Astma wysiłkowa
Epidemiologia
Astma wysiłkowa (EIB) charakteryzuje się przejściowym skurczem oskrzeli indukowanym wysiłkiem fizycznym, występującym zarówno u pacjentów z astmą, jak i bez rozpoznania astmy. Częstość występowania EIB w populacji ogólnej wynosi od 5% do 20%, natomiast u osób z astmą sięga 40-90%. Szczególnie wysokie ryzyko obserwuje się u sportowców elitarnych (30-70%), zwłaszcza uprawiających sporty zimowe i pływanie, gdzie ekspozycja na zimne, suche powietrze oraz chlor i trichloraminy zwiększają ryzyko. Diagnostyka EIB opiera się na obiektywnych testach prowokacji oskrzeli, takich jak test wysiłkowy, gdzie spadek FEV1 o ≥10% potwierdza rozpoznanie. Wyzwania diagnostyczne wynikają z braku złotego standardu i ograniczonej dostępności specjalistycznych badań, co prowadzi do niedodiagnozowania lub nadmiernej diagnozy.
- Astma wysiłkowa – definicja
- Epidemiologia astmy wysiłkowej
- Rozpowszechnienie w populacji ogólnej
- Rozpowszechnienie wśród osób z astmą
- Rozpowszechnienie wśród sportowców
- Czynniki ryzyka i rodzaje sportu
- Czynniki środowiskowe i demograficzne
- Tendencje i prognozy
- Wpływ na zdrowie publiczne
- Wyzwania diagnostyczne
- Podsumowanie nadzoru epidemiologicznego
Astma wysiłkowa – definicja
Astma wysiłkowa, znana również jako skurcz oskrzeli indukowany wysiłkiem (ang. Exercise-Induced Bronchoconstriction, EIB), to stan charakteryzujący się przejściowym zwężeniem dróg oddechowych podczas lub częściej po intensywnym wysiłku fizycznym. Chociaż termin „astma wysiłkowa” (Exercise-Induced Asthma, EIA) jest często używany, określenie to może być mylące, ponieważ wysiłek fizyczny nie jest niezależnym czynnikiem ryzyka astmy, lecz raczej czynnikiem wyzwalającym skurcz oskrzeli u osób z chorobą podstawową12. EIB może występować zarówno u osób z rozpoznaną astmą, jak i u osób bez objawów astmy w wywiadzie3.
Epidemiologia astmy wysiłkowej
Rozpowszechnienie w populacji ogólnej
Szacowana częstość występowania skurczu oskrzeli indukowanego wysiłkiem w populacji ogólnej waha się od około 5% do 20%14. Jednakże, ze względu na ograniczoną liczbę badań epidemiologicznych różnicujących osoby z astmą od populacji ogólnej, prawdziwa częstość występowania EIB w populacji nieastmatycznej jest słabo poznana4. Liczba pacjentów z EIB jest prawdopodobnie niedoszacowana z powodu braku złotego standardu diagnostycznego oraz różnorodności stosowanych metod oceny4.
W krajach zachodnich rozpowszechnienie EIB w populacji ogólnej dzieci i młodzieży szacuje się na 4,7-12%, przy czym metaanaliza z 2018 roku oceniła globalną częstość występowania na poziomie 9%, z wyższym ryzykiem (12%) w Ameryce i regionie Azji-Pacyfiku5. Częstość występowania EIB jest również wyższa w populacjach miejskich, co wiąże się ze zwiększonym zanieczyszczeniem powietrza (np. ozon i cząstki stałe z silników spalinowych)6.
Rozpowszechnienie wśród osób z astmą
Astma jest głównym czynnikiem współistniejącym z EIB. Częstość występowania skurczu oskrzeli indukowanego wysiłkiem u pacjentów z astmą szacuje się na 40-90%718. U dzieci i młodzieży z astmą częstość występowania EIB waha się od około 20% do 90%79. Jedno z badań wykazało, że 46,7% dzieci z astmą doświadcza objawów EIB, w porównaniu z tylko 7,4% dzieci bez astmy5.
Badanie obserwacyjne grupy 149 dzieci z astmą wykazało, że skurcz oskrzeli indukowany wysiłkiem występował u 52,5% z nich2. EIB występuje częściej u pacjentów z ciężką lub słabo kontrolowaną astmą w porównaniu do pacjentów z dobrze kontrolowaną lub łagodną astmą9.
Rozpowszechnienie wśród sportowców
Częstość występowania EIB jest znacznie wyższa u sportowców wyczynowych niż w populacji ogólnej. Badania wykazały częstość występowania EIB wśród sportowców elit lub poziomu olimpijskiego na poziomie 30-70%78. Według niedawnego przeglądu systematycznego, wskaźnik częstości występowania EIB wśród ogólnej populacji sportowców wynosi 23%, podczas gdy dla sportowców olimpijskich szacuje się na 8%. Jednakże w dyscyplinach sportowych o podwyższonych czynnikach ryzyka, takich jak pływanie i aktywności narażające sportowców na zimne powietrze, częstość występowania waha się znacznie, od 25% do 75%5.
Szczególnie narażeni na EIB są sportowcy dyscyplin zimowych i sportów uprawianych w zimnym środowisku. Badania wykazały częstość występowania EIB na poziomie nawet 35% lub 50% wśród łyżwiarzy figurowych, hokeistów i narciarzy biegowych2. John Dickinson, naukowiec zajmujący się sportem, stwierdził, że 70% brytyjskich członków krajowej drużyny pływackiej miało jakąś formę astmy, podobnie jak jedna trzecia kolarzy Team Sky, w porównaniu do krajowego wskaźnika astmy wynoszącego 8-10%. Badanie przeprowadzone przez Amerykański Komitet Olimpijski w 2000 roku wykazało, że połowa narciarzy biegowych miała EIB10.
Czynniki ryzyka i rodzaje sportu
Występowanie EIB zależy od rodzaju uprawianego sportu. Sporty wysokiego ryzyka obejmują długie epizody ćwiczeń trwające dłużej niż 5-8 minut w określonych środowiskach, takich jak zimne, suche powietrze lub baseny z chlorowaną wodą8. Do tych sportów należą:
- Biegi długodystansowe8
- Kolarstwo8
- Narciarstwo biegowe i zjazdowe8
- Hokej na lodzie8
- Łyżwiarstwo8
- Sporty uprawiane na dużych wysokościach8
- Pływanie8
- Piłka wodna8
- Triathlony8
EIB jest bardziej powszechna w sportach zimowych z powodu większego wdychania zimnego powietrza podczas treningów i zawodów, co sprzyja skurczowi oskrzeli zgodnie z teorią osmotyczną11. Ekspozycja na zimne/suche powietrze jest uważana za czynnik przyczyniający się do skurczu oskrzeli, ponieważ EIB jest częstsza w chłodniejszych porach roku i sportach zimowych, takich jak łyżwiarstwo i narciarstwo6.
Częstość występowania astmy i EIB u narciarzy biegowych wzrasta z wiekiem, a wyższą częstość występowania stwierdzono u sportowców z dłuższą historią zawodów11. Także pływacy są narażeni na zwiększone ryzyko EIB, a częstość występowania wśród nich szacuje się na 11-29%. Uważa się, że podwyższone poziomy chloramin w basenach są odpowiedzialne za zwiększoną częstość występowania EIB u pływaków. Osoby o dłuższym czasie ekspozycji (100 godzin ekspozycji na basen) mają wyższą częstość występowania EIB, a zaprzestanie pływania może zmniejszyć częstość występowania EIB6.
Czynniki środowiskowe i demograficzne
Warunki klimatyczne
Warunki klimatyczne stanowią kluczowy czynnik ryzyka EIB. Kilka badań przeprowadzonych w populacjach pediatrycznych wykazało, że EIB jest bardziej nasilona w zimnych i suchych środowiskach niż w wilgotnych regionach o wyższych temperaturach5. Suche i/lub zimne powietrze jest głównym czynnikiem wyzwalającym astmę dla zwężenia dróg oddechowych (skurcz oskrzeli) i stanu zapalnego obserwowanego w EIB. Ćwiczenia, które narażają na kontakt z zimnym, suchym powietrzem, częściej powodują objawy astmy niż ćwiczenia w ciepłym, wilgotnym powietrzu12.
Zanieczyszczenie powietrza i drażniące substancje
Ekspozycje środowiskowe, takie jak zimne powietrze, suche powietrze, ozon atmosferyczny, cząstki stałe zawieszone w powietrzu, gazy związane z maszynami do konserwacji lodu oraz podwyższone poziomy trichloramin w basenach krytych, przyczyniają się do rozwoju EIB6. EIB może być zaostrzana przez chemikalia dezynfekujące używane w basenach, takie jak chlor, lub przez opary wytwarzane przez wewnętrzny sprzęt do pielęgnacji w lodowiskach13.
U osób bez astmy szybkie oddychanie zimnym, suchym powietrzem przez dłuższy czas jest idealnym środowiskiem dla EIB. Gdy osoba kończy ćwiczenia, drogi oddechowe reagują rozszerzeniem naczyń w celu ogrzania dróg oddechowych, co prowadzi do utraty wody i przekrwienia dróg oddechowych. Ten proces powoduje skurcz oskrzeli i uwalnianie mediatorów prozapalnych14.
Czynniki demograficzne
Rozpowszechnienie EIB różni się w zależności od czynników demograficznych i geograficznych. Zjawisko to zostało skwantyfikowane dla rozwiniętych krajów zachodnich z częstością występowania wahającą się między 4,7% a 12%5. U dzieci częstość występowania EIB jest również wyższa niż w populacji ogólnej, wahając się od 3 do 35%4.
Zarówno dzieci, jak i osoby dorosłe z astmą i EIB doświadczają znaczącego obciążenia fizycznego i emocjonalnego. Wieloletnie badanie ankietowe przeprowadzone na ponad 30 000 dzieci w wieku 6-14 lat w Japonii wykazało, że dzieci samodzielnie zgłaszające objawy EIB, z astmą lub bez, miały znacznie niższe wyniki jakości życia niż dzieci bez EIB15.
Tendencje i prognozy
Przewiduje się, że do 2024 roku około 400 milionów ludzi będzie miało astmę, z czego duży odsetek będzie miał EIB8. Biorąc pod uwagę dobrze znane korzyści zdrowotne wynikające z ćwiczeń zarówno w populacji ogólnej, jak i u osób z astmą, potrzeba skutecznego zarządzania EIB jest oczywista15.
Istnieje coraz więcej dowodów na to, że obiektywnie potwierdzone EIB jest bardziej rozpowszechnione niż można by przypuszczać na podstawie samych objawów zgłaszanych przez pacjentów. Ogólnie rzecz biorąc, aktualne szacunki pokazują, że około 70% pacjentów z astmą i EIB jest diagnozowanych wyłącznie na podstawie wywiadu i objawów15.
Badanie przesiewowe w kierunku EIB nie jest poparte dowodami wysokiej jakości, a dalsze badania i opracowanie narzędzia do pomiaru objawów są potrzebne16. Istnieje pilna potrzeba przeprowadzenia większej liczby badań epidemiologicznych w celu oceny częstości występowania EIB w populacji ogólnej, z wyłączeniem pacjentów z astmą, aby lepiej zrozumieć częstość występowania EIB bez astmy17.
Wpływ na zdrowie publiczne
EIB u dzieci i młodzieży ma tendencję do powodowania ograniczeń w aktywnościach fizycznych w szkole i u osób uprawiających sport, ograniczając wydolność fizyczną, we wszystkich przypadkach pogarszając jakość życia i sprzyjając siedzącemu trybowi życia, jednemu z głównych czynników ryzyka śmiertelności ze wszystkich przyczyn18.
Astma jest powszechna u sportowców, a nieleczona może wpływać na zdrowie i wydolność. Wyniki badań wskazują, że astma jest czwartą wiodącą zidentyfikowaną przyczyną nagłej śmierci u młodych sportowców (około jeden na trzydzieści przypadków). Chociaż względne ryzyko śmiertelności jest niskie, nie należy lekceważyć znaczenia wczesnego rozpoznania i rozpoczęcia odpowiedniej terapii u sportowców zgłaszających trudności w oddychaniu podczas wysiłku19.
Dla sportowców elitarnych diagnoza i leczenie EIB są mocno wspierane przez dokumenty międzynarodowych instytucji, w tym Europejskiego Towarzystwa Oddechowego (ERS) i Akademii Alergii i Immunologii Klinicznej (EAACI), a także przez formalne porady Światowej Agencji Antydopingowej (WADA) i Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego (MKOl)18.
Wyzwania diagnostyczne
Diagnoza EIB u pacjentów z astmą i bez astmy jest wieloczynnikowa, co prowadzi do częstego niedodiagnozowania lub nadmiernego diagnozowania tego stanu15. Wykrywanie EIB pozostaje wyzwaniem ze względu na ograniczoną wartość samodzielnego zgłaszania objawów i szeroką diagnostykę różnicową20.
Obecnie zaleca się stosowanie obiektywnej pośredniej próby prowokacji oskrzeli (tj. wysiłku, dobrowolnej hiperwentylacji eukapnicznej lub wziewnego mannitolu) w celu potwierdzenia diagnozy. Jednak testy te są zazwyczaj dostępne tylko w specjalistycznych ośrodkach i wymagają kosztownego przygotowania oraz wiedzy technicznej20.
Zasady diagnozowania EIB u sportowców są zbliżone do tych stosowanych w populacji ogólnej, koncentrując się głównie na wykazaniu ograniczenia przepływu powietrza. Test wysiłkowy niewątpliwie wyróżnia się jako jedna z najskuteczniejszych metod wywoływania EIB, przy czym spadek FEV1 o 10% lub więcej od wartości wyjściowej jest diagnostyczny dla EIB21.
Wpływ tych czynników podkreśla potrzebę standaryzowanych miar diagnostycznych w celu dokładniejszej oceny częstości występowania EIB17. Chociaż w indywidualnej opiece diagnoza EIB powinna idealnie opierać się na wywiadzie, badaniu fizykalnym, spirometrii i testach prowokacji oskrzeli, biorąc pod uwagę ich wpływ na zdrowie publiczne i poszukując możliwej do zastosowania strategii w kontekście podstawowej opieki zdrowotnej, zaleca się, aby pacjentom z podejrzeniem, z astmą oskrzelową lub bez, stosować kwestionariusze oparte na objawach, które są trafne, łatwe w użyciu i mają dobrą korelację ze zmniejszeniem FEV1 po ćwiczeniach lub wysiłku fizycznym oraz z testami prowokacji oskrzeli18.
| Grupa populacyjna | Częstość występowania EIB | Czynniki ryzyka |
|---|---|---|
| Populacja ogólna | 5-20% | Ekspozycja na zimne, suche powietrze; zanieczyszczenia powietrza |
| Pacjenci z astmą | 40-90% | Słabo kontrolowana astma; ciężka postać astmy |
| Dzieci i młodzież z astmą | 20-90% | Przewlekły stan zapalny dróg oddechowych |
| Sportowcy elitarni | 30-70% | Długotrwałe wdychanie zimnego, suchego powietrza i zanieczyszczeń powietrza |
| Sportowcy sportów zimowych | Do 50% | Narażenie na zimne, suche powietrze; intensywny trening |
| Pływacy | 11-29% | Ekspozycja na chlor i trichloraminy |
| Dzieci w populacji ogólnej | 3-35% | Większa podatność na czynniki środowiskowe |
Podsumowanie nadzoru epidemiologicznego
Badania epidemiologiczne dotyczące astmy wysiłkowej wskazują na znaczącą częstość występowania tego schorzenia zarówno w populacji ogólnej, jak i w szczególnych grupach ryzyka. Analiza danych z różnych krajów i kontynentów pokazuje, że EIB może dotyczyć od 5% do 20% populacji ogólnej, przy czym wskaźniki są znacząco wyższe u osób z rozpoznaną astmą (40-90%) oraz u sportowców elitarnych (30-70%)38.
Istnieje wyraźna potrzeba większego nadzoru i standaryzacji metod diagnostycznych w celu lepszego określenia rzeczywistej częstości występowania EIB, szczególnie w populacji bez astmy. Konieczne są dalsze badania epidemiologiczne w celu zrozumienia dokładnej skali problemu oraz opracowania skutecznych strategii profilaktyki i leczenia, które mogą poprawić jakość życia osób dotkniętych tym schorzeniem1720.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.