Choroba whipple’a
Objawy
Choroba Whipple’a to rzadkie, przewlekłe zakażenie wywołane przez Tropheryma whipplei, które manifestuje się szerokim spektrum objawów ogólnoustrojowych, z dominującym zajęciem jelita cienkiego, stawów, układu nerwowego, sercowo-naczyniowego, oddechowego oraz narządu wzroku. Charakterystyczne są trzy fazy choroby: prodromalna z poliartralgią, klasyczna z biegunką, utratą masy ciała i bólami brzucha oraz uogólniona z biegunką tłuszczową, limfadenopatią, hiperpigmentacją i dysfunkcjami wielonarządowymi. Objawy stawowe występują u 60-90% pacjentów, często na wiele lat przed objawami jelitowymi, a zajęcie OUN (10-40%) wiąże się z gorszym rokowaniem i zwiększonym ryzykiem nawrotów. W przebiegu choroby obserwuje się m.in. zapalenie wsierdzia (30-75%), hiperpigmentację skóry (40-50%), przewlekły kaszel i wysięk opłucnowy (30-40%), a także zapalenie błony naczyniowej oka (15-30%). Średni czas od pojawienia się pierwszych objawów do diagnozy wynosi około 7,5 roku, co podkreśla trudności diagnostyczne i konieczność wysokiego indeksu podejrzenia, zwłaszcza przy nietypowych postaciach ograniczonych do stawów, serca lub OUN.
Objawy choroby Whipple’a
Choroba Whipple’a jest rzadkim, przewlekłym, ogólnoustrojowym schorzeniem wywołanym przez bakterię Tropheryma whipplei, która może zaatakować wiele narządów, przede wszystkim jelito cienkie, ale również stawy, serce, płuca, oczy i układ nerwowy12. Choroba ta powoduje zaburzenia wchłaniania jelitowego i bez odpowiedniego leczenia ma charakter postępujący i może być śmiertelna34.
Przebieg choroby
Choroba Whipple’a rozwija się zwykle w trzech etapach5:
- Faza prodromalna – charakteryzuje się niespecyficznymi objawami, głównie bólami stawów (poliartralgia)
- Faza klasyczna – pojawiają się objawy jelitowe (biegunka, utrata wagi, bóle brzucha)
- Faza uogólniona – charakteryzuje się biegunką tłuszczową, wyniszczeniem, limfadenopatią, hiperpigmentacją oraz dysfunkcjami układu sercowo-naczyniowego, oddechowego i neurologicznego
Objawy rozwijają się powoli, często przez wiele lat3. U wielu pacjentów objawy stawowe i utrata masy ciała pojawiają się na kilka lat przed wystąpieniem objawów ze strony przewodu pokarmowego prowadzących do ostatecznej diagnozy6. Średni czas między początkiem bólów stawów a wystąpieniem objawów jelitowych wynosi około 6 lat78.
Objawy ze strony przewodu pokarmowego
Najczęstsze objawy ze strony przewodu pokarmowego obejmują910:
- Biegunkę – często wodnista, może zawierać tłuszcz (biegunka tłuszczowa) lub krew
- Utratę masy ciała – znaczną, będącą efektem zespołu złego wchłaniania
- Bóle brzucha – często nasilające się po posiłkach
- Krwawienie z przewodu pokarmowego – u ok. 80% pacjentów występuje utajone krwawienie z przewodu pokarmowego
- Wzdęcia i dyskomfort w jamie brzusznej
- Utratę apetytu
Ciężkie zaburzenia wchłaniania mogą wystąpić u pacjentów zdiagnozowanych w późnej fazie choroby9. Pacjenci mogą wykazywać objawy niedożywienia i niedoborów składników odżywczych11.
Objawy stawowe
Dolegliwości stawowe są jednym z najwcześniejszych i najczęstszych objawów choroby Whipple’a, występującym u około 60-90% pacjentów127:
- Poliartralgia (bóle wielu stawów) – często pierwsza manifestacja choroby
- Zapalenie stawów – zwykle wędrujące, niedeformujące, seronegatywne
- Zajęcie dużych stawów – najczęściej dotknięte są stawy skokowe, kolanowe, łokciowe, nadgarstkowe i biodrowe
- Charakter napadowy – dolegliwości stawowe mogą pojawiać się i ustępować, mając charakter epizodyczny
Bóle stawów często występują na wiele lat przed pojawieniem się objawów jelitowych1314. U niektórych pacjentów może wystąpić nawet zapalenie kręgosłupa lub zapalenie stawów o charakterze erozyjnym15.
Objawy neurologiczne
Zajęcie ośrodkowego układu nerwowego występuje u około 10-40% pacjentów z chorobą Whipple’a1316 i może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak1718:
- Zaburzenia funkcji poznawczych – utrata pamięci, dezorientacja, otępienie
- Zaburzenia neuropsychiatryczne – zmiany osobowości, depresja, hipomania, lęk
- Zaburzenia ruchowe – ataksja móżdżkowa, mioklonie, ruchy choreiformiczne
- Oczopląs i porażenie spojrzenia, szczególnie pionowego
- Okulomastykacyjna miorytmia – patognomoniczny objaw choroby Whipple’a polegający na rytmicznych ruchach oczu i żuchwy
- Napady padaczkowe
- Zaburzenia snu – nadmierna senność
- Objawy uszkodzenia górnego neuronu ruchowego
- Objawy pozapiramidowe
- Neuropatia obwodowa
Zajęcie ośrodkowego układu nerwowego wiąże się z gorszym rokowaniem i zwiększa ryzyko nawrotu choroby po leczeniu193.
Objawy sercowo-naczyniowe
Zajęcie układu sercowo-naczyniowego występuje u około 30-40% pacjentów17 i obejmuje202:
- Zapalenie osierdzia (perikardit)
- Zapalenie mięśnia sercowego (miokardit)
- Zapalenie wsierdzia – często o ujemnych posiewach
- Uszkodzenie zastawek serca
- Szmery sercowe
- Niewydolność serca z objawami duszności i obrzękami kończyn dolnych
Zaburzenia sercowe mogą być dominującym objawem u niektórych pacjentów, czasem występując jako jedyny objaw choroby Whipple’a21.
Objawy skórne i ogólnoustrojowe
Do częstych objawów ogólnoustrojowych należą422:
- Gorączka – zwykle niewysoka, może utrzymywać się przez lata
- Limfadenopatia – powiększenie węzłów chłonnych, szczególnie krezkowych i śródpiersiowych
- Hyperpigmentacja skóry – zwłaszcza w miejscach narażonych na światło słoneczne
- Niedokrwistość – wtórna do przewlekłej choroby lub niedoboru żelaza
- Osłabienie i zmęczenie
- Powiększenie śledziony lub wątroby
- Wysięk opłucnowy
Hiperpigmentacja skóry i obwodowa limfadenopatia są najczęstszymi objawami skórnymi, występującymi u ponad połowy pacjentów z chorobą Whipple’a23.
Objawy oczne
Zajęcie narządu wzroku może obejmować20:
- Zapalenie błony naczyniowej oka (uveitis)
- Zapalenie ciała szklistego (vitritis)
- Zapalenie rogówki (keratitis)
- Zapalenie siatkówki (retinitis)
- Krwotoki siatkówkowe
Objawy oczne mogą poprzedzać inne objawy neurologiczne i być pierwszą manifestacją choroby24.
Objawy ze strony układu oddechowego
Manifestacje płucne obejmują2520:
- Przewlekły kaszel
- Bóle w klatce piersiowej
- Duszność
- Wysięk opłucnowy
- Zmiany śródmiąższowe w płucach
- Zmiany guzkowate w płucach, niekiedy z tworzeniem jam
Najczęstszymi objawami klinicznymi ze strony układu oddechowego są bóle w klatce piersiowej, duszność, przewlekły kaszel i odkrztuszanie plwociny26.
Progresja choroby
Choroba Whipple’a ma charakter postępujący i potencjalnie śmiertelny3. Bez odpowiedniego leczenia prowadzi do śmierci, najczęściej z powodu rozprzestrzenienia się zakażenia do ośrodkowego układu nerwowego, powodując nieodwracalne uszkodzenia6.
Powikłania
Nieleczona choroba Whipple’a może prowadzić do szeregu poważnych powikłań272:
- Niedożywienie – spowodowane zaburzeniami wchłaniania
- Wyniszczenie (kacheksja)
- Niedobory witamin i składników mineralnych
- Zaburzenia krzepnięcia – z powodu niedoboru witaminy K
- Osteoporoza – z powodu niedoboru witaminy D
- Nieodwracalne uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego
- Niewydolność serca
Choroba Whipple’a staje się coraz bardziej wyniszczająca, jeśli pozostaje niezdiagnozowana i nieleczona2.
Odpowiedź na leczenie
Przy odpowiednim leczeniu antybiotykami, objawy choroby Whipple’a zwykle zaczynają ustępować w ciągu 1-2 tygodni od rozpoczęcia terapii, a całkowite ustąpienie objawów następuje w ciągu około miesiąca2829. Jednak całkowite przywrócenie prawidłowej funkcji jelita cienkiego może trwać nawet 2 lata1330.
Pacjenci z objawami neurologicznymi mogą wykazywać wolniejszą odpowiedź na leczenie i wymagają dłuższej terapii antybiotykowej31.
Nawroty choroby
Pomimo odpowiedniego leczenia, nawroty choroby Whipple’a są częste, występując u około 9-15% pacjentów po zakończeniu antybiotykoterapii10, a według niektórych źródeł nawet u 30-40% pacjentów1932.
Czynniki zwiększające ryzyko nawrotu obejmują1633:
- Zajęcie ośrodkowego układu nerwowego – pacjenci z objawami neurologicznymi mają wyższe ryzyko nawrotu
- Zbyt krótki czas trwania antybiotykoterapii
- Leczenie nieodpowiednimi antybiotykami
Nawroty mogą wystąpić nawet kilka lat po zakończeniu leczenia i często wiążą się z nowymi objawami, szczególnie neurologicznymi1033. Ośrodkowy układ nerwowy jest najczęstszym miejscem nawrotów16.
Atypowy przebieg choroby
Choroba Whipple’a może przebiegać w sposób atypowy, co często prowadzi do opóźnienia w diagnozie5. Około 15% pacjentów nie wykazuje standardowych objawów34, a niektórzy mogą nie mieć żadnych objawów ze strony przewodu pokarmowego35.
- Postać ograniczoną do zajęcia stawów (LWA – Localized Whipple’s Arthritis)
- Postać stawową bez innych objawów (AWD – Articular Whipple’s Disease)
- Postać endokardialną – z zapaleniem wsierdzia o ujemnych posiewach jako dominującym objawem
- Postać neurologiczną – z dominującymi objawami neurologicznymi bez zajęcia przewodu pokarmowego
- Postać oczną – z zapaleniem błony naczyniowej oka jako głównym objawem
Atypowy przebieg choroby Whipple’a często prowadzi do błędnych diagnoz, najczęściej chorób reumatycznych, ponieważ objawy stawowe mogą przypominać reumatoidalne zapalenie stawów lub spondyloartropatie37.
Warto podkreślić, że pogorszenie stanu pacjenta po zastosowaniu leczenia immunosupresyjnego, zwłaszcza inhibitorami TNF, powinno skłonić do podejrzenia choroby Whipple’a36.
Podsumowanie objawów
Choroba Whipple’a charakteryzuje się szerokim spektrum objawów, które mogą różnić się między pacjentami i pojawiać się stopniowo na przestrzeni wielu lat22. Cztery główne, kardynalne objawy choroby to938:
- Bóle stawów (artralgia)
- Utrata masy ciała
- Biegunka
- Bóle brzucha
Inne częste objawy to gorączka, zmęczenie, niedokrwistość, zaburzenia neurologiczne, hiperpigmentacja skóry i powiększenie węzłów chłonnych39.
Ze względu na rzadkość występowania oraz niespecyficzność objawów, choroba Whipple’a jest często diagnozowana z opóźnieniem, co może prowadzić do poważnych powikłań, w tym zgonu40. Średni czas od wystąpienia pierwszych objawów do postawienia diagnozy wynosi około 7,5 lat (zakres od 0 do 51 lat)12.
Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie antybiotykami ma kluczowe znaczenie dla pomyślnego przebiegu choroby41.
| Układ/narząd | Główne objawy | Częstość występowania |
|---|---|---|
| Przewód pokarmowy | Biegunka, utrata masy ciała, bóle brzucha, krwawienie z przewodu pokarmowego | 76-90% |
| Stawy | Poliartralgia, niedeformujące zapalenie stawów, głównie dużych stawów | 60-90% |
| Układ nerwowy | Zaburzenia poznawcze, zaburzenia ruchowe, napady padaczkowe, okulomastykacyjna miorytmia | 10-40% |
| Układ sercowo-naczyniowy | Zapalenie wsierdzia o ujemnych posiewach, zapalenie osierdzia, niewydolność serca | 30-75% |
| Skóra | Hiperpigmentacja, zwłaszcza w miejscach narażonych na światło | 40-50% |
| Układ oddechowy | Kaszel, bóle w klatce piersiowej, wysięk opłucnowy | 30-40% |
| Narząd wzroku | Zapalenie błony naczyniowej, zaburzenia ruchomości gałek ocznych | 15-30% |
| Układowe | Gorączka, zmęczenie, powiększenie węzłów chłonnych, niedokrwistość | 25-60% |
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.