Działania niepożądane leku Mercaptopurinum VIS

Mercaptopurinum VIS (6-merkaptopuryna) w dawce 50 mg w postaci tabletek może wywoływać szereg działań niepożądanych, które wymagają szczególnej uwagi ze strony lekarzy prowadzących terapię. Poniżej przedstawiono szczegółową charakterystykę działań niepożądanych związanych ze stosowaniem tego leku, z uwzględnieniem ich częstości występowania oraz potencjalnych zagrożeń dla pacjenta.<sup data-drug="Mercaptopurinum VIS" data-section="Działania niepożądane" title="Działania niepożądane wymieniono poniżej, według klasyfikacji układowych i częstości występowania. Częstości występowania zdefiniowano następująco: bardzo często (≥1/10), często (≥1/100 do <1/10), niezbyt często (≥1/1000 do <1/100), rzadko (≥1/10 000 do 1/1000) i bardzo rzadko (1

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Jednym z najpoważniejszych działań niepożądanych Mercaptopurinum VIS jest wpływ na układ krwiotwórczy. Zahamowanie czynności szpiku kostnego występuje często i może utrzymywać się przez dłuższy czas nawet po odstawieniu leku. Objawia się to często występującą leukopenią (zmniejszenie liczby leukocytów) oraz trombocytopenią (zmniejszenie liczby płytek krwi). Rzadziej obserwowana jest niedokrwistość o charakterze megaloblastycznym lub makrocytarnym. Szczególnie niepokojącym powikłaniem, występującym bardzo rzadko, jest ostra białaczka mieloblastyczna, która może pojawić się w odległym czasie – nawet po wielu tygodniach lub miesiącach od zakończenia terapii. Warto podkreślić, że zahamowanie czynności szpiku często ma związek z aktywnością enzymu metylotransferazy tiopurynowej (TPMT).²

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

W trakcie terapii 6-merkaptopuryną często dochodzi do rozwinięcia hiperurykemii (zwiększone stężenie kwasu moczowego we krwi) i/lub hiperurykozurii (zwiększone wydalanie kwasu moczowego z moczem). Może to prowadzić do napadów dny moczanowej. Te zaburzenia wynikają z niszczenia komórek nowotworowych i uwalniania puryn. Ryzyko to można zminimalizować poprzez zwiększone nawodnienie pacjenta, alkalizację moczu i/lub zastosowanie inhibitora oksydazy ksantynowej, takiego jak allopurinol (co wymaga odpowiedniego dostosowania dawki Mercaptopurinum VIS). Rzadziej obserwuje się krystalurię (obecność kryształów w moczu) i hematurię (krew w moczu), a bardzo rzadko niewydolność nerek, szczególnie przy stosowaniu dużych dawek leku.³

Zaburzenia układu pokarmowego i metabolizmu

Częstymi objawami niepożądanymi ze strony układu pokarmowego są nudności (szczególnie w początkowym okresie leczenia), wymioty oraz utrata apetytu. Często występuje również żółtaczka oraz podwyższenie parametrów wątrobowych, takich jak: stężenie bilirubiny związanej, aktywność transaminaz i fosfatazy alkalicznej. Zaburzenia czynności wątroby i żółtaczka cholestatyczna zwykle ustępują szybko po przerwaniu leczenia.

Do rzadziej występujących zaburzeń należą: zapalenie błon śluzowych przewodu pokarmowego i jamy ustnej, biegunki, owrzodzenia jamy ustnej, podwyższone stężenie amylazy, ostre zapalenie trzustki lub zapalenie wątroby. Bardzo rzadko może wystąpić niewydolność wątroby (w tym martwica komórek wątrobowych) oraz nadciśnienie wrotne.⁴

Nowotwory wtórne

Rzadkim, ale poważnym działaniem niepożądanym jest rozwój nowotworów wtórnych, w tym zespołów limfoproliferacyjnych, raka skóry (czerniaka i innych), mięsaków (Kaposiego i innych) oraz raka szyjki macicy in situ.⁵

Inne działania niepożądane

Wśród rzadko występujących działań niepożądanych dermatologicznych wymienia się zaczerwienienie skóry, zmiany grudkowe, zmiany o typie liszaja oraz zespół Sweet’a (neutrofilowe dermatozy). Bardzo rzadko obserwuje się wyłysienie, rumień na dłoniach i stopach oraz przebarwienia skóry.

Do bardzo rzadkich działań niepożądanych należą również: uczulenie na światło, zmęczenie, hipoglikemia wczesnoporanna, zmniejszona odporność na infekcje, gorączka polekowa, zapalenie płuc, półpasiec, zapalenie żył oraz reakcje nadwrażliwości. Odnotowano przypadki niepłodności męskiej, która ustępuje po zakończeniu terapii.

Niezbyt często pacjenci doświadczają zakażeń bakteryjnych i wirusowych, w tym zakażeń związanych z neutropenią.⁶

Pomimo licznych wymienionych działań niepożądanych, należy zaznaczyć, że Mercaptopurinum VIS jest na ogół dość dobrze tolerowany przez pacjentów, szczególnie w porównaniu z innymi lekami przeciwnowotworowymi.⁷

Tabela działań niepożądanych leku Mercaptopurinum VIS

Szczególne zagrożenia związane z działaniami niepożądanymi

Mielotoksyczność i jej następstwa

Najpoważniejszym zagrożeniem związanym ze stosowaniem Mercaptopurinum VIS jest mielotoksyczność (toksyczny wpływ na szpik kostny). Zahamowanie czynności szpiku może prowadzić do istotnej klinicznie cytopenii, która zwiększa ryzyko ciężkich powikłań infekcyjnych oraz krwotocznych, potencjalnie zagrażających życiu pacjenta. Szczególnie niebezpieczne są zakażenia bakteryjne i wirusowe rozwijające się na podłożu neutropenii. Zahamowanie czynności szpiku kostnego często ma związek z aktywnością enzymu metylotransferazy tiopurynowej (TPMT), co sugeruje możliwość genetycznych predyspozycji do zwiększonej toksyczności leku u niektórych pacjentów.⁸

Zaburzenia metabolizmu kwasu moczowego

Hiperurykemia i hiperurykozuria stanowią istotne zagrożenie, ponieważ mogą prowadzić do uszkodzenia nerek poprzez wytrącanie kryształów kwasu moczowego w kanalikach nerkowych. W skrajnych przypadkach może to prowadzić do rozwoju ostrej niewydolności nerek. Dlatego też konieczne jest monitorowanie parametrów nerkowych oraz stosowanie odpowiedniej profilaktyki (nawodnienie, alkalizacja moczu, inhibitory oksydazy ksantynowej).⁹

Hepatotoksyczność

Mercaptopurinum VIS może wywierać toksyczny wpływ na wątrobę, prowadząc do różnego stopnia uszkodzenia jej funkcji. W najcięższych przypadkach może wystąpić niewydolność wątroby z martwicą komórek wątrobowych, co stanowi stan bezpośredniego zagrożenia życia. Dlatego konieczne jest regularne monitorowanie parametrów wątrobowych podczas terapii.¹⁰

Ryzyko nowotworów wtórnych

Długotrwałe stosowanie Mercaptopurinum VIS wiąże się z rzadkim, ale istotnym ryzykiem rozwoju nowotworów wtórnych. Szczególne zagrożenie stanowią zespoły limfoproliferacyjne oraz nowotwory skóry. Jest to efekt mutagennego działania leku, który może prowadzić do powstania zmian genetycznych w komórkach. Dlatego konieczne jest długotrwałe monitorowanie pacjentów, także po zakończeniu terapii.¹¹