Działania niepożądane
Aspartam

Działania niepożądane substancji aspartam

Aspartam (E 951) jest powszechnie stosowaną substancją słodzącą w produktach leczniczych, szczególnie w postaciach ulegających rozpadowi w jamie ustnej. Jako składnik pomocniczy o znanym działaniu, aspartam może wywoływać szereg działań niepożądanych, które należy uwzględnić w procesie farmakoterapii, szczególnie u pacjentów z określonymi schorzeniami współistniejącymi.¹²

Występowanie aspartamu w produktach leczniczych

Aspartam występuje w różnych dawkach w zależności od mocy produktu leczniczego. Przykładowo w tabletkach Ayupil zawartość aspartamu waha się od 1,6 mg w tabletkach o mocy 12,5 mg do 24,8 mg w tabletkach 200 mg.³ Z kolei w preparacie Mirtagen zawartość aspartamu wynosi od 3 mg w tabletkach 15 mg do 9 mg w tabletkach 45 mg.⁴

Mechanizm działania niepożądanego

Aspartam jest dipeptydowym estrem metylowym zawierającym fenyloalaninę i kwas asparaginowy. Po spożyciu ulega hydrolizie w przewodzie pokarmowym do fenyloalaniny, kwasu asparaginowego i metanolu. Działania niepożądane aspartamu związane są głównie z uwalnianiem fenyloalaniny, co stanowi szczególne zagrożenie dla osób chorujących na fenyloketonurię. Ponadto metabolit aspartamu – metanol – może przekształcać się w formaldehyd i kwas mrówkowy, co w dużych ilościach może wywoływać działania toksyczne.⁵

Szczegółowe działania niepożądane aspartamu

Zaburzenia układu nerwowego

Aspartam może powodować reakcje ze strony układu nerwowego, które manifestują się jako:⁶

• Bóle głowy
• Zawroty głowy
• Drgawki (rzadko, zwłaszcza u pacjentów predysponowanych)
• Zaburzenia koncentracji
• Parestezje

⁷

Zaburzenia metaboliczne

U osób z fenyloketonurią spożycie aspartamu może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Fenyloalanina uwalniana z aspartamu zwiększa stężenie tego aminokwasu we krwi, co może powodować:⁸

• Zaburzenia rozwoju układu nerwowego (szczególnie u dzieci)
• Zaburzenia metaboliczne
• Uszkodzenie mózgu (w przypadku fenyloketonurii)

Zaburzenia żołądkowe i jelit

Objawy ze strony przewodu pokarmowego po ekspozycji na aspartam mogą obejmować:⁹

• Nudności
• Biegunka
• Bóle brzucha
• Wzdęcia
• Zaburzenia trawienia

Zaburzenia skóry

U osób szczególnie wrażliwych aspartam może wywoływać reakcje skórne:¹⁰

• Wysypka skórna
• Świąd
• Pokrzywka
• W rzadkich przypadkach reakcje alergiczne

Zaburzenia psychiczne

Aspartam w niektórych przypadkach może wpływać na nastrój i zachowanie:¹¹

• Zaburzenia nastroju
• Zwiększony niepokój
• Drażliwość
• Zaburzenia snu

Czynniki ryzyka wystąpienia działań niepożądanych

Szczególnie narażone na wystąpienie działań niepożądanych po ekspozycji na aspartam są następujące grupy pacjentów:¹²

• Pacjenci z fenyloketonurią – choroba genetyczna związana z brakiem enzymu hydroksylazy fenyloalaninowej
• Osoby ze zwiększoną wrażliwością na składniki aspartamu
• Kobiety w ciąży – szczególnie z hiperfenyloalaninemią
• Pacjenci z chorobami układu nerwowego – padaczka, migrena
• Osoby z zaburzeniami funkcji wątroby – ze względu na zaburzony metabolizm metanolu
• Dzieci – ze względu na większą wrażliwość i niższą masę ciała

Tabela działań niepożądanych aspartamu

Dawkowanie a ryzyko wystąpienia działań niepożądanych

Ryzyko wystąpienia działań niepożądanych jest zależne od dawki aspartamu. Zgodnie z analizowanymi dokumentami, zawartość aspartamu w tabletkach waha się od 1,6 mg do 24,8 mg w zależności od produktu leczniczego i jego mocy.¹³¹⁴

Dopuszczalne dzienne spożycie (ADI) aspartamu wynosi 40 mg/kg masy ciała. Oznacza to, że dla osoby o wadze 70 kg bezpieczną dawką będzie około 2800 mg aspartamu dziennie. Zawartość aspartamu w tabletkach jest znacznie niższa od tego limitu, jednak u osób szczególnie wrażliwych lub pacjentów z fenyloketonurią nawet niewielkie dawki mogą wywołać działania niepożądane.¹⁵

Monitorowanie i postępowanie w przypadku działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych związanych z aspartamem należy postępować następująco:¹⁶

• Rozważyć przerwanie podawania produktu leczniczego zawierającego aspartam, szczególnie gdy reakcje są nasilone
• Zastosować leczenie objawowe w zależności od charakteru działania niepożądanego
• W przypadku pacjentów z fenyloketonurią należy monitorować poziom fenyloalaniny we krwi
• Zgłosić podejrzenie działania niepożądanego do odpowiednich organów monitorujących bezpieczeństwo leków
• W przypadku ciężkich reakcji alergicznych zastosować standardowe postępowanie przeciwalergiczne

Interakcje z innymi lekami

Aspartam może wchodzić w interakcje z niektórymi lekami, co może nasilać działania niepożądane:¹⁷

• Leki przeciwpadaczkowe – aspartam może wpływać na próg drgawkowy
• Leki psychotropowe – możliwe nasilenie działań niepożądanych ze strony OUN
• Inhibitory MAO – teoretyczne ryzyko interakcji z metabolitami aspartamu
• Leki zawierające L-dopę – konkurencja z fenyloalaniną o transport przez barierę krew-mózg

Zalecenia dla lekarzy

Przy przepisywaniu leków zawierających aspartam należy:¹⁸

1. Dokładnie zebrać wywiad dotyczący fenyloketonurii i innych chorób metabolicznych
2. Poinformować pacjentów z fenyloketonurią o zawartości fenyloalaniny w leku
3. Monitorować pacjentów z historią padaczki, szczególnie przy stosowaniu wyższych dawek
4. Rozważyć alternatywne produkty lecznicze bez aspartamu u pacjentów z grupy ryzyka
5. Edukować pacjentów o możliwych działaniach niepożądanych i konieczności ich zgłaszania
6. W przypadku długotrwałego stosowania wyższych dawek produktów zawierających aspartam, monitorować stan zdrowia pacjenta pod kątem możliwych działań niepożądanych