Choroba whipple’a
Epidemiologia
Choroba Whipple’a, wywoływana przez Tropheryma whipplei, jest rzadką, ogólnoustrojową infekcją o częstości występowania od 0,3 do 9,8 przypadków na 1 milion osób w zależności od regionu (np. 9,8/milion w USA, 1-3/milion w Europie). Najczęściej diagnozowana jest u osób w wieku 40-69 lat, ze średnim wiekiem rozpoznania 49-60 lat, z tendencją do wzrostu zachorowań u pacjentów ≥65 lat (24,4-39,2/milion). Choroba dotyka głównie populację kaukaską (98%), z przewagą mężczyzn (stosunek 8-9:1), choć nowsze dane wskazują na bardziej wyrównany rozkład płci. Czynniki ryzyka obejmują ekspozycję zawodową na glebę i zwierzęta (rolnicy, budowlańcy), a także predyspozycje genetyczne związane z antygenami HLA-B27 (26% pacjentów) oraz HLA-DRB1*13 i DQB1*06. Nosicielstwo T. whipplei jest znacznie częstsze niż choroba, wykrywane u 0,6-11% populacji, co wskazuje na konieczność dodatkowych czynników immunologicznych do rozwoju pełnoobjawowej infekcji.
Choroba Whipple’a – Epidemiologia, nadzór
Choroba Whipple’a (ang. Whipple’s disease) jest rzadką, ogólnoustrojową chorobą zakaźną wywoływaną przez bakterię Tropheryma whipplei. Choć dane epidemiologiczne są ograniczone ze względu na rzadkość występowania schorzenia, najnowsze badania populacyjne dostarczają cennych informacji na temat rozpowszechnienia tej choroby.12
Rozpowszechnienie choroby
Choroba Whipple’a należy do wyjątkowo rzadkich schorzeń. Szacowana częstość występowania różni się w zależności od regionu i metodologii badań:3
- W Stanach Zjednoczonych częstość występowania wynosi od 4,6 do 9,8 przypadków na 1 milion osób41
- W Europie szacunkowa roczna zapadalność wynosi około 1-3 przypadki na 1 milion mieszkańców56
- W północno-zachodniej części Włoch chorobowość określono na około 0,3 przypadku na 100 000 osób7
- W Szwajcarii szacowana zapadalność wynosi około 1 przypadek na 1,5 miliona osób rocznie8
Badanie przeprowadzone w USA na dużej populacji wykazało, że w latach 2012-2017 ogólna częstość występowania choroby Whipple’a wynosiła 9,8 przypadku na 1 milion osób.9 Natomiast w środowisku szpitalnym w USA oszacowano częstość występowania na poziomie 4,6 przypadku na 1 milion hospitalizacji.10
Rozmieszczenie geograficzne
Choroba Whipple’a występuje na całym świecie, jednak większość zgłoszonych przypadków pochodzi z określonych regionów geograficznych:711
- Największa liczba przypadków raportowana jest w Ameryce Północnej i Europie Zachodniej312
- W USA stwierdzono nieproporcjonalnie wysoką liczbę zachorowań w stanach środkowo-zachodnich, co może wskazywać na środowiskowe i zawodowe drogi transmisji choroby, prawdopodobnie z gleby410
- W Europie najwięcej przypadków odnotowano w Niemczech i Francji11
- Choroba rzadko występuje w krajach Ameryki Łacińskiej, w tym w Meksyku12
- Sporadycznie przypadki opisywane są w Australii, Afryce i Azji11
Co ciekawe, stwierdzono występowanie lokalnych skupisk przypadków choroby, co może sugerować wspólne czynniki środowiskowe.13
Charakterystyka demograficzna pacjentów
Profil demograficzny pacjentów z chorobą Whipple’a wykazuje pewne charakterystyczne cechy:11
Wiek
Choroba Whipple’a dotyka głównie osoby w średnim i starszym wieku:3
- Średni wiek w momencie diagnozy wynosi około 49-60 lat414
- Najwyższą częstość występowania obserwuje się w grupie wiekowej 40-69 lat (68% wszystkich przypadków)15
- Nowsze badania wskazują na zwiększone ryzyko choroby u osób starszych (≥65 lat), gdzie częstość występowania może sięgać 24,4-39,2 przypadków na 1 milion115
W ostatnich dziesięcioleciach zauważono tendencję do diagnozowania choroby u coraz starszych pacjentów, co może być związane z szerokim stosowaniem antybiotyków w innych schorzeniach, opóźniających pojawienie się objawów choroby Whipple’a.1316
Płeć
Tradycyjnie choroba Whipple’a była uważana za schorzenie występujące głównie u mężczyzn:17
- Klasyczny stosunek mężczyzn do kobiet wynosi około 8-9:138
- W dawniejszych opracowaniach mężczyźni stanowili około 86-87% wszystkich pacjentów1819
- Nowsze dane epidemiologiczne wskazują jednak na bardziej równomierny rozkład między płciami – niektóre badania populacyjne z USA nie wykazały istotnych różnic w częstości występowania choroby między mężczyznami a kobietami120
- W badaniach niemieckich odsetek kobiet z chorobą Whipple’a wzrósł do 20-22%1821
Rasa i pochodzenie etniczne
Choroba Whipple’a występuje z różną częstością w poszczególnych grupach etnicznych:17
- Zdecydowana większość przypadków (98%) dotyczy osób rasy kaukaskiej18
- Choroba rzadko występuje u osób pochodzenia afrykańskiego, azjatyckiego czy rdzennych Amerykanów711
- W USA wykazano wyższą częstość występowania u osób rasy białej i pochodzenia nie-hiszpańskiego1
Ta dysproporcja sugeruje możliwą predyspozycję genetyczną w populacji kaukaskiej.17
Czynniki ryzyka
Zidentyfikowano kilka czynników związanych ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na chorobę Whipple’a:3
Narażenie zawodowe
- Choroba częściej dotyka osoby pracujące na roli, rolników i pracowników budowlanych188
- Zwiększone ryzyko dotyczy osób mających kontakt z glebą, zwierzętami lub odchodami zwierzęcymi322
- Wśród 191 pacjentów, dla których dostępne były dane o zawodzie, 43 (22%) stanowili rolnicy, a 10 (5%) cieśle23
- Osoby pracujące w zawodach związanych z rolnictwem stanowiły 34% wszystkich pacjentów, podczas gdy odsetek rolników w ogólnej populacji pracującej wynosił około 10%23
- Podwyższone ryzyko stwierdzono również u pracowników oczyszczalni ścieków6
Czynniki genetyczne i immunologiczne
Podejrzewa się, że predyspozycje genetyczne i immunologiczne odgrywają rolę w patogenezie choroby:5
- Zaobserwowano związek z antygenem HLA-B27 – około 26% pacjentów z chorobą Whipple’a było pozytywnych dla tego antygenu2124
- Stwierdzono również związek z allelami HLA-DRB1*13 i DQB1*066
- Pacjenci mogą mieć subtelne defekty odporności komórkowej, predysponujące do zakażenia T. whipplei25
- Coraz więcej dowodów wskazuje, że pewien defekt wrodzony lub nabyty w układzie odpornościowym jest konieczny, aby bakteria stała się chorobotwórcza17
Inne czynniki
- Zwiększone ryzyko występuje u osób z obniżoną odpornością lub przyjmujących leki immunosupresyjne26
- Nieprawidłowe stosowanie leków immunosupresyjnych w leczeniu objawów stawowych (gdy choroba jest błędnie diagnozowana jako seronegatywna choroba reumatyczna) może przyspieszyć wystąpienie choroby jelitowej lub innych objawów ogólnoustrojowych27
- Kilka badań wykazało, że u pacjentów z niezdiagnozowaną, subkliniczną postacią choroby Whipple’a, immunosupresja kortykosteroidami, metotreksatem lub terapiami biologicznymi, takimi jak inhibitory TNF, może przyspieszyć i pogorszyć objawy28
Nosicielstwo i transmisja
Obecność bakterii T. whipplei w organizmie nie zawsze prowadzi do rozwoju choroby. Badania wykazały, że bezobjawowe nosicielstwo jest znacznie częstsze niż sama choroba:29
- W badaniu zdrowych dawców krwi obecność DNA T. whipplei stwierdzono w 0,6% próbek krwi30
- W innym badaniu 620 zdrowych osób, DNA bakterii wykryto w 0,6% próbek śliny i 1,5% próbek kału30
- W Europie rozpowszechnienie przewlekłego nosicielstwa T. whipplei wynosi 1-11% ogólnej populacji dorosłych31
- W Senegalu przewlekłe nosicielstwo stwierdzono u 75% dzieci poniżej 4. roku życia31
- W Laosie i Ghanie, przy użyciu ilościowej PCR w czasie rzeczywistym (qPCR), nosicielstwo wykryto odpowiednio u 48% i 27,5% dzieci31
Droga transmisji bakterii nie jest w pełni poznana, ale istnieje kilka hipotez:32
- Prawdopodobnie obejmuje transmisję fekalno-oralną32
- Możliwa jest transmisja drogą kropelkową lub powietrzną32
- Identyfikacja T. whipplei ma implikacje epidemiologiczne ze względu na potencjał przenoszenia między ludźmi przez ślinę lub kał12
- Bakteria może być obecna w ściekach, co sugeruje potencjalne środowiskowe źródło zakażenia21
- Wyższe wskaźniki zachorowań obserwuje się w miejscach z ograniczonym dostępem do czystej wody i odpowiednich warunków sanitarnych33
Badania wykazały, że bakterie T. whipplei mogą przetrwać standardowe procedury dezynfekcji stosowane dla gastroendoskopów, co potencjalnie stwarza ryzyko transmisji podczas badań endoskopowych.34
Nadzór i monitorowanie
Ze względu na rzadkość występowania choroby Whipple’a, nie istnieją dedykowane programy nadzoru dla tego schorzenia. Jednakże pewne aspekty postępowania klinicznego mają znaczenie epidemiologiczne:35
- Ze względu na możliwość późnych nawrotów choroby (nawet po 30 latach od zakończenia leczenia), zaleca się dożywotnią obserwację kliniczną pacjentów skutecznie leczonych536
- Ryzyko nawrotu po zakończeniu antybiotykoterapii wynosi 9-15%, głównie u pacjentów z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego36
- Średni odstęp czasu między zakończeniem leczenia antybiotykami a nawrotem choroby wynosi 4,2 roku36
- Zaleca się coroczne kontrole przez co najmniej kilka lat po zakończeniu leczenia36
Aktualnie nie są znane metody zapobiegania chorobie Whipple’a, a epidemiologia jest nadal słabo poznana.35 Należy podkreślić, że chociaż bakteria T. whipplei jest rozpowszechniona w środowisku, bardzo niewiele osób zakażonych rozwinie pełnoobjawową chorobę.33
Implikacje i wyzwania epidemiologiczne
Choroba Whipple’a stanowi wyzwanie epidemiologiczne z kilku powodów:37
- Często mija wiele lat między wystąpieniem pierwszych objawów a charakterystycznymi manifestacjami klinicznymi i ostateczną diagnozą (średnio 6-7 lat)3839
- Choroba może być niedodiagnozowana ze względu na niespecyficzne objawy i podobieństwo do innych schorzeń ogólnoustrojowych30
- Bakteria T. whipplei może być obecna u bezobjawowych nosicieli, a badania PCR mogą wykrywać 16S rRNA T. whipplei u zdrowych osób30
- Niezdiagnozowana i nieleczona choroba Whipple’a ma śmiertelność zbliżoną do 100%31
- Istnieje potrzeba opracowania bardziej specyficznych i szerzej dostępnych testów diagnostycznych, szczególnie molekularnych, zwłaszcza w regionach o ograniczonym dostępie do zaawansowanych metod diagnostycznych12
Badania epidemiologiczne wskazują na paradoks: podczas gdy bakteria T. whipplei jest dość powszechna w środowisku, sama choroba Whipple’a pozostaje niezwykle rzadka. Sugeruje to, że do rozwoju choroby konieczne są dodatkowe czynniki, takie jak predyspozycje genetyczne lub immunologiczne.40
Zmienność obrazu klinicznego choroby Whipple’a, od klasycznej postaci ogólnoustrojowej po zlokalizowane zakażenia bez zajęcia przewodu pokarmowego, dodatkowo komplikuje zbieranie danych epidemiologicznych i prowadzenie nadzoru.38
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.