.17
Podsumowanie stanu Japońskiego zapalenia mózgu na świecie
Japońskie zapalenie mózgu pozostaje znaczącym zagrożeniem dla zdrowia publicznego w wielu krajach Azji i regionu Zachodniego Pacyfiku, pomimo postępów w nadzorze i programach szczepień.1920 Szacuje się, że w latach 2000-2015 na całym świecie było 1 976 238 (95% CIs: 1 722 533-2 725 647) przypadków JE. Uwzględniając znane roczne informacje o szczepieniach, szacuje się, że w tym samym okresie, gdyby nie było szczepień, byłoby 2 284 012 (95% CIs: 1 495 964-3 102 542) przypadków JE. Oznacza to, że programy szczepień zapobiegły 307 774 przypadkom JE na całym świecie (95% CI: 167 442-509 583) i 74 769 zgonom z powodu JE (95% CIs: 37 837-129 028).18
Obecne dane o rozpowszechnieniu
Pomimo osiągniętego postępu, wirus JE nadal krąży na rozległych obszarach, a zachorowania stanowią zagrożenie dla niezaszczepionych populacji. JE jest endemiczne w całej większości Azji i częściach regionu Zachodniego Pacyfiku, a obszar transmisji JEV rozszerzył się wraz z pojawieniem się JE w nowych obszarach Australii.31
Dla podróżujących do Azji, ryzyko JE jest bardzo niskie, ale różni się w zależności od sezonu, celu podróży, czasu trwania i działań. Szacowany współczynnik zachorowalności na JE wśród podróżujących do Azji z krajów nieendemicznych wynosi mniej niż 1 przypadek na 1 milion podróżujących.31
Wyzwania i rekomendacje dla nadzoru i kontroli
Istnieje potrzeba lepszego zrozumienia obecnej epidemiologii JE w celu informowania i poprawy strategii zapobiegania i kontroli.24 Zwiększony nadzór i diagnostyka JE są wymagane, ponieważ zmiany klimatyczne i zakłócenia społeczne prawdopodobnie ułatwią dalszą ekspansję geograficzną wektorów Culex i obszarów ryzyka JE.33
Wzmocniony nadzór, ciągłe zaangażowanie i odpowiednie zasoby na szczepienia przeciwko JE powinny pomóc utrzymać postęp w kierunku zapobiegania i kontroli JE.1920 Ponieważ wirus JE prawdopodobnie pozostanie w przyrodzie, a ryzyko JE utrzyma się, ważne jest wdrożenie strategii wzmacniających systemy nadzoru JE w celu zrozumienia obciążenia chorobą i zastosowania protokołów szczepień w krajowych programach szczepień dzieci.11
| Region/Kraj | Stan nadzoru | Styl epidemiologiczny | Główne wyzwania |
|---|---|---|---|
| Azja Południowo-Wschodnia | 22 z 24 krajów prowadzi jakiś rodzaj nadzoru | Mieszany: epidemiczny i endemiczny | Ograniczone zasoby, niepełne raportowanie |
| Chiny | System zgłaszania od 1951 roku | Epidemiczny, sezonowy (czerwiec-październik) | Przypadki u dorosłych mimo szczepień |
| Japonia | Nadzór od 1965 roku | Historycznie epidemiczny, obecnie sporadyczny | Utrzymanie wysokiego poziomu szczepień |
| Australia | Krajowy system nadzoru chorób podlegających zgłoszeniu | Nowy, rozszerzający się | Adaptacja do zmieniających się warunków klimatycznych |
| Indie | Rozszerzony w niektórych stanach | Epidemiczny w obszarach endemicznych | Zasięg szczepień w obszarach wiejskich i plemiennych |
| Tajwan | Krajowy system statystyki chorób zakaźnych | Sporadyczny po szczepieniach | Przesunięcie przypadków z dzieci na dorosłych |
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.