Zespół antyfosfolipidowy
Diagnostyka i diagnoza
Zespół antyfosfolipidowy (APS) to autoimmunologiczne schorzenie charakteryzujące się obecnością przeciwciał antyfosfolipidowych (aPL) oraz klinicznymi objawami zakrzepicy żylnej, tętniczej lub małych naczyń, a także powikłaniami położniczymi. Diagnostyka opiera się na kryteriach klinicznych (zakrzepica, powikłania położnicze) oraz laboratoryjnych, które wymagają wykrycia przynajmniej jednego z przeciwciał: antykoagulantu toczniowego (LA), przeciwciał antykardiolipinowych (aCL IgG/IgM >40 GPL/MPL) lub przeciwciał przeciwko β2-glikoproteinie I (IgG/IgM), utrzymujących się w surowicy w dwóch oznaczeniach w odstępie minimum 12 tygodni. Diagnostyka LA obejmuje testy przesiewowe (aPTT, dRVVT), testy mieszania i potwierdzające, z uwzględnieniem wpływu leczenia przeciwzakrzepowego na wyniki. Profil przeciwciał aPL (potrójnie, podwójnie lub pojedynczo dodatni) determinuje ryzyko kliniczne, a system GAPSS pozwala na ocenę prawdopodobieństwa zakrzepicy, gdzie wynik 16 oznacza 6-krotnie wyższe ryzyko.
Diagnostyka zespołu antyfosfolipidowego
Zespół antyfosfolipidowy (APS, ang. Antiphospholipid Syndrome) jest autoimmunologicznym zaburzeniem charakteryzującym się występowaniem przeciwciał antyfosfolipidowych (aPL) oraz objawami klinicznymi, takimi jak zakrzepica żylna, tętnicza lub małych naczyń, a także powikłaniami położniczymi. Właściwa diagnostyka APS ma kluczowe znaczenie, ponieważ zakrzepy mogą prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych.12
Kryteria diagnostyczne APS
Diagnoza zespołu antyfosfolipidowego opiera się na kombinacji kryteriów klinicznych i laboratoryjnych. Należy podkreślić, że nie istnieją formalne kryteria diagnostyczne dla APS, jednak w praktyce klinicznej wykorzystywane są zrewidowane kryteria klasyfikacyjne Sapporo (Sydney) z 2006 roku, a także nowe kryteria klasyfikacyjne ACR/EULAR (American College of Rheumatology/European Alliance of Associations for Rheumatology) z 2023 roku.34
Do postawienia diagnozy APS wymagane jest spełnienie co najmniej jednego kryterium klinicznego oraz jednego kryterium laboratoryjnego.5 Ważne jest, aby pamiętać, że rozpoznanie APS w codziennej praktyce klinicznej jest mniej restrykcyjne niż kryteria klasyfikacyjne ACR/EULAR, których ścisłe stosowanie w rutynowej praktyce do diagnozowania indywidualnych pacjentów powinno być unikane.5
Kryteria kliniczne APS
Kryteria kliniczne obejmują:67
- Zakrzepica naczyniowa – jeden lub więcej epizodów zakrzepicy tętniczej, żylnej lub małych naczyń w dowolnej tkance lub narządzie
- Powikłania położnicze:
- Jedno lub więcej niewyjaśnionych poronień późnych (po 10. tygodniu ciąży)
- Jeden lub więcej przedwczesnych porodów przed 34. tygodniem ciąży z powodu ciężkiego stanu przedrzucawkowego lub niewydolności łożyska
- Trzy lub więcej niewyjaśnionych następujących po sobie poronień wczesnych (przed 10. tygodniem ciąży)
Kryteria laboratoryjne APS
Diagnoza laboratoryjna APS wymaga wykrycia przynajmniej jednego z przeciwciał antyfosfolipidowych, utrzymujących się w surowicy w co najmniej dwóch oznaczeniach wykonanych w odstępie minimum 12 tygodni.91 Jest to istotne, ponieważ przeciwciała aPL mogą występować przejściowo, na przykład w przebiegu niektórych infekcji.10
Do standardowych badań laboratoryjnych w diagnostyce APS należą:611
- Antykoagulant toczniowy (LA, lupus anticoagulant) – badania oparte na ocenie wpływu na krzepnięcie
- Przeciwciała antykardiolipinowe (aCL) IgG/IgM – oznaczane metodą immunoenzymatyczną ELISA
- Przeciwciała przeciwko β2-glikoproteinie I (anty-β2GPI) IgG/IgM – oznaczane metodą immunoenzymatyczną
Według aktualnych wytycznych, wszystkie te trzy testy powinny być wykonane jednocześnie, aby zwiększyć prawdopodobieństwo wykrycia APS, ponieważ każdy z nich może być dodatni niezależnie od pozostałych.1113
Antykoagulant toczniowy (LA)
Badanie antykoagulantu toczniowego jest testem czynnościowym, bazującym na ocenie wpływu przeciwciał antyfosfolipidowych na procesy krzepnięcia zależne od fosfolipidów.14 Przeciwciała obecne w próbce osocza pacjenta konkurują z czynnikami krzepnięcia o fosfolipidy poprzez wiązanie z kofaktorami związanymi z fosfolipidami, takimi jak β2-glikoproteina I, co prowadzi do wydłużenia czasu krzepnięcia.14
Diagnostyka LA obejmuje:15
- Testy przesiewowe: czas częściowej tromboplastyny po aktywacji (aPTT), czas krzepnięcia z jadem żmii Russella (dRVVT)
- Testy mieszania: z osoczem prawidłowym w stosunku 1:1 lub 4:1
- Testy potwierdzające: z nadmiarem fosfolipidów
Ważne jest, aby pamiętać, że leczenie przeciwzakrzepowe komplikuje badanie i interpretację LA poprzez wydłużenie aPTT i dRVVT. Dlatego informacja o statusie antykoagulacji pacjenta jest niezbędna do właściwej interpretacji wyników.1516
Przeciwciała antykardiolipinowe (aCL)
Przeciwciała antykardiolipinowe wykrywane są za pomocą testu immunoenzymatycznego ELISA. Kryteria laboratoryjne dla APS obejmują średnie lub wysokie miana przeciwciał aCL IgG lub IgM (>40 GPL lub MPL).13 Badanie to jest wykonywane rutynowo, ale nie jest doskonałe, dlatego konieczne jest równoczesne wykonanie pozostałych testów.12
Przeciwciała anty-β2GPI
Przeciwciała przeciwko β2-glikoproteinie I są oznaczane również metodą ELISA. Niektóre laboratoria dodają to badanie dla kompletności i większej precyzji diagnostycznej, szczególnie u pacjentów z wyraźnymi objawami APS, ale konsekwentnie negatywnymi wynikami testów aCL i LA.12
Stratyfikacja ryzyka w APS
Profil przeciwciał antyfosfolipidowych ma istotne znaczenie dla określenia ryzyka klinicznego u pacjentów z APS.14 Wszystkie kryterialne przeciwciała aPL powinny być raportowane oddzielnie, ale z ogólną interpretacją, ponieważ to profil przeciwciał determinuje ryzyko zdarzeń klinicznych w APS.15
Stratyfikacja ryzyka obejmuje:1714
- Profil potrójnie dodatni (obecność wszystkich trzech rodzajów przeciwciał) – najwyższe ryzyko zakrzepicy i powikłań położniczych
- Profil podwójnie dodatni – pośrednie ryzyko
- Profil pojedynczo dodatni – niższe ryzyko
Ponadto, większe ryzyko obserwuje się dla przeciwciał klasy IgG aCL/anty-β2GPI w porównaniu do IgM, a wyższe miana IgG są bardziej związane ze zdarzeniami klinicznymi w porównaniu do niższych mian dodatnich.14 Pozytywny wynik testu antykoagulantu toczniowego jest najsilniejszym predyktorem niepożądanych zdarzeń związanych z ciążą i zakrzepicą.418
Do stratyfikacji ryzyka może być wykorzystywany system punktowy Global Antiphospholipid Syndrome Score (GAPSS), który mierzy prawdopodobieństwo zakrzepicy u pacjentów na podstawie ich miana aPL i innych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego. Im wyższy wynik, tym większe ryzyko – pacjenci z wynikiem 16 mają 6-krotnie większe prawdopodobieństwo wystąpienia zakrzepicy.19
Seronegatywny APS
U niektórych pacjentów zespół antyfosfolipidowy może występować mimo negatywnych wyników standardowych testów aPL (tzw. seronegatywny APS, SNAPS). Diagnoza opiera się wówczas na objawach klinicznych i wykluczeniu innych chorób, które mogłyby wyjaśniać te objawy.1920
W przypadku podejrzenia SNAPS warto rozważyć wykonanie testów na obecność innych, niestandardowych przeciwciał antyfosfolipidowych:2122
- Przeciwciała przeciwko fosfatydyloserynie (aPS)
- Przeciwciała przeciwko protrombinie (aPT)
- Przeciwciała przeciwko kompleksowi fosfatydyloseryna/protrombina (aPS/PT)
- Przeciwciała przeciwko aneksynie A5 (aA5)
- Przeciwciała przeciwko domenie I β2-glikoproteiny I
Chociaż te niestandardowe markery mogą być pomocne w niektórych przypadkach, ich rutynowe stosowanie nie jest obecnie zalecane i powinno być rozważane tylko u pacjentów z wysokim klinicznym podejrzeniem APS.22
Diagnostyka obrazowa w APS
Badania obrazowe mogą być pomocne w potwierdzeniu zdarzenia zakrzepowego i ocenie narządów dotkniętych chorobą:2324
- Echokardiografia dwuwymiarowa – może wykazać bezobjawowe pogrubienie zastawek, wegetacje lub niewydolność zastawkową
- Rezonans magnetyczny (MRI) – ocena obecności zakrzepów i zmian niedokrwiennych, szczególnie w mózgu
- Angiografia tomografii komputerowej (CT) – ocena naczyń
- Przezczaszkowa ultrasonografia dopplerowska – pomiar przepływu krwi przez tętnice u podstawy mózgu
Wskazania do diagnostyki w kierunku APS
Badania w kierunku APS powinny być rozważone u pacjentów z:1025
- Zakrzepicą tętniczą, żylną lub mikronaczyniową, szczególnie u osób poniżej 50. roku życia
- Zakrzepicą o nieznanej przyczynie lub występującą w nietypowych lokalizacjach
- Nawracającymi poronieniami lub powikłaniami ciąży
- Trombocytopenią o nieznanej przyczynie
- Toczniem układowym lub innymi chorobami autoimmunologicznymi
- Udarem mózgu u osób poniżej 50. roku życia
Nie zaleca się rutynowego badania bezobjawowych osób w kierunku APS, z wyjątkiem pacjentów z toczniem rumieniowatym układowym (SLE).25
Problemy diagnostyczne w APS
Diagnostyka APS może być wyzwaniem z kilku powodów:2627
- Niezdiagnozowanie – APS może nie zostać rozpoznany, jeśli objawy są przypisywane innym chorobom lub jeśli nie zostaną wykonane odpowiednie testy laboratoryjne
- Naddiagnozowanie – nie każdy dodatni wynik testu na obecność przeciwciał antyfosfolipidowych jest klinicznie istotny; sama obecność przeciwciał bez objawów klinicznych nie uprawnia do diagnozy APS
- Podobieństwo objawów do stwardnienia rozsianego – niektóre objawy neurologiczne APS mogą przypominać stwardnienie rozsiane, co może prowadzić do błędnej diagnozy28
- Wpływ leczenia przeciwzakrzepowego – terapia przeciwzakrzepowa może wpływać na wyniki testów, zwłaszcza antykoagulantu toczniowego15
- Wyniki fałszywie dodatnie – mogą występować w ostrej fazie zakrzepicy, w ciąży, w przebiegu infekcji lub przy stosowaniu niektórych leków29
Postępowanie diagnostyczne w APS
Prawidłowe postępowanie diagnostyczne w przypadku podejrzenia APS obejmuje:3031
- Dokładny wywiad medyczny i badanie fizykalne
- Wykonanie testów laboratoryjnych na obecność przeciwciał antyfosfolipidowych (LA, aCL, anty-β2GPI)
- Powtórzenie badań laboratoryjnych po co najmniej 12 tygodniach w celu potwierdzenia trwałej obecności przeciwciał
- Ocenę objawów klinicznych wskazujących na APS (zakrzepica, powikłania położnicze)
- Wykluczenie innych przyczyn obserwowanych objawów
- Konsultację z reumatologiem lub innym specjalistą doświadczonym w diagnostyce APS
Szczególne sytuacje kliniczne
W niektórych sytuacjach klinicznych diagnostyka APS wymaga szczególnego podejścia:3233
- Katastrofalny zespół antyfosfolipidowy (CAPS) – najcięższa postać APS, charakteryzująca się zakrzepicą wielu narządów w krótkim czasie, diagnozowana na podstawie International Consensus Statement. Definicyjna diagnoza CAPS wymaga: zakrzepów w trzech lub więcej narządach lub tkankach, rozwoju objawów jednocześnie lub w czasie krótszym niż tydzień, potwierdzenia zakrzepów małych naczyń w co najmniej jednym narządzie lub tkance oraz laboratoryjnego potwierdzenia obecności przeciwciał aPL.33
- APS w ciąży – wymaga szczególnej uwagi ze względu na ryzyko powikłań. Profil przeciwciał aPL najlepiej oceniać w pierwszym trymestrze ciąży.18
- APS z objawami ocznymi – może manifestować się szerokim spektrum objawów ocznych, które mogą być wczesnym sygnałem APS i powinny prowadzić do diagnostyki w kierunku tego zespołu.32
- APS z zaburzeniami ruchu – najczęstszym zaburzeniem ruchu w APS jest pląsawica, występująca u 1-4% pacjentów i mogąca być objawem prezentującym. W przypadku nowo rozpoznanej pląsawicy warto przeprowadzić badania laboratoryjne w kierunku obecności ANA, przeciwciał przeciwko dwuniciowemu DNA i aPL.34
Implikacje kliniczne diagnostyki APS
Właściwa diagnoza APS ma istotne implikacje dla postępowania terapeutycznego:1135
- Pacjenci z APS i historią zakrzepów zazwyczaj wymagają długoterminowej terapii przeciwzakrzepowej, takiej jak warfaryna, heparyna lub kwas acetylosalicylowy
- Pacjenci z przeciwciałami aPL, ale bez historii zakrzepów, mogą nie wymagać leczenia lub mogą otrzymać profilaktyczne dawki kwasu acetylosalicylowego
- Kobiety w ciąży z APS i historią powikłań położniczych zazwyczaj otrzymują kombinację niskodawkowego kwasu acetylosalicylowego i heparyny drobnocząsteczkowej
- Pacjenci z katastrofalnym APS wymagają agresywnego leczenia, obejmującego antykoagulanty, steroidy, dożylne immunoglobuliny i plazmaferezę
Podsumowanie diagnostyki APS
Diagnostyka zespołu antyfosfolipidowego opiera się na kombinacji kryteriów klinicznych i laboratoryjnych. Kluczowe znaczenie ma wykrycie trwałej obecności przeciwciał antyfosfolipidowych (LA, aCL, anty-β2GPI) w połączeniu z charakterystycznymi objawami klinicznymi, takimi jak zakrzepica lub powikłania położnicze. Ważne jest, aby badania laboratoryjne były powtórzone po co najmniej 12 tygodniach w celu potwierdzenia diagnozy.
Ze względu na złożoność APS i potencjalne trudności diagnostyczne, zaleca się współpracę między specjalistami z różnych dziedzin (reumatologia, hematologia, położnictwo, neurologia) oraz krytyczną ocenę wyników laboratoryjnych, biorąc pod uwagę ograniczenia stosowanych testów. Wczesna i prawidłowa diagnoza ma zasadnicze znaczenie dla wdrożenia odpowiedniego leczenia, które może zapobiec poważnym powikłaniom, takim jak nawracające zakrzepy, udary czy poronienia.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.