Denga
Diagnostyka i diagnoza
Denga jest wirusową chorobą przenoszoną przez komary, której diagnostyka laboratoryjna jest kluczowa dla właściwego leczenia i nadzoru epidemiologicznego. W ostrej fazie (0-5 dni od wystąpienia objawów) zaleca się stosowanie testów wykrywających wirusa lub jego RNA, takich jak RT-PCR (czułość 80-90%, swoistość 95%) oraz testy na antygen NS1 (ELISA lub szybkie testy immunochromatograficzne), które potwierdzają aktywne zakażenie. Po 5-7 dniach od początku objawów diagnostyka opiera się głównie na serologii, wykrywającej przeciwciała IgM (pojawiające się około 4-5 dnia i utrzymujące do 12 tygodni) oraz IgG (pojawiające się po 10-14 dniach i utrzymujące się latami). Testy serologiczne, takie jak MAC-ELISA i PRNT, pozwalają na rozróżnienie zakażeń pierwotnych i wtórnych, choć mogą występować reakcje krzyżowe z innymi flawiwirusami, np. Zika. Diagnostyka różnicowa obejmuje m.in. chikungunya, malarię, dur brzuszny i COVID-19.
Diagnostyka Dengi
Dengue (denga) to choroba wirusowa przenoszona przez komary, która stanowi istotny problem zdrowia publicznego na całym świecie. Diagnostyka dengi jest kluczowa dla właściwego postępowania klinicznego, nadzoru epidemiologicznego, kontroli ognisk chorobowych oraz badań naukowych. Wczesne i dokładne rozpoznanie ma zasadnicze znaczenie dla skutecznego leczenia pacjentów, zwłaszcza w przypadkach zagrażających życiu.12
Lekarz powinien podejrzewać dengę u pacjentów z gorączką, którzy mieszkają lub niedawno podróżowali do obszarów, gdzie występuje ryzyko zakażenia wirusem dengi. Poza gorączką, do typowych objawów dengi należą: silny ból głowy, ból zagałkowy, bóle mięśni i stawów, wysypka plamista lub plamisto-grudkowa oraz objawy krwotoczne.12
Metody diagnostyczne
Laboratoryjna diagnostyka dengi może obejmować wykrywanie wirusa, kwasu nukleinowego wirusa, antygenów lub przeciwciał, bądź kombinacji tych technik. Wybór odpowiedniej metody zależy od fazy choroby:12
Wykrywanie wirusa i kwasu nukleinowego
W ostrej fazie choroby (pierwsze 5-7 dni) można zastosować następujące metody:1
- Izolacja wirusa – tradycyjnie uznawana za złoty standard diagnostyczny. Materiał do badania powinien być pobrany w ciągu pierwszych pięciu dni od wystąpienia objawów. Najczęściej stosowaną metodą hodowli wirusa jest hodowla komórkowa, głównie linia komórkowa C6/36 (z Ae. albopictus) lub AP61 (z Ae. pseudoscutellaris).12
- RT-PCR (reakcja łańcuchowa polimerazy z odwrotną transkryptazą) – wykrywa materiał genetyczny wirusa w ciągu pierwszych 5 dni choroby z czułością 80-90% i swoistością 95%. Metoda ta pozwala również na identyfikację serotypu wirusa dengi.12
- Real-time RT-PCR – jednoetapowy test, który umożliwia ilościowe oznaczenie RNA wirusa, wykorzystując pary primerów i sondy specyficzne dla każdego serotypu dengi.12
- NASBA (nucleic acid sequence based amplification) – izotermiczna amplifikacja specyficzna dla RNA, która nie wymaga urządzeń do cyklicznych zmian temperatury.1
Wykrywanie antygenu NS1
Antygen NS1 (non-structural protein 1) jest glikoproteiną produkowaną przez wszystkie flawiwirusy i uwalnianą z komórek ssaków. NS1 wywołuje silną odpowiedź immunologiczną i może być wykrywany we krwi w ostrej fazie zakażenia, zwykle podczas okresu gorączkowego lub do 7-9 dni od wystąpienia objawów.123
Metody wykrywania NS1 obejmują:12
- ELISA (NS1) – test immunoenzymatyczny o wysokiej czułości i swoistości
- Szybkie testy immunochromatograficzne – pozwalają uzyskać wynik w ciągu 15-20 minut
Badania serologiczne
Po zakończeniu ostrej fazy zakażenia (zwykle po 5-7 dniach od początku objawów) serologia staje się metodą z wyboru w diagnostyce dengi.12
- ELISA wykrywająca przeciwciała IgM – przeciwciała IgM przeciwko wirusowi dengi pojawiają się zwykle około 4-5 dni po wystąpieniu objawów i mogą być wykrywane przez około 12 tygodni. Test MAC-ELISA (IgM antibody capture ELISA) jest zalecany jako podstawowy po 7 dniu od początku objawów.12
- ELISA wykrywająca przeciwciała IgG – przeciwciała IgG pojawiają się później w odpowiedzi na zakażenie, zwykle około 10-14 dni po wystąpieniu objawów, i mogą utrzymywać się przez wiele lat. Stosunek IgM/IgG można wykorzystać do rozróżnienia między pierwotnym a wtórnym zakażeniem wirusem dengi.12
- Test neutralizacji redukcji płytek (PRNT) – uważany za najbardziej swoisty test serologiczny do diagnostyki dengi, wykrywany przez długi czas.1
- Test hamowania hemaglutynacji (HI) – opiera się na zdolności antygenów dengi do aglutynacji erytrocytów gęsich lub trypsynizowanych ludzkich erytrocytów grupy O.1
Algorytmy diagnostyczne
Wybór odpowiednich testów diagnostycznych zależy od czasu trwania objawów:12
W przypadku ostrej diagnostyki dengi lekarze powinni zlecić testy NS1 ELISA i IgM lub NAAT (testy amplifikacji kwasu nukleinowego) i IgM. Podczas pierwszego tygodnia choroby diagnostykę laboratoryjną należy przeprowadzić na próbkach surowicy, stosując jedną z następujących kombinacji testów:1
- Test amplifikacji kwasu nukleinowego (NAAT) (np. RT-PCR) i test przeciwciał IgM
- Test NS1 ELISA i test wykrywający IgM
Preferowane jest badanie surowicy. RNA wirusa dengi można wykryć za pomocą NAAT we krwi, surowicy i osoczu. Większość tych testów identyfikuje serotyp zakażającego wirusa dengi. Pozytywny wynik testu NAAT nie wymaga dalszych badań potwierdzających.1
Obecność niestrukturalnego białka 1 (NS1) wirusa dengi we krwi (surowicy) w ciągu pierwszych 7 dni choroby wskazuje na aktualne lub niedawne zakażenie wirusem dengi. Ujemny wynik testu RT-PCR lub NS1 ELISA nie wyklucza zakażenia. Pozytywny wynik RT-PCR lub NS1 ELISA spełnia kryteria laboratoryjne potwierdzające diagnozę według definicji przypadku dengi Narodowego Systemu Nadzoru Chorób Podlegających Zgłoszeniu (NNDSS).1
| Okres choroby | Zalecane testy | Interpretacja wyników |
|---|---|---|
| 0-5 dni od wystąpienia objawów | RT-PCR lub NS1 ELISA | Potwierdzenie ostrego zakażenia wirusem dengi |
| 4-7 dni od wystąpienia objawów | RT-PCR/NS1 ELISA oraz IgM | Okres przejściowy: możliwe wykrycie zarówno wirusa/NS1, jak i przeciwciał IgM |
| Powyżej 7 dni od wystąpienia objawów | IgM ELISA (główny test) oraz IgG ELISA | Domniemane niedawne zakażenie wirusem dengi |
| Próbki z fazy ostrej i zdrowienia (10-14 dni po fazie ostrej) | IgG ELISA (próbki sparowane) | Czterokrotny lub większy wzrost miana przeciwciał potwierdza ostre zakażenie wirusem dengi |
ELISA IgM jest zalecana jako podstawowy test po 7 dniu od początku objawów. Niektórzy pacjenci mogą mieć pozytywny wynik testów NAAT lub NS1 ELISA po 7 dniu choroby. Pacjenci z pozytywnym wynikiem testu NAAT (np. RT-PCR) lub NS1 ELISA mają potwierdzone ostre zakażenie wirusem dengi. Pacjenci, którzy mają przeciwciała IgM przeciwko wirusowi dengi w pojedynczej próbce, są klasyfikowani jako mający domniemane, niedawne zakażenie wirusem dengi.1
Wyzwania diagnostyczne
Diagnostyka dengi napotyka pewne wyzwania i ograniczenia:12
- Reakcje krzyżowe – testy serologiczne na dengę mogą wykazywać reakcje krzyżowe z przeciwciałami przeciwko innym flawiwirusom, szczególnie wirusowi Zika. Obecne testy molekularne (np. RT-PCR) i testy NS1 ELISA nie wykazują reakcji krzyżowych z innymi flawiwirusami.12
- Czułość testów – czułość testów zależy od czasu pobierania próbek. Testy na obecność wirusa/antygenu są najbardziej czułe w pierwszych dniach choroby, podczas gdy testy serologiczne wykazują większą czułość w późniejszych stadiach.1
- Wtórne zakażenia – diagnoza wtórnych zakażeń dengą może być trudna ze względu na szybki wzrost poziomu przeciwciał IgG i stosunkowo niski poziom przeciwciał IgM.1
- Dostępność testów – zaawansowane testy, takie jak RT-PCR, wymagają specjalistycznego sprzętu i wyszkolonego personelu, co ogranicza ich dostępność w niektórych obszarach.1
Badania dodatkowe
W ramach diagnostyki dengi zaleca się również wykonanie następujących badań:12
- Morfologia krwi – typowo obserwuje się leukopenię (obniżenie liczby białych krwinek) oraz trombocytopenię (spadek liczby płytek krwi poniżej 100 000/µl), która jest stałą cechą gorączki krwotocznej denga.1
- Hematokryt – wzrost wartości hematokrytu o 20% lub więcej w porównaniu z wartościami w okresie zdrowienia sugeruje hipowolemia związana z przepuszczalnością naczyń i wyciekiem osocza.1
- Próby wątrobowe – dengi może powodować umiarkowane podwyższenie enzymów wątrobowych.1
- Badania koagulologiczne – w ciężkiej postaci dengi mogą wystąpić zaburzenia krzepnięcia.1
- Badania obrazowe – zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej, USG jamy brzusznej, badania tomografii komputerowej głowy (w przypadku podejrzenia krwawienia wewnątrzczaszkowego lub obrzęku mózgu) oraz echokardiografia 2D mogą być pomocne w ocenie zaawansowania choroby i wykrywaniu powikłań.12
Różnicowanie dengi
Diagnostyka różnicowa dengi obejmuje inne choroby gorączkowe, takie jak:12
- Chikungunya
- Zakażenie wirusem Zika
- Malaria
- Dur brzuszny
- Leptospiroza
- Ostre zakażenie HIV
- Wirusowe zapalenie wątroby
- Zakażenia riketsjami
- Posocznica spowodowana bakteriemią
- Grypa
- COVID-19
Różnicowanie kliniczne dengi od innych chorób gorączkowych może być trudne ze względu na podobieństwo objawów początkowych. Dlatego laboratoryjne potwierdzenie zakażenia wirusem dengi jest niezbędne.12
Postępowanie kliniczne
Wszyscy pacjenci z klinicznym podejrzeniem dengi powinni otrzymać odpowiednie leczenie bez oczekiwania na wyniki badań diagnostycznych. Dengi nie ma specyficznego leczenia antywirusowego. Leczenie jest objawowe i podtrzymujące.12
Zalecenia w leczeniu obejmują:12
- Odpowiednie nawodnienie – picie dużej ilości wody i płynów
- Jak najdłuższy odpoczynek
- Leczenie bólu paracetamolem (np. Tylenol) – nie należy stosować ibuprofenu (np. Advil) ani aspiryny, gdyż mogą zwiększać ryzyko krwawień
W przypadku ciężkiej dengi często konieczna jest hospitalizacja. Pacjenci z ciężkimi objawami powinni natychmiast otrzymać pomoc medyczną. Osoby zakażone po raz drugi są bardziej narażone na ciężki przebieg dengi. Ciężkie objawy dengi często pojawiają się po ustąpieniu gorączki.1
Znaczenie diagnostyki dengi
Dokładna i szybka diagnostyka dengi ma kluczowe znaczenie z wielu powodów:12
- Wczesne wykrycie przypadków umożliwia odpowiednie postępowanie kliniczne i może zapobiec rozwojowi ciężkiej postaci choroby
- Potwierdzenie diagnostyczne pozwala odróżnić dengę od innych chorób gorączkowych o podobnym przebiegu klinicznym
- Monitorowanie i nadzór epidemiologiczny umożliwiają szybkie wykrywanie ognisk choroby i wdrażanie odpowiednich działań kontrolnych
- Diagnoza laboratoryjna dostarcza danych dla badań naukowych, opracowania szczepionek i badań klinicznych
Istnieje potrzeba opracowania specyficznych, niedrogich testów diagnostycznych na dengę, które można by stosować w leczeniu klinicznym, nadzorze i dochodzeniach epidemiologicznych, umożliwiając wczesną interwencję w leczeniu pacjentów oraz zapobieganie i kontrolowanie epidemii.1
Krajowe wytyczne dotyczące klinicznego postępowania w przypadku dengi powinny być stosowane jako źródło szczegółowych informacji na temat diagnostyki i leczenia tej choroby.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.