Zawroty głowy
Etiologia i przyczyny
Zawroty głowy (vertigo) stanowią subiektywne odczucie ruchu obrotowego lub kołysania przy braku rzeczywistego ruchu i są objawem licznych schorzeń, z których około 80% ma etiologię obwodową, a 20% ośrodkową. Patofizjologia opiera się na asymetrii sygnałów z układu przedsionkowego, wynikającej z uszkodzenia błędnika, nerwu przedsionkowego lub ośrodkowych struktur przedsionkowych. Najczęstsze przyczyny obwodowe to łagodne napadowe pozycyjne zawroty głowy (BPPV, ok. 50% przypadków), zapalenie nerwu przedsionkowego, zapalenie błędnika oraz choroba Ménière’a, charakteryzująca się epizodami zawrotów trwającymi od 20 minut do kilkunastu godzin, jednostronną utratą słuchu i szumami usznymi. Ośrodkowe zawroty głowy najczęściej wynikają z migreny przedsionkowej (dotykającej 2,7% populacji rocznie), udaru mózgu, guzów mózgu, stwardnienia rozsianego oraz urazów głowy. Diagnostyka powinna uwzględniać różnicowanie przyczyn obwodowych i ośrodkowych, zwłaszcza w obecności objawów neurologicznych, zaburzeń chodu czy utrzymujących się zawrotów.
Etiologia zawrotów głowy – przyczyny i czynniki wywołujące
Zawroty głowy (vertigo) to subiektywne doznanie ruchu obrotowego lub kołysania, mimo pozostawania w bezruchu. Należy podkreślić, że zawroty głowy nie są chorobą, a objawem wielu różnych stanów chorobowych. Około 80% przypadków zawrotów głowy ma pochodzenie obwodowe, zaś pozostałe 20% wynika z przyczyn ośrodkowych12. Etiologia zawrotów głowy jest zazwyczaj związana z zaburzeniami układu przedsionkowego, kanałów półkolistych lub nerwu przedsionkowo-ślimakowego (VIII nerw czaszkowy). Zaburzenia te mogą wynikać zarówno z uszkodzenia tych struktur, jak i z nieprawidłowych sygnałów nerwowych docierających do mózgu34.
Patofizjologia zawrotów głowy opiera się na asymetrii w układzie przedsionkowym spowodowanej uszkodzeniem lub dysfunkcją błędnika, nerwu przedsionkowego lub ośrodkowych struktur przedsionkowych w pniu mózgu czy móżdżku. Kluczowym aspektem patogenezy zawrotów głowy jest fakt, że błędnik znajduje się po obu stronach ciała. Ośrodkowy układ nerwowy odbiera sygnały z obu błędników (prawego i lewego) i porównuje je ze sobą. Gdy głowa pozostaje nieruchoma, wyładowania toniczne w aferentach przedsionkowych prawego i lewego ucha są dokładnie zrównoważone. Podczas ruchu błędniki są pobudzane lub hamowane, co prowadzi do różnicy w aktywności nerwu VIII między lewą a prawą stroną, co jest interpretowane jako ruch. Fałszywe różnice między lewą a prawą stroną, wynikające z ostrego jednostronnego obwodowego zaburzenia przedsionkowego, są również interpretowane przez ośrodkowy układ nerwowy jako ruch lub zawroty głowy5.
Przyczyny obwodowe zawrotów głowy
Obwodowe zawroty głowy pochodzą z zaburzeń w obrębie ucha wewnętrznego, nerwu przedsionkowego lub struktur przedsionkowych obwodowych. Do najczęstszych przyczyn obwodowych zawrotów głowy należą:
- Łagodne napadowe pozycyjne zawroty głowy (BPPV) – najczęstsza przyczyna zawrotów głowy, stanowiąca około 50% wszystkich przypadków6. Powstaje, gdy drobne kryształy węglanu wapnia (otolity) przemieszczają się z woreczka (utriculus) do kanałów półkolistych ucha wewnętrznego78. Gdy kryształy te przemieszczają się w kanałach półkolistych, poruszają endolimfę i wysyłają do mózgu sygnał, że głowa się porusza, podczas gdy w rzeczywistości pozostaje nieruchoma9. BPPV może wystąpić samoistnie (idiopatyczne BPPV) lub być związane z urazem głowy, chorobami ucha wewnętrznego, migreną lub długotrwałym przebywaniem w pozycji na plecach1011.
- Zapalenie nerwu przedsionkowego (neuronitis vestibularis) – stan zapalny nerwu przedsionkowego, często spowodowany infekcją wirusową, prowadzący do nagłych, intensywnych zawrotów głowy, które mogą utrzymywać się przez kilka dni, tygodni lub nawet miesięcy1213. Uważa się, że zapalenie nerwu przedsionkowego jest wynikiem reaktywacji wirusa opryszczki pospolitej w nerwach przedsionkowych14.
- Zapalenie błędnika (labyrinthitis) – stan zapalny ucha wewnętrznego, często spowodowany infekcją wirusową lub bakteryjną, prowadzący do zawrotów głowy, nudności i wymiotów15. W przeciwieństwie do zapalenia nerwu przedsionkowego, zapalenie błędnika może również wpływać na funkcje słuchowe, powodując utratę słuchu16.
- Choroba Ménière’a – rzadsze schorzenie ucha wewnętrznego charakteryzujące się epizodami zawrotów głowy trwającymi od 20 minut do kilkunastu godzin, którym towarzyszy jednostronna utrata słuchu, szumy uszne (tinnitus) i uczucie pełności w uchu1718. Przyczyną choroby Ménière’a jest nadmiar płynu endolimfatycznego (wodniak śródchłonki) w kanałach półkolistych19. Dokładna przyczyna choroby Ménière’a nie jest znana, ale może wynikać z obkurczenia naczyń krwionośnych, infekcji wirusowej lub reakcji autoimmunologicznej20.
- Półpasiec uszny (zespół Ramsaya Hunta) – zawroty głowy wynikające z reaktywacji wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV) w zwoju kolanka, prowadzącego do zapalenia nerwu przedsionkowo-ślimakowego. Nerw twarzowy jest często również zajęty, co prowadzi do porażenia twarzy21.
- Nerwiak nerwu przedsionkowego (nerwiak osłonkowy) – łagodny guz rozwijający się na nerwie przedsionkowym, łączącym ucho wewnętrzne z mózgiem. Może powodować jednostronną utratę słuchu, szumy uszne i zawroty głowy22.
- Przetoka perylimfatyczna – nieprawidłowe połączenie między uchem środkowym a wewnętrznym, zazwyczaj spowodowane urazem, prowadzące do wycieku płynu z ucha wewnętrznego do ucha środkowego23.
- Otoskleroza – zaburzenie charakteryzujące się nieprawidłowym wzrostem kości w uchu środkowym, prowadzące do utraty słuchu przewodzeniowej i mogące wpływać na ślimak, powodując również szumy uszne i zawroty głowy24.
- Przewlekłe zapalenie ucha środkowego – długotrwała infekcja ucha środkowego może prowadzić do zawrotów głowy25.
- Perlak – zmiany torbielowate wypełnione złuszczonym nabłonkiem. Perlaki najczęściej zajmują ucho środkowe i wyrostek sutkowaty26.
- Toksyczność leków ototoksycznych – niektóre leki mogą uszkadzać ucho wewnętrzne, powodując zawroty głowy. Do leków tych należą antybiotyki aminoglikozydowe, kwas acetylosalicylowy (aspiryna), salicylany i diuretyki2728.
- Zespół Cogana – rzadkie zaburzenie autoimmunologiczne charakteryzujące się zapaleniem rogówki i objawami przedsionkowo-ślimakowymi, w tym zawrotami głowy i utratą słuchu29.
Przyczyny ośrodkowe zawrotów głowy
Ośrodkowe zawroty głowy pochodzą z zaburzeń w obrębie ośrodkowego układu nerwowego, głównie pnia mózgu i móżdżku. Do najczęstszych przyczyn ośrodkowych zawrotów głowy należą:
- Migrena przedsionkowa – jeden z najbardziej powszechnych typów migreny, dotykający około 2,7% populacji w ciągu roku i stanowiący najczęstszą przyczynę zawrotów głowy ośrodkowych3031. Migrena przedsionkowa może powodować epizody zawrotów głowy trwające od minut do dni, z towarzyszącym bólem głowy lub bez niego32.
- Udar mózgu lub przemijający atak niedokrwienny (TIA) – zwłaszcza w obszarze tylnego dołu czaszki, może powodować zawroty głowy, dysartrię (zaburzenia mowy), ataksję (problemy z poruszaniem się), osłabienie i drętwienie/mrowienie33. Zawroty głowy mogą być pierwszym objawem udaru mózgu, szczególnie udaru móżdżku34.
- Guzy mózgu – szczególnie te zlokalizowane w kącie mostowo-móżdżkowym, mogą powodować zawroty głowy, a także inne objawy, takie jak oznaki zwiększonego ciśnienia wewnątrzczaszkowego (np. ból głowy, zmieniony stan psychiczny, nudności i/lub wymioty) oraz zaburzenia chodu35.
- Stwardnienie rozsiane (SM) – zawroty głowy mogą być objawem stwardnienia rozsianego z powodu rozwoju plak demielinizacyjnych w drogach przedsionkowych36.
- Urazy głowy lub szyi – mogą powodować zawroty głowy poprzez uszkodzenie ucha wewnętrznego lub mózgu37. Zawroty głowy po urazie czaszkowo-mózgowym są często określane jako zawroty głowy pourazowe38.
- Napad padaczkowy – w rzadkich przypadkach zawroty głowy mogą być spowodowane napadami padaczkowymi39.
- Epizodyczna ataksja typu 2 – zaburzenie genetyczne charakteryzujące się epizodami ataksji i zawrotów głowy40.
- Malformacja Chiariego – wrodzona wada rozwojowa charakteryzująca się przemieszczeniem części móżdżku do kanału kręgowego, która może powodować zawroty głowy41.
- Syndrom zejścia ze statku (disembarkment syndrome) – uczucie ciągłego kołysania po zejściu ze statku lub innego poruszającego się pojazdu42.
Inne przyczyny zawrotów głowy
Oprócz przyczyn obwodowych i ośrodkowych, zawroty głowy mogą być również spowodowane przez:
- Zaburzenia układu krążenia – w tym arytmie, zawał mięśnia sercowego, zwężenie tętnicy szyjnej i niedociśnienie ortostatyczne. Te stany mogą prowadzić do zmniejszonego przepływu krwi do mózgu, co skutkuje zawrotami głowy43.
- Zaburzenia psychiczne – takie jak lęk, depresja i zespoły somatyzacyjne mogą powodować uczucie zawrotów głowy44.
- Leki – zawroty głowy mogą być skutkiem ubocznym wielu leków, w tym leków przeciwdrgawkowych, aspiryny, alkoholu i leków przeciwnadciśnieniowych4546.
- Niedociśnienie – w tym postać niedociśnienia ortostatycznego, może powodować krótkotrwałe zawroty głowy lub omdlenia47.
- Infekcje – różne infekcje wirusowe lub bakteryjne mogą prowadzić do zawrotów głowy, szczególnie gdy wpływają na ucho wewnętrzne lub nerw przedsionkowy48.
- Zespół hiperwentylacji – zbyt szybkie oddychanie może prowadzić do zmniejszenia poziomu dwutlenku węgla we krwi, co może powodować zawroty głowy49.
- Zaburzenia metaboliczne – takie jak hipoglikemia (niski poziom cukru we krwi), anemia i zaburzenia tarczycy mogą powodować zawroty głowy50.
- Odwodnienie – niedostateczne nawodnienie organizmu może prowadzić do zawrotów głowy51.
- Zatrucie tlenkiem węgla – objawy zatrucia tlenkiem węgla są często opisywane jako podobne do grypy, w tym zawroty głowy52.
- Zaburzenia podwójnego widzenia (dysfunkcja widzenia obuocznego) – zaburzenia sposobu współpracy oczu i mózgu jako zespołu mogą prowadzić do zawrotów głowy53.
Czynniki ryzyka zawrotów głowy
Istnieje wiele czynników, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia zawrotów głowy, w tym:
- Wiek – starszy wiek jest znaczącym czynnikiem ryzyka, ponieważ funkcje ucha wewnętrznego i układu równowagi naturalnie pogarszają się z wiekiem (presbywestibulopatia)5455.
- Uraz głowy – przeszły uraz głowy może zwiększać ryzyko wystąpienia zawrotów głowy, szczególnie BPPV56.
- Czynniki genetyczne – niektóre przypadki zawrotów głowy mogą mieć komponent genetyczny i występować rodzinnie, jak w przypadku rodzinnego napadu ataksji, migreny przedsionkowej, obustronnej hipofunkcji przedsionkowej i rodzinnej choroby Ménière’a57.
- Niedobór witaminy D – może zwiększać ryzyko rozwoju BPPV58.
- Osteoporoza – związana z większym ryzykiem BPPV59.
- Migrena – osoby cierpiące na migrenę mają większe ryzyko wystąpienia zawrotów głowy60.
- Wysoki poziom cholesterolu całkowitego – może być czynnikiem ryzyka BPPV61.
- Płeć – BPPV jest częstsze u kobiet niż u mężczyzn62.
- Alergie sezonowe – mogą odgrywać rolę w rozwoju zawrotów głowy63.
Mechanizm powstawania zawrotów głowy
Mechanizm powstawania zawrotów głowy różni się w zależności od ich przyczyny, ale ogólnie zawroty głowy powstają, gdy istnieje konflikt między sygnałami z układu przedsionkowego a innymi sygnałami sensorycznymi dotyczącymi równowagi (tj. propriocepcją i wzrokiem)64.
W przypadku obwodowych zawrotów głowy, najczęstszą przyczyną jest BPPV, gdzie kryształki węglanu wapnia (otolity) przemieszczają się z woreczka do kanału półkolistego. Gdy głowa się porusza, kryształki te przemieszczają się w kanale półkolistym, poruszając endolimfę i stymulując komórki rzęsate, które wysyłają sygnały do mózgu o ruchu, mimo że głowa może nie poruszać się w tym kierunku65.
W przypadku choroby Ménière’a, nadmiar płynu endolimfatycznego w uchu wewnętrznym (wodniak śródchłonki) zaburza normalne sygnały równowagi i słuchu między uchem a mózgiem66. Uważa się, że wynika to z dysfunkcji kanałów sodowych, co prowadzi do gradientu osmotycznego, który przyciąga płyn do śródchłonki, zwiększając ciśnienie śródchłonkowe i powodując objawy67.
W przypadku zapalenia nerwu przedsionkowego, zapalenie nerwu przedsionkowego zakłóca transmisję sygnałów sensorycznych i błędnie informuje mózg, że dana osoba się porusza, co jest sprzeczne z sygnałami z innych zmysłów68.
W przypadku migreny przedsionkowej, mechanizm nie jest w pełni zrozumiały, ale uważa się, że migrena zakłóca sposób, w jaki mózg przetwarza informacje sensoryczne, powodując nadwrażliwość na światło, dotyk, dźwięki lub zapachy, a także zawroty głowy69.
W przypadku ośrodkowych zawrotów głowy, zaburzenie może dotyczyć pnia mózgu, móżdżku lub innych obszarów mózgu odpowiedzialnych za przetwarzanie sygnałów równowagi. Na przykład, udar w obszarze tylnego dołu czaszki może uszkodzić struktury zaangażowane w przetwarzanie sygnałów z układu przedsionkowego, co prowadzi do zawrotów głowy70.
Zawroty głowy jako objaw chorób współistniejących
Zawroty głowy mogą być objawem wielu innych chorób i zaburzeń. Diagnosci muszą dokładnie rozważyć możliwość, że zawroty głowy są objawem poważniejszych schorzń, zwłaszcza u osób starszych lub osób z czynnikami ryzyka chorób naczyniowych71.
Zawroty głowy mogą towarzyszyć takim schorzeniom jak:
- Choroba sercowo-naczyniowa – w tym arytmie, zawał mięśnia sercowego, zwężenie tętnicy szyjnej i niedociśnienie ortostatyczne72.
- Udar mózgu – zawroty głowy mogą być objawem udaru mózgu, szczególnie w obszarze tylnego dołu czaszki73.
- Stwardnienie rozsiane – zawroty głowy mogą być wczesnym objawem stwardnienia rozsianego74.
- Migrena – zawroty głowy są częstym objawem migreny, nawet bez towarzyszącego bólu głowy75.
- Cukrzyca – nieprawidłowy poziom cukru we krwi może powodować zawroty głowy76.
- Zaburzenia tarczycy – choroby tarczycy mogą powodować zawroty głowy77.
- Choroby autoimmunologiczne – mogą powodować zawroty głowy jako wynik ataku układu immunologicznego na zdrowe tkanki78.
- Napady padaczkowe – zawroty głowy mogą być objawem napadów padaczkowych79.
- Zaburzenia psychiczne – w tym lęk, depresja i zespoły somatyzacyjne80.
Zawroty głowy jako objaw alarmowy
Chociaż większość przypadków zawrotów głowy ma przyczyny łagodne, zawroty głowy mogą być czasami objawem poważniejszego schorzenia, które wymaga natychmiastowej interwencji medycznej81.
Następujące cechy mogą wskazywać na możliwe przyczyny ośrodkowe wymagające pilnej oceny:
- Nawracające lub utrzymujące się zawroty głowy
- Zaburzenia chodu lub ruchu
- Ciągłe nudności
- Słabe wyniki w testach funkcji móżdżku
- Towarzyszące objawy neurologiczne, takie jak osłabienie, dysartria, zmiany czuciowe, ataksja lub splątanie8283.
Zawroty głowy mogą również prowadzić do upadków, które mogą skutkować złamaniami kości lub innymi obrażeniami84.
Podsumowanie etiologii zawrotów głowy
Zawroty głowy to objaw wielu różnych schorzeń, a nie choroba sama w sobie. Około 80% przypadków zawrotów głowy ma pochodzenie obwodowe, związane z zaburzeniami ucha wewnętrznego lub nerwu przedsionkowego, a pozostałe 20% wynika z przyczyn ośrodkowych, związanych z zaburzeniami mózgu lub pnia mózgu8586.
Najczęstszą przyczyną zawrotów głowy jest łagodne napadowe pozycyjne zawroty głowy (BPPV), spowodowane przemieszczeniem kryształków węglanu wapnia w kanałach półkolistych ucha wewnętrznego. Inne częste przyczyny obwodowe obejmują zapalenie nerwu przedsionkowego, zapalenie błędnika i chorobę Ménière’a87.
Wśród przyczyn ośrodkowych zawrotów głowy najczęstsza jest migrena przedsionkowa, następnie skutki uboczne leków, zaburzenia funkcjonalne i presbywestibulopatia88.
Inne przyczyny zawrotów głowy obejmują zaburzenia układu krążenia, zaburzenia psychiczne, leki, niedociśnienie, infekcje, zespół hiperwentylacji, zaburzenia metaboliczne, odwodnienie i zatrucie tlenkiem węgla8990.
Czynniki ryzyka zawrotów głowy obejmują starszy wiek, przeszły uraz głowy, czynniki genetyczne, niedobór witaminy D, osteoporozę, migrenę, wysoki poziom cholesterolu całkowitego i płeć żeńską9192.
Chociaż większość przyczyn zawrotów głowy jest łagodna, zawroty głowy mogą czasami być objawem poważniejszych schorzeń, takich jak udar mózgu, nowotwór mózgu lub stwardnienie rozsiane, i dlatego wymagają dokładnej oceny medycznej93.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.