Zapalenie ucha zewnętrznego
Etiologia i przyczyny
Zapalenie ucha zewnętrznego (ucho pływaka) to stan zapalny kanału słuchowego zewnętrznego, najczęściej wywołany infekcją bakteryjną, głównie przez Pseudomonas aeruginosa (41% przypadków) oraz Staphylococcus aureus (15%). W mniej niż 10% etiologia jest grzybicza, z udziałem Candida albicans i Aspergillus. Czynniki ryzyka obejmują nadmierną wilgotność kanału słuchowego, wynikającą z pływania, częstych kąpieli, wilgotnego klimatu czy nadmiernego pocenia się, co zwiększa ryzyko infekcji pięciokrotnie u pływaków. Uszkodzenia mechaniczne skóry przewodu słuchowego, np. przez nieprawidłowe czyszczenie uszu, również predysponują do rozwoju zapalenia. Zaburzenia naturalnych mechanizmów obronnych, takich jak zmiany ilości i pH woskowiny, oraz choroby dermatologiczne (egzema, łuszczyca, łojotokowe zapalenie skóry) i stany immunosupresyjne (cukrzyca, HIV, chemioterapia) dodatkowo zwiększają ryzyko.
- Zapalenie ucha zewnętrznego – Etiologia i przyczyny
- Patogeny powodujące infekcję
- Czynniki predysponujące
- Choroby skóry i inne stany zwiększające ryzyko
- Czynniki zewnętrzne i środowiskowe
- Przeniesienie infekcji z innych struktur
- Przyczyny przewlekłego zapalenia ucha zewnętrznego
- Podsumowanie czynników ryzyka
Zapalenie ucha zewnętrznego – Etiologia i przyczyny
Zapalenie ucha zewnętrznego, znane również jako „ucho pływaka” (ang. swimmer’s ear), to stan zapalny lub infekcyjny kanału słuchowego zewnętrznego, czyli przejścia prowadzącego od małżowiny usznej do błony bębenkowej. Schorzenie to najczęściej spowodowane jest przez bakterie, chociaż w rzadszych przypadkach może być wywołane przez grzyby lub wirusy. 123
Patogeny powodujące infekcję
Zdecydowana większość przypadków zapalenia ucha zewnętrznego jest spowodowana przez bakterie. Najczęstszymi bakteriami odpowiedzialnymi za tę infekcję są Pseudomonas aeruginosa i Staphylococcus aureus. 123 Według badań, Pseudomonas aeruginosa odpowiada za około 41% przypadków, natomiast Staphylococcus aureus za około 15% infekcji. 4 Należy zauważyć, że w mniej niż 10% przypadków zapalenie ucha zewnętrznego spowodowane jest przez grzyby, takie jak Candida albicans i Aspergillus. 256
W rzadkich przypadkach infekcja może być wywołana przez kombinację różnych patogenów, co może utrudniać leczenie i prowadzić do przewlekłego zapalenia ucha zewnętrznego. 27
Czynniki predysponujące
Ekspozycja na wilgoć
Głównym czynnikiem ryzyka zapalenia ucha zewnętrznego jest nadmierna wilgoć w kanale słuchowym. Wilgotne i ciepłe środowisko sprzyja namnażaniu się bakterii i grzybów. 89 Do najczęstszych źródeł wilgoci należą:
- Pływanie – szczególnie w zanieczyszczonej wodzie, jeziorach, rzekach czy oceanach 110
- Częste kąpiele i prysznice 11
- Przebywanie w wilgotnym, ciepłym klimacie 12
- Nadmierne pocenie się 13
Warto zaznaczyć, że ryzyko zapalenia ucha zewnętrznego jest pięciokrotnie wyższe u osób pływających w porównaniu do osób niepływających. 1 Nazwa „ucho pływaka” pochodzi właśnie od tej zależności, choć schorzenie może wystąpić również u osób, które nie pływają. 14
Uszkodzenia mechaniczne
Zapalenie ucha zewnętrznego może rozwinąć się również w wyniku uszkodzenia mechanicznego delikatnej skóry wyściełającej przewód słuchowy zewnętrzny. Uszkodzenia takie mogą powstać na skutek: 1516
- Nadmiernego lub nieprawidłowego czyszczenia uszu patyczkami higienicznymi, palcami lub innymi przedmiotami 35
- Wprowadzania ciał obcych do kanału słuchowego (np. szpilek do włosów, papierowych spinaczy) 17
- Drobnych zadrapań czy urazów skóry kanału słuchowego 18
Uszkodzenia te naruszają naturalną barierę ochronną skóry, umożliwiając bakteriom i grzybom wniknięcie w głębsze warstwy tkanki i wywołanie infekcji. 5
Zaburzenia naturalnych mechanizmów obronnych
Ucho posiada naturalne mechanizmy obronne, które zapobiegają infekcjom. Jednym z nich jest produkcja woskowiny (cerumenu), która ma właściwości antybakteryjne i antygrzybicze. Zaburzenia tych mechanizmów mogą predysponować do rozwoju zapalenia ucha zewnętrznego: 1614
- Zbyt mała ilość woskowiny – może być skutkiem nadmiernego czyszczenia uszu lub częstego kontaktu z wodą 1219
- Zmiana pH kanału słuchowego – np. u pacjentów z cukrzycą woskowina staje się bardziej alkaliczna, co sprzyja namnażaniu patogenów 15
- Nadmierna ilość woskowiny – może prowadzić do zatrzymania wody w przewodzie słuchowym 12
Choroby skóry i inne stany zwiększające ryzyko
Niektóre schorzenia dermatologiczne i stany medyczne znacząco zwiększają ryzyko rozwoju zapalenia ucha zewnętrznego: 2021
- Wyprysk (egzema) – powoduje przerwanie ciągłości skóry, co ułatwia wniknięcie patogenów 154
- Łuszczyca – podobnie jak egzema, może powodować mikrouszkodzenia skóry 224
- Łojotokowe zapalenie skóry – zwiększa podatność na infekcje 45
- Cukrzyca – pacjenci z cukrzycą mają wyższe ryzyko rozwoju infekcji ze względu na zmiany w pH woskowiny i osłabioną odporność 1523
- Osłabiony układ odpornościowy – np. u pacjentów z HIV, po chemioterapii lub przyjmujących leki immunosupresyjne 1324
Czynniki zewnętrzne i środowiskowe
Istnieje szereg czynników zewnętrznych, które mogą przyczyniać się do rozwoju zapalenia ucha zewnętrznego: 1525
- Kontakt z substancjami chemicznymi – lakiery do włosów, farby, żele czy szampony mogą powodować podrażnienie skóry przewodu słuchowego 1526
- Używanie aparatów słuchowych, słuchawek dousznych lub stoperów do uszu – mogą one powodować mikrourazy lub zatrzymywać wilgoć w przewodzie słuchowym 2518
- Anatomia przewodu słuchowego – wąskie przewody słuchowe utrudniają odpowiednie odprowadzanie wody 1527
- Nadmierne owłosienie w przewodzie słuchowym – może zatrzymywać wodę i zwiększać ryzyko infekcji 12
Przeniesienie infekcji z innych struktur
W niektórych przypadkach zapalenie ucha zewnętrznego może być konsekwencją infekcji z innych lokalizacji: 1728
- Zapalenie ucha środkowego – wydzielina ropna z ucha środkowego może przedostawać się przez perforację błony bębenkowej do przewodu słuchowego zewnętrznego, powodując wtórne zapalenie 1529
- Zapalenie mieszka włosowego – infekcja mieszka włosowego w obrębie przewodu słuchowego może rozprzestrzenić się na okoliczne tkanki 15
- Infekcje górnych dróg oddechowych – mogą predysponować do rozwoju zapalenia ucha zewnętrznego 2230
Przyczyny przewlekłego zapalenia ucha zewnętrznego
Przewlekłe zapalenie ucha zewnętrznego (trwające dłużej niż 4 tygodnie lub nawracające częściej niż 4 razy w roku) może mieć specyficzne przyczyny: 731
- Niepełne leczenie ostrego zapalenia ucha zewnętrznego 32
- Nietypowy szczep bakterii lub grzyba oporny na standardowe leczenie 13
- Mieszana infekcja bakteryjno-grzybicza 13
- Reakcja alergiczna na stosowane leki miejscowe 7
- Przewlekłe schorzenia skóry w obrębie przewodu słuchowego (łuszczyca, egzema) 22
- Nawracające urazy mechaniczne wynikające z nawyku częstego drapania ucha 31
Podsumowanie czynników ryzyka
Zapalenie ucha zewnętrznego jest schorzeniem, które może wystąpić u każdego, jednak pewne czynniki znacząco zwiększają ryzyko jego rozwoju. Mimo nazwy „ucho pływaka”, nie tylko pływanie jest przyczyną tej infekcji. 133
Najważniejsze czynniki ryzyka to nadmierna wilgoć w przewodzie słuchowym, uszkodzenia mechaniczne skóry kanału słuchowego, zaburzenia naturalnych mechanizmów obronnych ucha, choroby dermatologiczne oraz ekspozycja na czynniki drażniące. 11525
Zrozumienie etiologii zapalenia ucha zewnętrznego pozwala na wdrożenie odpowiednich metod profilaktyki i skutecznego leczenia tego schorzenia. 34
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.