Działania niepożądane
Oktreotyd

Działania niepożądane oktreotydu – wprowadzenie

Oktreotyd jest analogiem somatostatyny stosowanym w leczeniu różnych stanów klinicznych, w tym akromegalii, guzów neuroendokrynnych oraz objawów związanych z guzami hormonalnie czynnymi żołądka, jelit i trzustki. Substancja ta charakteryzuje się określonym profilem działań niepożądanych, który wymaga szczegółowej analizy, aby umożliwić lekarzom odpowiednie monitorowanie pacjentów i podejmowanie decyzji terapeutycznych.^{1 2}

Najczęstsze działania niepożądane oktreotydu

Podczas badań klinicznych z zastosowaniem oktreotydu najczęściej zgłaszanymi działaniami niepożądanymi były: biegunka, bóle brzucha, nudności, wzdęcia, bóle głowy, kamica żółciowa, hiperglikemia i zaparcia. Do innych często raportowanych objawów należały: zawroty głowy, miejscowy ból w miejscu wstrzyknięcia, błotko żółciowe, zaburzenia czynności tarczycy (w tym zmniejszenie stężenia hormonu pobudzającego tarczycę [TSH], zmniejszenie całkowitej T4 oraz zmniejszenie wolnej T4), luźne stolce, zaburzenia tolerancji glukozy, wymioty, osłabienie oraz hipoglikemia.³

W przypadku preparatu 99mTc-Tektrotyd, który jest preparatem radiofarmaceutycznym zawierającym oktreotyd, bezpośrednio po podaniu może wystąpić przejściowy ból głowy lub ból w nadbrzuszu, choć zdarzenia te są bardzo rzadkie.⁴

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Zaburzenia żołądka i jelit należą do najczęściej zgłaszanych działań niepożądanych oktreotydu. Obejmują one przede wszystkim:⁵

• Biegunkę (występującą bardzo często)
• Bóle brzucha (występujące bardzo często)
• Nudności (występujące bardzo często)
• Zaparcia (występujące bardzo często)
• Gazy (występujące bardzo często)
• Niestrawność (występującą często)
• Wymioty (występujące często)
• Wzdęcia (występujące często)
• Stolce tłuszczowe (występujące często)
• Luźne stolce (występujące często)
• Odbarwienie kału (występujące często)

⁶

W rzadkich przypadkach objawy ze strony układu pokarmowego mogą przypominać ostrą niedrożność jelit, charakteryzującą się postępującym rozdęciem brzucha, silnym bólem w nadbrzuszu, tkliwością brzucha i obroną mięśniową.⁷ Istotną obserwacją kliniczną jest fakt, że częstość występowania działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego zmniejsza się w miarę kontynuowania leczenia.⁸

Warto również zauważyć, że dyskomfort żołądkowo-jelitowy może być zminimalizowany poprzez unikanie przyjmowania posiłków bezpośrednio przed podaniem oktreotydu podskórnie lub zaraz po jego podaniu. Zaleca się wykonywanie wstrzyknięcia między posiłkami lub przed udaniem się na spoczynek.⁹

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Oktreotyd ma istotny wpływ na układ wątrobowo-żółciowy. Najczęstszym działaniem niepożądanym w tej grupie jest kamica żółciowa, występująca bardzo często.¹⁰ Inne często zgłaszane problemy to:

• Zapalenie pęcherzyka żółciowego
• Błotko żółciowe
• Hiperbilirubinemia

¹¹

Analogi somatostatyny, do których należy oktreotyd, hamują kurczliwość pęcherzyka żółciowego i zmniejszają wydzielanie żółci. Te mechanizmy działania prowadzą do zaburzeń funkcjonowania pęcherzyka żółciowego i powstawania kamieni. U 15 do 30% pacjentów, którym długotrwale podawano podskórnie oktreotyd, opisano powstawanie kamieni żółciowych, podczas gdy w populacji ogólnej (w grupie wiekowej 40-60 lat) częstość występowania wynosi około 5-20%.¹²

Co istotne, długotrwałe podawanie oktreotydu o przedłużonym uwalnianiu (Sandostatin LAR) pacjentom z akromegalią lub guzami neuroendokrynnymi żołądka, jelit i trzustki nie zwiększa częstości tworzenia się kamieni żółciowych w porównaniu z formą podawaną podskórnie.¹³

W rzadkich przypadkach obserwowano po wprowadzeniu produktu do obrotu poważniejsze zaburzenia wątrobowo-żółciowe takie jak:¹⁴

• Ostre zapalenie trzustki
• Ostre zapalenie wątroby bez zastoju żółci
• Cholestatyczne zapalenie wątroby
• Zastój żółci
• Żółtaczka
• Żółtaczka cholestatyczna

Zaburzenia metabolizmu i odżywania

Oktreotyd wpływa znacząco na gospodarkę węglowodanową organizmu, powodując:¹⁵

• Hiperglikemię (występującą bardzo często)
• Hipoglikemię (występującą często)
• Zaburzenia tolerancji glukozy (występujące często)
• Brak łaknienia (występujący często)
• Odwodnienie (występujące niezbyt często)

Mimo że oktreotyd może powodować zwiększone wydzielanie tłuszczu w kale, brak jest danych wskazujących, że długotrwałe leczenie tą substancją może prowadzić do niedoborów odżywiania spowodowanych złym wchłanianiem pokarmu.¹⁶

Zaburzenia endokrynologiczne

Oktreotyd może wpływać na funkcje tarczycy. Często obserwowane zaburzenia endokrynologiczne obejmują:¹⁷

• Niedoczynność tarczycy
• Zaburzenia czynności tarczycy, w tym:
  • Zmniejszenie stężenia hormonu pobudzającego tarczycę (TSH)
  • Zmniejszenie stężenia całkowitej T4
  • Zmniejszenie stężenia wolnej T4

Zaburzenia układu nerwowego

W zakresie układu nerwowego, najczęściej zgłaszane działania niepożądane to:¹⁸

• Bóle głowy (występujące bardzo często)
• Zawroty głowy (występujące często)

Zaburzenia serca

W zakresie układu sercowo-naczyniowego obserwowano następujące działania niepożądane:¹⁹

• Bradykardia (występująca często)
• Tachykardia (występująca niezbyt często)

Ponadto, po wprowadzeniu leku do obrotu raportowano przypadki arytmii.²⁰

Zarówno u pacjentów z akromegalią, jak i z zespołem rakowiaka obserwowano zmiany w EKG, takie jak wydłużenie odstępu QT, zmiany osi serca, wczesną repolaryzację, niski woltaż, przejście amplitudy załamka R i S, wczesną progresję załamków R oraz niespecyficzne zmiany odcinka ST-T. Należy jednak podkreślić, że nie ustalono jednoznacznego związku tych zmian ze stosowaniem octanu oktreotydu, gdyż u wielu z tych pacjentów występowały wcześniej choroby serca.²¹

Reakcje w miejscu wstrzyknięcia

Bardzo często zgłaszane są reakcje w miejscu wstrzyknięcia, szczególnie przy stosowaniu oktreotydu o przedłużonym uwalnianiu (Sandostatin LAR, Okteva). Pacjenci doświadczają:²²

• Bólu
• Zaczerwienienia
• Krwotoku
• Świądu
• Obrzęku
• Stwardnienia

W większości przypadków zdarzenia te nie wymagają interwencji klinicznej. W przypadku Sandostatin (forma podskórna), dyskomfort w miejscu podania może być zmniejszony dzięki doprowadzeniu roztworu przed podaniem do temperatury pokojowej lub przez wstrzyknięcie mniejszej objętości roztworu o większym stężeniu.²³

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Do często występujących skórnych działań niepożądanych należą:²⁴

• Świąd
• Wysypka
• Łysienie

Po wprowadzeniu produktu do obrotu zgłaszano również przypadki pokrzywki.²⁵

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Po wprowadzeniu oktreotydu do obrotu, obserwowano małopłytkowość, zwłaszcza u pacjentów z marskością wątroby otrzymujących lek dożylnie oraz u pacjentów otrzymujących postać o przedłużonym uwalnianiu. Małopłytkowość jest odwracalna i ustępuje po zaprzestaniu leczenia.²⁶

Zaburzenia układu oddechowego

Wśród działań niepożądanych dotyczących układu oddechowego często zgłaszana jest duszność.²⁷

Reakcje nadwrażliwości i anafilaksja

Po wprowadzeniu produktu do obrotu zgłaszano występowanie reakcji nadwrażliwości i reakcji alergicznych. Najczęściej dotyczyły one skóry, rzadziej ust i dróg oddechowych. Odnotowano także pojedyncze przypadki wstrząsu anafilaktycznego.²⁸

Szczególne sytuacje kliniczne i grupy ryzyka

Pacjenci z marskością wątroby

U pacjentów z marskością wątroby otrzymujących oktreotyd dożylnie obserwowano zwiększone ryzyko wystąpienia małopłytkowości. Jest to działanie odwracalne i ustępuje po zaprzestaniu leczenia.²⁹

Zaburzenia trzustkowe

Bardzo rzadko obserwowano ostre zapalenie trzustki, które występowało w pierwszych godzinach lub dniach po podaniu podskórnym oktreotydu i ustępowało po zaprzestaniu podawania leku. Ponadto, u pacjentów leczonych długotrwale oktreotydem podawanym podskórnie obserwowano zapalenie trzustki wywołane kamicą żółciową.³⁰

Ryzyko związane z promieniowaniem jonizującym (99mTc-Tektrotyd)

W przypadku stosowania preparatu radiofarmaceutycznego 99mTc-Tektrotyd, należy wziąć pod uwagę ryzyko związane z ekspozycją na promieniowanie jonizujące. Narażenie to wiąże się potencjalnie z możliwością indukcji nowotworu i ryzykiem zmian dziedzicznych. Jednakże w przypadku badań radiodiagnostycznych z wykorzystaniem tego preparatu ryzyko jest nieznaczne, ze względu na zastosowanie niewielkich dawek promieniowania.³¹

Tabela działań niepożądanych oktreotydu

Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktów leczniczych zawierających oktreotyd do obrotu, istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania tej substancji. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.³²

Ważne aspekty kliniczne w monitorowaniu pacjentów

W trakcie leczenia oktreotydem szczególnie istotne jest monitorowanie pacjentów pod kątem:

• Funkcji wątroby i pęcherzyka żółciowego (szczególnie pod kątem rozwoju kamicy żółciowej)
• Gospodarki węglowodanowej (stężenie glukozy we krwi)
• Funkcji tarczycy (stężenia hormonów tarczycy)
• Morfologii krwi (szczególnie u pacjentów z marskością wątroby)
• Objawów nadwrażliwości
• Funkcji układu sercowo-naczyniowego (rytm serca, zmiany w EKG)

Znajomość profilu działań niepożądanych oktreotydu pozwala na wczesne rozpoznanie i odpowiednie postępowanie w przypadku ich wystąpienia, zwiększając bezpieczeństwo stosowania tego leku u pacjentów.