Wirusowe zapalenie wątroby typu c
Epidemiologia
Wirusowe zapalenie wątroby typu C (WZW C) pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego globalnie, z około 50 milionami przewlekle zakażonych osób na świecie i rocznym przyrostem około 1 miliona nowych zakażeń. W USA w 2022 roku zgłoszono 4 848 przypadków ostrego WZW C (około 67 400 szacowanych zakażeń po korekcie), co stanowi spadek o 3,5% względem 2021, ale wzrost o 99% względem 2015 roku. Przewlekłe WZW C odnotowano u 93 805 osób (40,2/100 000 mieszkańców), a śmiertelność wyniosła 2,89 zgonów na 100 000 mieszkańców, co oznacza spadek o 9% względem 2021. Zakażenie HCV odpowiada za około 27% przypadków marskości i 25% raka wątrobowokomórkowego. Najwyższe wskaźniki zachorowań i umieralności obserwuje się wśród rdzennych Amerykanów, mieszkańców Alaski oraz osób rasy czarnej, a głównym czynnikiem ryzyka pozostaje używanie narkotyków drogą iniekcji. Epidemiologia wskazuje na wzrost zachorowalności od lat 60. do 80. XX wieku, z późniejszym spadkiem, jednak od 2013 roku obserwuje się ponowny wzrost nowych zakażeń, szczególnie wśród młodych dorosłych.
- Epidemiologia wirusowego zapalenia wątroby typu C
- Zachorowalność i umieralność związana z WZW C
- Rozpowszechnienie zakażeń HCV w różnych grupach populacyjnych
- Czynniki ryzyka i drogi transmisji wirusa HCV
- Nadzór epidemiologiczny nad WZW C
- Regionalne różnice w występowaniu WZW C
- Strategie eliminacji WZW C
- Znaczenie nadzoru nad WZW C dla zdrowia publicznego
Epidemiologia wirusowego zapalenia wątroby typu C
Wirusowe zapalenie wątroby typu C (WZW C) stanowi poważny problem zdrowia publicznego na całym świecie. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) około 50 milionów osób na świecie jest zakażonych przewlekle wirusem HCV, a rocznie odnotowuje się około 1 milion nowych zakażeń1. W Stanach Zjednoczonych szacuje się, że od 2,5 do 4,7 miliona Amerykanów jest zakażonych wirusem HCV, co czyni go najczęstszą infekcją krwiopochodną w tym kraju2. Globalne rozpowszechnienie HCV szacuje się na około 2,2%, przy czym najwyższy odsetek zakażeń występuje w regionie Wschodniego Śródziemnomorza, gdzie 12 milionów osób jest przewlekle zakażonych13.
Zachorowalność i umieralność związana z WZW C
W 2022 roku w Stanach Zjednoczonych zgłoszono 4 848 nowych przypadków ostrego zapalenia wątroby typu C, co odpowiada około 67 400 szacowanym zakażeniom po uwzględnieniu niedoszacowania i niepełnej zgłaszalności45. Liczba ta oznacza spadek o 3,5% w porównaniu z 5 023 przypadkami zgłoszonymi w 2021 roku, ale jednocześnie stanowi wzrost o 99% w porównaniu z 2 436 przypadkami zgłoszonymi w 2015 roku5. Jest to pierwszy spadek liczby przypadków ostrego WZW C po ponad dekadzie corocznych wzrostów5.
Równocześnie w 2022 roku zgłoszono 93 805 nowych przypadków przewlekłego WZW C, co odpowiada częstości 40,2 przypadków na 100 000 mieszkańców46. W tym samym roku odnotowano 12 717 zgonów związanych z WZW C, co daje standaryzowany względem wieku współczynnik umieralności wynoszący 2,89 zgonów na 100 000 mieszkańców46. Współczynnik ten zmniejszył się o 9% w porównaniu z 2021 rokiem (3,18 zgonów na 100 000 mieszkańców) i o 22% w porównaniu z 2018 rokiem (3,72 zgonów na 100 000 mieszkańców)4.
Według WHO w 2022 roku na całym świecie około 242 000 osób zmarło z powodu WZW C, głównie z powodu marskości wątroby i raka wątrobowokomórkowego1. Zakażenie HCV odpowiada za około 27% przypadków marskości wątroby i 25% przypadków raka wątrobowokomórkowego na świecie3.
Rozpowszechnienie zakażeń HCV w różnych grupach populacyjnych
Zakażenia HCV występują nieproporcjonalnie często w określonych grupach demograficznych. W Stanach Zjednoczonych w 2022 roku 65% nowo zgłoszonych przypadków przewlekłego WZW C wystąpiło u mężczyzn4. Najwyższy wskaźnik nowo zgłoszonych przypadków przewlekłego WZW C odnotowano wśród rdzennych Amerykanów i rdzennych mieszkańców Alaski, wynoszący 104,8 przypadków na 100 000 osób4.
Również wskaźniki umieralności związane z WZW C wykazują znaczne różnice rasowe i etniczne. Współczynniki zgonów były wyższe wśród rdzennych Amerykanów i rdzennych mieszkańców Alaski (3,3 razy) oraz osób rasy czarnej (1,7 razy) w porównaniu z osobami rasy białej4. Zgony związane z WZW C były najczęstsze wśród osób w wieku 55-74 lat, stanowiąc 76% wszystkich zgonów związanych z WZW C zgłoszonych w 2022 roku7.
Około 52% przypadków ostrego WZW C zgłoszonych do CDC w 2021 roku dotyczyło osób w wieku 20-39 lat, co oznacza, że 48% przypadków wystąpiło wśród starszych osób8. Wśród osób dializowanych częstość występowania zakażenia HCV wynosi około 8%, co jest prawie 5-krotnie wyższe niż w ogólnej populacji Stanów Zjednoczonych9.
Czynniki ryzyka i drogi transmisji wirusa HCV
Wirusowe zapalenie wątroby typu C jest zakażeniem przenoszonym głównie przez krew. Najważniejszymi czynnikami ryzyka zakażenia HCV w Stanach Zjednoczonych są: używanie narkotyków drogą iniekcji, historia otrzymania transfuzji produktów krwiopochodnych przed lipcem 1992 roku, przeszczepienie narządów, hemofilia z otrzymaniem koncentratów czynników krzepnięcia przed 1987 rokiem, kontakty seksualne między mężczyznami, tatuaże na ciele oraz używanie kokainy donosowo9.
Spośród tych czynników, używanie narkotyków drogą iniekcji jest najczęstszym i najważniejszym czynnikiem ryzyka zakażenia HCV w Stanach Zjednoczonych9. Wzrost liczby nowych zakażeń HCV od 2010 do 2021 roku oraz utrzymująca się wysoka liczba przypadków została głównie przypisana epidemii opioidowej i związanemu z nią używaniu narkotyków drogą iniekcji, szczególnie wśród młodych dorosłych10.
Ryzyko zakażenia HCV poprzez kontakt seksualny z osobą zakażoną zależy od rodzaju partnerów seksualnych i rodzaju podejmowanych kontaktów11. W Stanach Zjednoczonych, z powodu epidemii opioidowej, w ostatnich latach nastąpił znaczący wzrost zakażeń HCV wśród kobiet w wieku rozrodczym, co budzi obawy o potencjalnie znaczący wzrost okołoporodowych zakażeń HCV11.
Zmiany w epidemiologii WZW C na przestrzeni lat
Epidemiologia WZW C uległa znaczącym zmianom na przestrzeni lat. Zakażenie HCV jest prawdopodobnie endemiczne w wielu populacjach od stuleci, jednak fala zwiększonej zachorowalności i śmiertelności związanej z HCV, którą obecnie obserwujemy, jest wynikiem bezprecedensowego wzrostu rozprzestrzeniania się HCV w XX wieku3. Dwa wydarzenia z XX wieku wydają się być odpowiedzialne za ten wzrost: powszechna dostępność terapii iniekcyjnych oraz nielegalne używanie narkotyków drogą iniekcji3.
W Stanach Zjednoczonych trendy w zachorowalności na HCV modelowano przy użyciu specyficznej dla wieku zachorowalności z zgłoszonych przypadków ostrej choroby i specyficznej dla wieku częstości występowania z przekrojowego badania krajowego. Model ten pokazał duży wzrost zachorowalności na nowo nabyte zakażenia HCV od późnych lat 60. do wczesnych lat 80. XX wieku12. Szacowana roczna zachorowalność była niska (18 na 100 000) przed 1965 rokiem, stale rosła do 1980 roku i pozostawała wysoka (130 na 100 000) do 1989 roku, co odpowiada średnio 240 000 zakażeń rocznie w latach 80. XX wieku12. Od 1989 roku zachorowalność na zgłoszone przypadki WZW C spadła o ponad 80%12.
Współczynnik zakażeń ostrym WZW C zwiększył się ponad dwukrotnie od 2013 roku i wzrósł o 15% od 2019 roku13. Częstość występowania przypadków ostrego WZW C zgłoszonych w 2021 roku wynosiła 1,6 przypadku na 100 000 mieszkańców, co stanowi wzrost o 60% w porównaniu z częstością zgłaszaną w 2017 roku (1,0 przypadku na 100 000 mieszkańców) i wzrost o 7% w porównaniu z częstością zgłaszaną w 2020 roku (1,5 przypadku na 100 000 osób)13.
Nadzór epidemiologiczny nad WZW C
Nadzór epidemiologiczny (surveillance) jest ciągłym i systematycznym procesem zbierania, analizy i interpretacji danych zdrowotnych w celu planowania, wdrażania i oceny programów zdrowia publicznego14. Cele nadzoru nad WZW C obejmują: pomiar obciążenia chorobą, określenie czynników ryzyka, identyfikację ognisk epidemicznych, monitorowanie trendów, ocenę środków kontroli, interwencji i programów oraz identyfikację zakażonych osób w celu skierowania ich do opieki medycznej, edukacji i poradnictwa15.
Dane z nadzoru są niezbędne do planowania, wdrażania i oceny programów i polityk zdrowia publicznego16. W Stanach Zjednoczonych, od 2013 roku, ostre WZW C podlega obowiązkowi zgłaszania we wszystkich stanach i Dystrykcie Kolumbii, a przeszłe/obecne WZW C podlega obowiązkowi zgłaszania w 43 stanach i Dystrykcie Kolumbii16.
Wyzwania związane z nadzorem nad WZW C
Nadzór nad WZW C napotyka na szereg wyzwań. W Stanach Zjednoczonych federalnie wspierany nadzór rejestruje tylko część wszystkich ostrych zakażeń HCV, ponieważ identyfikacja ostrego zakażenia HCV wymaga obecności objawów, a odsetek osób z objawami jest stosunkowo niewielki (20-30%)16. Ze względu na ograniczone zasoby, często trudno jest departamentom zdrowia uzyskać niezbędne potwierdzające testy laboratoryjne od laboratoriów lub świadczeniodawców opieki zdrowotnej, aby odróżnić aktualne zakażenie od przebytego lub przeszłego zakażenia HCV16.
Określenie zapadalności na zakażenie HCV (tj. częstości nowo nabytych zakażeń) jest trudne, ponieważ większość ostrych zakażeń przebiega bezobjawowo, dostępne testy nie odróżniają zakażenia ostrego od przewlekłego lub przebytego, a większość krajów nie zbiera systematycznie danych o przypadkach ostrej choroby12. Nawet w krajach z dobrze ustalonymi systemami nadzoru, systemy zgłaszania ostrej choroby niedoszacowują zapadalność na zakażenie HCV12.
Zrozumienie wzorców nowo nabytego zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu C jest fundamentalne dla oceny wpływu interwencji zapobiegawczych i leczniczych. Jednak identyfikacja nowo nabytych przypadków jest trudna, zwykle wymagając udokumentowanych testów przed i po ekspozycji17.
Udoskonalenie systemów nadzoru nad WZW C
Kompleksowy system monitorowania danych i nadzoru nad WZW C lepiej informowałby o decyzjach politycznych dotyczących tego, jak najlepiej zająć się epidemią HCV, takich jak identyfikacja zachowań ryzykownych i określenie rodzajów zasobów, które są potrzebne w określonych obszarach, aby najskuteczniej zająć się potrzebami w zakresie profilaktyki i leczenia18.
Wiarygodne dane na temat zakażeń HCV w Stanach Zjednoczonych zapewniłyby również faktyczną podstawę do podejmowania decyzji i umożliwiłyby społeczeństwu lepsze zrozumienie pilności reagowania na epidemię w naszym środowisku. Ulepszone dane mogłyby również zmniejszyć stygmatyzację zakażonych osób wynikającą z braku informacji i braku edukacji publicznej na temat choroby18.
Ostatnio CDC zaczęło kupować i kompilować dane HCV z laboratoriów, które przeprowadzają testy, oraz od ubezpieczycieli zdrowotnych. CDC wykorzystuje przypadki HCV i inne informacje zidentyfikowane poprzez te różne źródła wraz z danymi z nadzoru do analizy kaskady opieki HCV oraz do szacowania nowych diagnoz HCV u młodych dorosłych, którzy są grupą wysokiego ryzyka nowych zakażeń19.
Regionalne różnice w występowaniu WZW C
Występowanie WZW C wykazuje znaczne zróżnicowanie regionalne zarówno na poziomie międzynarodowym, jak i wewnątrz poszczególnych krajów. Na całym świecie szacunkowe dane dotyczące poszczególnych regionów wahają się od 1,0% w Europie Północnej do 2,9% w Afryce Północnej3. Najniższe rozpowszechnienie (0,01%-0,1%) odnotowano w krajach Wielkiej Brytanii i Skandynawii, a najwyższe rozpowszechnienie (15%-20%) odnotowano w Egipcie3.
WZW C w Stanach Zjednoczonych
W Stanach Zjednoczonych w 2022 roku wskaźniki śmiertelności związane z WZW C różniły się w całym kraju, ale były najwyższe w stanach centralnych, zachodnich i niektórych stanach Appalachów, co odzwierciedla inny obraz epidemiologiczny niż wskaźniki ostrego WZW C6. Jurysdykcje w najwyższej kategorii wskaźników od 4,30 do 11,15 zgonów na 100 000 mieszkańców obejmują (w kolejności rosnącej) Kolorado, Montanę, Luizjanę, Wyoming, Tennessee, Zachodnią Wirginię, Kentucky, Oregon, Dystrykt Kolumbii i Oklahomę6.
W stanie Waszyngton w latach 2018-2022 zgłaszano średnio 113 nowych przypadków ostrego WZW C rocznie, a liczba zgłoszonych przypadków ostrych rosła każdego roku z wyjątkiem 2019 i 2022 roku20. W tym samym okresie zgłaszano średnio 5 227 nowych przypadków przewlekłego WZW C rocznie, przy czym liczba zgłoszonych przypadków przewlekłych zmniejszała się w każdym roku w tym okresie20.
WZW C w innych krajach
W Kanadzie w 2021 roku zgłoszono 7 535 przypadków WZW C (ostre, przewlekłe i nieokreślone łącznie) ze wszystkich 13 prowincji i terytoriów, co daje wskaźnik 19,7 przypadków na 100 000 mieszkańców Kanady21. Prowincje i terytoria, które miały wskaźniki zgłoszonego WZW C powyżej wskaźnika krajowego, obejmowały: Manitoba (42,3 przypadków na 100 000 mieszkańców), Saskatchewan (38,3 przypadków na 100 000 mieszkańców), Nową Fundlandię i Labrador (29,8 przypadków na 100 000 mieszkańców), Nową Szkocję (27,6 przypadków na 100 000 mieszkańców), Kolumbię Brytyjską (26,2 przypadków na 100 000 mieszkańców), Nowy Brunszwik (22,9 przypadków na 100 000 mieszkańców) i Ontario (20,4 przypadków na 100 000 mieszkańców)21.
W Irlandii wskaźniki WZW C spadały od szczytowego poziomu przypadków w 2007 roku22. W 2023 roku wskaźnik zgłoszeń WZW C wynosił 10,4 na 100 000 (n=538), co stanowi wzrost o 12% od 2022 roku22. Większość przypadków w Irlandii występuje u osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji, z mniejszymi proporcjami występującymi po ekspozycji seksualnej22. Wskaźniki u mężczyzn są ponad dwukrotnie wyższe niż u kobiet22.
| Region | Wskaźnik na 100 000 mieszkańców | Rok |
|---|---|---|
| USA (nowe przypadki przewlekłe) | 40,2 | 2022 |
| Kanada (wszystkie przypadki) | 19,7 | 2021 |
| Manitoba (Kanada) | 42,3 | 2021 |
| Saskatchewan (Kanada) | 38,3 | 2021 |
| Irlandia | 10,4 | 2023 |
Strategie eliminacji WZW C
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ustanowiła globalną strategię sektora zdrowia w celu eliminacji wirusowego zapalenia wątroby, w tym WZW C, do 2030 roku23. Kanada dołączyła do krajów na całym świecie, zobowiązując się do wyeliminowania WZW C jako zagrożenia dla zdrowia publicznego do 2030 roku23.
Massachusetts opracował plan eliminacji WZW C, który zapewnia zalecenia i strategie niezbędne do zapobiegania, diagnozowania i leczenia zakażenia WZW C oraz prowadzenia stanu w kierunku eliminacji zakażenia WZW C jako problemu zdrowia publicznego24.
Wyzwania w eliminacji WZW C
Pomimo postępów w kierunku eliminacji WZW C, pandemia COVID-19 miała znaczący wpływ na te wysiłki. W Szkocji odnotowano znaczący spadek częstości występowania przewlekłego zakażenia HCV wśród osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji, z 37% w latach 2015-16 do 19% w latach 2019-2025. Do 2021 roku 80% osób zdiagnozowanych z przewlekłym zakażeniem HCV w Szkocji rozpoczęło leczenie HCV25. W latach 2015-2020 nastąpiły znaczące redukcje śmiertelności związanej z HCV i ciężkiej choroby, przekraczające 65% dla wyników obejmujących przewlekłe zakażenie w momencie śmierci/prezentacji25.
Jednak pandemia COVID-19 miała znaczący wpływ, z najniższymi łącznymi liczbami nowych diagnoz w 2020 i 2021 roku odnotowanymi w ostatniej dekadzie, wskaźnikami testowania znacznie zmniejszonymi w 2021 roku w porównaniu z 2019 rokiem oraz najniższymi rocznymi liczbami nowych inicjacji leczenia w latach 2020/21 i 2021/22 od 2015/1625. Wskaźniki zapadalności (nowe zakażenia) wśród osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji również pozostają wysokie pomimo zmniejszenia ogólnej częstości występowania25.
Dostęp do diagnostyki i leczenia
Według szacunków WHO z 50 milionów osób żyjących z zakażeniem HCV na całym świecie w 2022 roku, szacuje się, że 36% osób znało swoją diagnozę, a spośród tych zdiagnozowanych z przewlekłym zakażeniem HCV, około 20% (12,5 miliona) osób zostało leczonych bezpośrednio działającymi lekami przeciwwirusowymi (DAA) do końca 2022 roku1.
W Stanach Zjednoczonych, używając najnowszych danych NHANES, badacze oszacowali, że tylko 56% osób zakażonych HCV było świadomych swojego statusu zakażenia HCV26. W Kanadzie, według krajowych szacunków dotyczących WZW C, spośród osób, które kiedykolwiek miały WZW C do 2019 roku, szacuje się, że 79 500 osób (24,0%) nie było świadomych, że je mają (nie zdiagnozowano)27.
Dostęp do leczenia WZW C poprawia się, ale pozostaje ograniczony1. WHO zaleca, aby testy, opieka i leczenie dla osób z przewlekłym zakażeniem WZW C mogły być świadczone przez przeszkolonych lekarzy i pielęgniarki niespecjalistów, przy użyciu uproszczonego świadczenia usług, które obejmuje decentralizację, integrację i przenoszenie zadań28.
W Irlandii wysoce skuteczne bezpośrednio działające leki przeciwwirusowe, które eliminują wirusa w ponad 95% przypadków, są dostępne bezpłatnie29. W amerykańskim stanie Arkansas WZW C można leczyć krótkim kursem bezpośrednio działających leków przeciwwirusowych. Kilka z tych leków zostało zatwierdzonych przez FDA w ostatnich latach. Mogą one wyleczyć WZW C w ponad 90% wszystkich przypadków i zwykle mają niewiele skutków ubocznych30.
Znaczenie nadzoru nad WZW C dla zdrowia publicznego
Nadzór nad WZW C jest ważnym priorytetem zdrowia publicznego. Ten system nadzoru może pomóc w określeniu częstości występowania tej choroby, identyfikacji osób zakażonych HCV, zapobieganiu wtórnej transmisji, a także ustanowieniu rejestru chorób przewlekłych w celu wspierania pacjentów31.
Powodzenie systemu nadzoru nad WZW C zależy od dedykowanych zasobów i ustalonych priorytetów dla systemu nadzoru32. Zastosowania danych z nadzoru różnią się w zależności od potrzeb agencji zdrowia publicznego dotyczących danych. Ogólnie rzecz biorąc, na poziomie krajowym dane z nadzoru są wykorzystywane do zrozumienia obciążenia chorobą, informowania lokalnych partnerów o klastrach lub ogniskach choroby w obrębie i między jurysdykcjami, identyfikacji populacji wysokiego ryzyka oraz informowania, ustalania priorytetów i oceny działań prewencyjnych32.
Znaczenie testowania i wykrywania zakażeń HCV
Centra Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) zalecają obecnie, aby wszyscy dorośli w wieku 18 lat lub starsi byli testowani na WZW C co najmniej raz w życiu33. CDC zaleca również badania przesiewowe w kierunku WZW C dla: wszystkich dorosłych w wieku 18 lat i starszych, aktualnych i byłych użytkowników narkotyków dożylnych i niedożylnych, osób zakażonych HIV, dzieci urodzonych przez kobiety HCV-pozytywne, biorców koncentratów czynników krzepnięcia przed 1987 rokiem, biorców transfuzji krwi lub przeszczepów narządów przed lipcem 1992 roku, każdego ze znaną ekspozycją na HCV, takiego jak pracownicy służby zdrowia po zakłuciu igłą, każdego, kto prosi o badanie na WZW C34.
Wykonanie testu na WZW C jest ważne, ponieważ leczenie może wyleczyć większość osób z WZW C w ciągu 8 do 12 tygodni35. Wczesne wykrycie i leczenie może zapobiec poważnym powikłaniom zdrowotnym, takim jak marskość wątroby i rak wątroby.
Rola edukacji i świadomości publicznej
Niedawny raport Instytutu Medycyny (IOM) zauważył, że brak wiedzy i świadomości na temat HCV wśród świadczeniodawców opieki zdrowotnej, pacjentów z grupy ryzyka, twórców polityki zdrowotnej i ogółu społeczeństwa przyczynia się do słabej diagnozy i utraconych możliwości diagnozy, profilaktyki i leczenia36.
Powszechność i konsekwencje zdrowotne zakażenia HCV, wraz z brakiem świadomości wśród świadczeniodawców opieki zdrowotnej i pacjentów z grupy ryzyka, podkreślają znaczenie zwrócenia uwagi na HCV36. WHO organizuje coroczne kampanie w ramach Światowego Dnia Zapalenia Wątroby w celu zwiększenia świadomości i zrozumienia wirusowego zapalenia wątroby28.
Wirusowe zapalenie wątroby typu C jest ważnym problemem zdrowia publicznego, ponieważ jest często niedodiagnozowane i niedoleczone. Częstość występowania zakażenia HCV rośnie, a zwiększona świadomość choroby i jej konsekwencji jest potrzebna zarówno wśród klinicystów, jak i pacjentów36.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.