Przedawkowanie metotreksatu

Przedawkowanie metotreksatu stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta. Przypadki przedawkowania występują najczęściej po doustnym podaniu leku, choć odnotowywano je również po aplikacji dożylnej lub domięśniowej. Szczególnie niebezpieczne są sytuacje omyłkowego stosowania metotreksatu codziennie zamiast w zalecanym schemacie raz na tydzień, co prowadziło w przeszłości do przypadków śmiertelnych ¹.

Objawy kliniczne przedawkowania

Toksyczność metotreksatu manifestuje się poprzez szereg objawów klinicznych, obejmujących głównie układ krwiotwórczy oraz przewód pokarmowy. Należy jednak zaznaczyć, że u niektórych pacjentów po przedawkowaniu nie występują objawy zatrucia ². Poza typowymi objawami, przedawkowanie metotreksatu może prowadzić do poważnych powikłań ogólnoustrojowych, takich jak posocznica, wstrząs septyczny, zahamowanie czynności nerek, niedokrwistość aplastyczna, a w skrajnych przypadkach do zgonu ³.

Postępowanie w przypadku przedawkowania

Folinian wapnia stanowi swoistą odtrutkę stosowaną w celu zapobiegania i leczenia skutków toksycznego działania metotreksatu ⁴. Skuteczność antidotum zmniejsza się wraz z wydłużeniem czasu, jaki upłynął od podania metotreksatu, dlatego szybkie wdrożenie terapii jest kluczowe ⁵.

Postępowanie w przypadku przedawkowania metotreksatu obejmuje dwa główne kierunki działań:

Zapobieganie skutkom przedawkowania

Jeżeli metotreksat został zastosowany w dawkach od 100 mg/m² pc., należy wdrożyć profilaktyczne podawanie folinianu wapnia. Szczegółowe schematy dawkowania folinianu wapnia jako odtrutki oraz czas jego podawania są opisane w fachowej literaturze medycznej ⁶.

Leczenie przedawkowania

1. W przypadku małych dawek metotreksatu (dawka pojedyncza <100 mg/m² pc.):
   • Należy niezwłocznie podać dożylnie lub domięśniowo w bolusie folinian wapnia w dawce 6-12 mg
   • Zabieg należy powtarzać kilkakrotnie (co najmniej 4 razy) w odstępach 3-6 godzin <sup data-drug="Methotrexat-Ebewe" data-section="Przedawkowanie" title="Leczenie objawów zatrucia po zastosowaniu metotreksatu w małych dawkach (dawka pojedyncza 7
2. W przypadku średnich i dużych dawek metotreksatu:
   • Szczegółowe informacje dotyczące nasilonego działania folinianu wapnia przy opóźnionym wydalaniu metotreksatu dostępne są w piśmiennictwie specjalistycznym
   • Do określenia optymalnej dawki i czasu podawania folinianu wapnia konieczne jest monitorowanie stężenia metotreksatu w surowicy ⁸

Dodatkowe postępowanie terapeutyczne

W przypadku znacznego przedawkowania metotreksatu konieczne może być wdrożenie następujących działań:

• Nawodnienie i alkalizacja moczu – w celu zapobiegania wytrącaniu się metotreksatu i/lub jego metabolitów w kanalikach nerkowych ⁹
• Techniki nerkozastępcze – w przypadku znacząco opóźnionej eliminacji metotreksatu (monitorowanie stężenia w surowicy!), np. w wyniku ostrej niewydolności nerek, można rozważyć zastosowanie:
  • Hemodializy intensywnej, przerywanej, wysokoprzepływowej – która skutecznie usuwa metotreksat ¹⁰
  • Hemoperfuzji – jako metody wspomagającej eliminację leku ¹¹

Należy zaznaczyć, że ani standardowa hemodializa, ani dializa otrzewnowa nie zwiększają eliminacji metotreksatu ¹². W zależności od stanu klinicznego pacjenta może być konieczne zastosowanie dodatkowych interwencji terapeutycznych ¹³.