Trichinoza
Epidemiologia
Trichinoza, wywoływana przez nicienie z rodzaju Trichinella, pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego i ekonomicznym w produkcji trzody chlewnej. Rocznie na świecie notuje się około 10 000 przypadków, ze wskaźnikiem śmiertelności około 0,2%. Choroba występuje globalnie, z największą częstością w Europie Wschodniej, Chinach, Ameryce Łacińskiej oraz wśród populacji spożywających surowe lub niedogotowane mięso, zwłaszcza dziczyznę (niedźwiedź, dzik). W USA liczba przypadków spadła z 393 rocznie w latach 1947-1951 do około 15 obecnie, z dominującym źródłem zakażeń mięsem dzikich zwierząt (44% przypadków związanych z mięsem niedźwiedzia). W UE/EOG w 2021 roku zgłoszono 79 przypadków, z najwyższym wskaźnikiem 0,42/100 000 mieszkańców w Bułgarii i Chorwacji. Epidemiologia uległa zmianie – obecnie dominują zakażenia związane z dziczyzną, a nie wieprzowiną handlową, co wymaga dostosowania strategii nadzoru i profilaktyki.
- Epidemiologia – Trichinoza
- Globalne trendy epidemiologiczne
- Sytuacja w Stanach Zjednoczonych
- Sytuacja w Europie
- Zmiany w epidemiologii choroby
- Cykle transmisji Trichinella
- Nadzór i raportowanie trichinellozy
- Programy kontroli i przepisy regulacyjne
- Profilaktyka trichinellozy
- Wyzwania w kontroli trichinellozy
Epidemiologia – Trichinoza
Trichinoza (trichinelloza) jest chorobą pasożytniczą wywołaną przez nicienie z rodzaju Trichinella, która stanowi nie tylko zagrożenie dla zdrowia publicznego, ale również problem ekonomiczny w produkcji trzody chlewnej i bezpieczeństwie żywności1. Na całym świecie szacuje się, że rocznie występuje około 10 000 przypadków zakażeń Trichinella u ludzi12. Wskaźnik śmiertelności na świecie wynosi około 0,2%23.
Globalne trendy epidemiologiczne
Dystrybucja geograficzna Trichinella jest bardzo szeroka – pasożyt występuje na wszystkich kontynentach poza Antarktydą1. Czynniki kulturowe, takie jak tradycyjne potrawy oparte na surowym lub niedogotowanym mięsie, odgrywają istotną rolę w epidemiologii choroby1. W wielu krajach europejskich, zwłaszcza w Europie Wschodniej, przemiany polityczne i gospodarcze doprowadziły do gwałtownego wzrostu częstości występowania Trichinella wśród stad świń domowych, przy czym wskaźnik zachorowalności osiągał w niektórych wioskach nawet 50% w latach 901.
Najwięcej przypadków zgłaszanych jest w Europie, szczególnie w Rumunii, byłym Związku Radzieckim i innych częściach Europy Środkowej. Inne kraje o wysokiej częstości występowania infekcji u ludzi to Chiny, Tajlandia, Meksyk, Argentyna i Boliwia1. W Chinach odnotowano ponad 500 ognisk zakażeń Trichinella, które dotknęły 20 tysięcy osób (z około 200 zgonami)1. W Chinach występowanie zakażeń jest szczególnie wysokie, ponieważ spożycie wieprzowiny jest tam najwyższe na świecie1.
Sytuacja w Stanach Zjednoczonych
W Stanach Zjednoczonych dane z nadzoru epidemiologicznego wskazują na znaczny spadek liczby zgłaszanych przypadków trichinellozy od 1947 roku, kiedy rozpoczęto systematyczne gromadzenie danych12. W latach 1947-1951 rocznie zgłaszano średnio 393 przypadki u ludzi, w tym 57 zgonów związanych z trichinellozą1. Obecnie średnia liczba przypadków trichinellozy wynosi około 15 rocznie12.
W latach 2008-2012 w Stanach Zjednoczonych zgłoszono łącznie 90 przypadków trichinellozy z 24 stanów i Dystryktu Kolumbii1. Średnia roczna zachorowalność na trichinellozę w USA wynosiła 0,1 przypadku na 1 milion mieszkańców, z medianą 15 przypadków rocznie1. W latach 2011-2015 odnotowano 80 przypadków w 24 stanach i Dystrykcie Kolumbii. Z tych przypadków 57 (71%) miało potwierdzone lub podejrzewane źródło, przy czym 25 przypadków (44%) było związanych z mięsem niedźwiedzia, 13 przypadków (23%) z mięsem dzika, a 9 przypadków (16%) z nieokreśloną wieprzowiną1.
Sytuacja w Europie
W 2021 roku 29 krajów UE/EOG zgłosiło 79 przypadków trichinellozy, co stanowiło 32% spadek w porównaniu z rokiem 20201. Bułgaria i Chorwacja zgłosiły najwyższy wskaźnik powiadomień w UE/EOG wynoszący 0,42 przypadku na 100 000 mieszkańców i stanowiły 58% wszystkich zgłoszonych przypadków1.
Europejskie Centrum Zapobiegania i Kontroli Chorób odnotowało 779 przypadków trichinellozy u ludzi w Unii Europejskiej w 2007 roku, głównie związanych z gospodarstwami i dzikimi zwierzętami1. W Irlandii zgłoszono dwa powiązane ze sobą przypadki włośnicy w 2007 roku, a od tego czasu nie zgłoszono żadnych nowych przypadków1.
W Europie, gdzie obowiązkowa kontrola wieprzowiny jest egzekwowana, większość przypadków trichinellozy jest związana z mięsem koni lub dzików. W przeciwieństwie do tego, w Ameryce Łacińskiej i Azji głównym źródłem zakażenia jest wieprzowina domowa, przy czym wskaźniki zakażenia Trichinella u świń w Chinach są zgłaszane nawet na poziomie 20%1.
Zmiany w epidemiologii choroby
Na przestrzeni lat nastąpiła istotna zmiana w epidemiologii trichinellozy. Podczas gdy dawniej większość przypadków była związana z konsumpcją wieprzowiny z handlu detalicznego, obecnie przypadki częściej wiążą się z dziczyzną12. Myśliwi i osoby spożywające mięso drapieżnych zwierząt łownych pozostają w grupie podwyższonego ryzyka, przy czym większość przypadków od mniej więcej lat 80. XX wieku występuje wśród osób, które spożywały lekko ugotowane dzikie zwierzęta, zwłaszcza niedźwiedzie i dziki1.
W USA ryzyko zakażenia Trichinella związane z wieprzowiną handlową znacznie zmniejszyło się od lat 40. XX wieku1. Zmiany w krajowej produkcji wieprzowiny i edukacja w zakresie zdrowia publicznego dotycząca bezpiecznego przygotowywania wieprzowiny przyczyniły się do zmniejszenia częstości występowania trichinellozy w Stanach Zjednoczonych; jednak spożywanie dziczyzny, takiej jak mięso niedźwiedzia, nadal stanowi ważne źródło zakażenia1.
W Europie w ostatnich latach preferencje konsumentów dotyczące spożywania mięsa bez antybiotyków doprowadziły również do wzrostu liczby przypadków Trichinella1.
Cykle transmisji Trichinella
Istnieją dwa główne cykle transmisji Trichinella: cykl domowy i dziki (sylwatyczny). Termin „cykl domowy” odnosi się do wzorca przenoszenia, w którym głównym ogniwem jest stado świń karmionych np. niedogotowanymi resztkami wieprzowiny, padliną, odpadami (tzw. świnie karmione odpadami) lub świnie mogą żywić się padliną, która nie zostaje szybko usunięta z gospodarstwa; transmisja może również stać się domowa poprzez zwierzęta synantropijne żyjące w pobliżu stada świń1.
Trichinella jest przenoszona, gdy zwierzęta spożywają zainfekowane mięso innych zwierząt1. Przetrwanie T. spiralis jest ułatwione przez szeroki zakres zwierząt, które służą jako żywiciele pośredni, przez długie przeżycie larw w włóknach mięśniowych oraz przez padlinożerną, kanibalistyczną naturę świń1.
U świń transmisja często następuje, gdy świnie zjadają zarażone Trichinella zwłoki świń, szczurów lub innych zwierząt. Transmisja występuje również, gdy nieugotowane odpady zawierające wieprzowinę lub inne resztki mięsa, które zawierają T. spiralis, są skarmiane świniami. Obgryzanie ogonów zakażonych świń i spożywanie larw w kale są innymi możliwymi źródłami ekspozycji1.
Rezerwuary i żywiciele Trichinella
Trichinella jest szeroko rozpowszechniona w różnych gatunkach zwierząt. Trichinoza występuje powszechnie nie tylko u świń, ale także u psów, kotów, koni, szczurów i wielu dzikich zwierząt, w tym lisów, wilków, niedźwiedzi, niedźwiedzi polarnych, dzików, ssaków morskich w Arktyce, hien, szakali, lwów i lampartów1. Żywicielami rezerwuarowymi są gryzonie, zwierzęta udomowione (np. psy, koty), szopy, oposy i skunks1.
Dziki i niedźwiedzie stanowią ważne źródło zakażeń u ludzi. Godny uwagi wybuch w 2008 r. w Północnej Kalifornii dotknął 38 osób, które spożyły mięso czarnego niedźwiedzia zakażonego Trichinella murrelli, które wykryto również u szopów i kojotów1. Spożycie kiełbasy z dzika w Hiszpanii doprowadziło do zakażeń ludzi T. britovi, a dziki zostały zidentyfikowane jako źródło zakażenia w różnych regionach śródziemnomorskich, w Azji Południowo-Wschodniej i na wyspach Pacyfiku1.
Nadzór i raportowanie trichinellozy
Trichinelloza jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłaszania w wielu krajach, w tym w Stanach Zjednoczonych, Irlandii, Kanadzie i państwach członkowskich UE12. Celem krajowego nadzoru jest oszacowanie zachorowalności na zakażenia, wykrywanie ognisk epidemii oraz kierowanie działaniami profilaktycznymi12.
W Stanach Zjednoczonych przypadki trichinellozy są zgłaszane do CDC przez stanowe i lokalne departamenty zdrowia za pośrednictwem Krajowego Systemu Nadzoru Chorób Podlegających Zgłaszaniu (NNDSS)1. Wszystkie zdiagnozowane przypadki trichinellozy muszą być zgłaszane do CDC i w latach 2008-2012 zgłoszono łącznie 90 przypadków1.
Systemy nadzoru w różnych krajach
Wiele krajów ustanowiło systemy nadzoru i raportowania dla trichinellozy:
- W Minnesocie trichinoza musi być zgłoszona do MDH (Minnesota Department of Health) w ciągu jednego dnia roboczego1.
- W Connecticut trichinelloza podlega zgłoszeniu przez lekarza pocztą w ciągu 12 godzin od rozpoznania lub silnego podejrzenia zarówno do Departamentu Zdrowia Publicznego (DPH), jak i lokalnego departamentu zdrowia (LHD)1.
- W stanie Waszyngton świadczeniodawcy opieki zdrowotnej i placówki opieki zdrowotnej muszą zgłaszać przypadki do lokalnej jurysdykcji zdrowotnej w ciągu 3 dni roboczych, laboratoria w ciągu 2 dni roboczych, a lokalne jurysdykcje zdrowotne do Departamentu Zdrowia Stanu Waszyngton w ciągu 7 dni od zakończenia dochodzenia w sprawie przypadku1.
- Kanadyjska Agencja Kontroli Żywności (CFIA) administruje programem kontroli Trichinella, który obejmuje nadzór, regulacje i testy1.
Cele nadzoru epidemiologicznego
Nadzór nad trichinellozą służy kilku celom:
- Identyfikacji źródeł przenoszenia (np. skażonego mięsa) i zapobieganiu dalszemu przenoszeniu z takich źródeł1.
- Edukacji osób narażonych na temat objawów choroby, ułatwiając wczesne rozpoznanie1.
- Edukacji ludzi na temat sposobów zmniejszenia ryzyka zakażenia1.
- Monitorowaniu i kontroli w celu zapobiegania wybuchom epidemii1.
Generalnie trudno jest uzyskać krajowe dane dotyczące częstości występowania trichinellozy, ponieważ wiele ognisk choroby jest uważanych za niewielkie, zwykle dlatego, że odnoszą się do konkretnej partii mięsa lub jakiegoś nietypowego zdarzenia1.
Programy kontroli i przepisy regulacyjne
Komisja Europejska wdrożyła nowe rozporządzenie, rozporządzenie nr 2075/2005, ustanawiające szczegółowe zasady kontroli urzędowych Trichinella w mięsie w celu poprawy bezpieczeństwa żywności dla europejskich konsumentów1. Opisany mechanizm certyfikacji Trichinella pozwala na ustanowienie procesu zapewniającego bezpieczeństwo świń w zakresie Trichinella, a ostatecznie produktów spożywczych pochodzących od świń na poziomie produkcji1.
W Stanach Zjednoczonych Kongres uchwalił Federal Swine Health Protection Act, ograniczający wykorzystanie niegotowanych odpadów jako paszy dla świń, i stworzył dobrowolny Program Certyfikacji Stad Trichinae. Program Certyfikacji Stad Trichinae jest dobrowolnym programem bezpieczeństwa wieprzowiny przed ubojem, który zapewnia dokumentację praktyk zarządzania trzodą chlewną w celu zminimalizowania narażenia na Trichinella1.
Programy kontroli w różnych krajach
W Stanach Zjednoczonych skuteczne programy kontroli niemal wyeliminowały chorobę u większości świń domowych, ale świnie hodowane na zewnątrz w bliskim kontakcie z gryzoniami i innymi dzikimi zwierzętami mają zwiększone ryzyko zakażenia Trichinella1. Amerykański Departament Rolnictwa ogłosił, że naukowcy z Agricultural Research Service (ARS) udokumentowali brak zakażeń Trichinella, pasożytem, który kiedyś stanowił poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa żywności w komercyjnych dostawach wieprzowiny1.
Dane z nadzoru potwierdzają twierdzenie, że amerykański program PQA+ skutecznie łagodzi ryzyko zakażenia Trichinella u świń. Wytyczne PQA+ i szczegóły wdrażania są zgodne z zaleceniami dotyczącymi kontrolowanego zarządzania opisanymi przez Światową Organizację Zdrowia Zwierząt i wytycznymi Międzynarodowej Komisji ds. Trichinellozy1.
W Kanadzie CFIA prowadzi dwa bieżące programy nadzoru na statystycznie reprezentatywnej populacji kanadyjskich świń. Co roku testuje się około 18 000 ubitych świń, a co trzy do pięciu lat testuje się 16 000 loch. Ma to na celu zapewnienie, że nie doszło do wprowadzenia choroby do populacji świń domowych oraz zademonstrowanie krajom importującym, że kanadyjskie stado świń komercyjnych jest wolne od Trichinella1.
Metody kontroli i testowania
Do technik stosowanych w nadzorze należy badanie trichinoskopowe mięśni (często mięśni przepony), które mogą zawierać larwy T. spiralis. W tym teście mięsień jest homogenizowany i enzymatycznie trawiony w celu uwolnienia larw z cyst dla efektywnej wizualizacji przez technika. Dostępny jest również test immunoenzymatyczny ELISA i PCR. Certyfikacja produkcji wolnej od Trichinella w USA opiera się obecnie na teście ELISA1.
W UE wszystkie zwierzęta podatne na Trichinella przeznaczone do spożycia przez ludzi muszą być badane na obecność tych pasożytów metodą sztucznego trawienia, chyba że świnie pochodzą z kontrolowanych warunków hodowli1. W większości rzeźni przepony świń są rutynowo badane w celu wykrycia zakażeń Trichinella1.
Testy serologiczne mogą być stosowane do monitorowania zakażenia w stadach świń, ale nie wykryją wszystkich zakażonych zwierząt1. Koszty ekonomiczne wykrywania włośnicy mogą stanowić dodatkowe obciążenie. W 1998 r. szacunkowy globalny koszt wynosił 3,00 USD za świnię na wykrycie pasożyta1.
Profilaktyka trichinellozy
Zapobieganie trichinellozie u ludzi opiera się na trzech głównych podejściach:
- Edukacji konsumentów na temat ryzyka spożywania surowego lub półsurowego mięsa i produktów mięsnych zarówno od zwierząt domowych (np. świń, koni i psów), jak i sylwatycznych (np. dzików, niedźwiedzi, morsów, pum, borsuków, lisów, szakali, pancerników, krokodyli i waranów), które mogą być nosicielami pasożytów Trichinella, jeśli nie są odpowiednio badane na obecność larw Trichinella podczas kontroli mięsa;
- Hodowli świń (najważniejszego źródła zakażenia Trichinella dla ludzi) w nowoczesnych, uprzemysłowionych, krytych chlewniach pod ścisłą kontrolą weterynaryjną i stosowaniu certyfikowanej paszy;
- Kontroli wszystkich podatnych zwierząt (zarówno domowych, jak i sylwatycznych) standardową metodą sztucznego trawienia podczas uboju lub po polowaniu1.
Zalecenia dotyczące bezpiecznego przygotowania mięsa
Dokładne gotowanie całego mięsa, niezależnie od źródła, przed spożyciem jest najlepszym sposobem zapobiegania zakażeniu Trichinella i wieloma innymi patogenami przenoszonymi przez żywność1. Zaleca się:
- Dokładne gotowanie (do co najmniej 77°C) całej świeżej wieprzowiny i produktów wieprzowych1.
- Zamrażanie zainfekowanego mięsa w temperaturze -25°C przez 10 dni lub dłużej również zabije pasożyta; jednak niektóre szczepy odporne na zimno, występujące w niektórych zwierzętach arktycznych, nie mogą być w ten sposób zabite1.
- Aby zapobiec zanieczyszczeniu krzyżowemu niezakażonego mięsa zakażonym mięsem, zdecydowanie zaleca się regularne czyszczenie i dezynfekowanie sprzętu używanego do przetwarzania mięsa, zwłaszcza młynków1.
Przemysł spożywczy, przy bardzo ściśle kontrolowanych warunkach, może próbować niszczyć trichiny poprzez peklowanie i wędzenie, marynowanie, zamrażanie lub gotowanie i puszkowanie. Międzynarodowa Komisja ds. Trichinellozy (ICT) uważa napromieniowanie za skuteczną metodę zmniejszania liczby larw w mięsie do poziomów bezpiecznych dla spożycia przez ludzi1.
Edukacja i świadomość publiczna
Chociaż częstość występowania trichinellozy znacznie spadła od 1947 roku, ciągłe identyfikowanie przypadków trichinellozy związanych z konsumpcją komercyjnej wieprzowiny, zakażeń ze źródeł sylwatycznych, takich jak mięso niedźwiedzia, oraz zgłaszane historie spożywania surowego lub niedogotowanego mięsa wskazują na ciągłą potrzebę edukacji publicznej na temat trichinellozy1.
Ogniska choroby są częstsze na obszarach wiejskich, gdzie ludzie jedzą surową lub niedogotowaną wieprzowinę i/lub dzikie zwierzęta. Wskazuje to na potrzebę programów edukacji zdrowotnej w celu zapobiegania i kontrolowania trichinellozy jak najszybciej na obszarach wysokiego ryzyka1.
Podróżni do regionów, w których powszechna jest hodowla świń w małych gospodarstwach, powinni zachować ostrożność w odniesieniu do produktów wieprzowych i unikać spożywania kiełbasy wieprzowej1. Podczas konsultacji przedpodróżnych należy doradzić podróżnym o możliwym ryzyku ze strony konserwowanych produktów wieprzowych, które zostały wyprodukowane lokalnie na obszarach endemicznych dla Trichinella1.
Wyzwania w kontroli trichinellozy
Mimo znacznego spadku globalnej zachorowalności na trichinellozę, ogniska nadal występują często, szczególnie w krajach rozwijających się1. Międzynarodowy przepływ przetworzonych składników żywności wprowadził nowe wyzwania dla wysiłków kontrolnych1.
Można oczekiwać, że Trichinella będzie rozprzestrzeniać się jeszcze bardziej z powodu nielegalnego importu mięsa z krajów bez odpowiednich służb weterynaryjnych i systemów zdrowia publicznego, co skutkuje brakiem odpowiedniej inspekcji mięsa przed eksportem1.
W niektórych częściach Europy Wschodniej Światowa Organizacja Zdrowia donosi, że niektóre stada świń mają wskaźniki zakażenia włośnicą powyżej 50%, z odpowiednio dużą liczbą zakażeń u ludzi1.
Specyficznym wyzwaniem jest również rosnąca popularność dziczyzny. Wiele pytań pozostaje bez odpowiedzi na temat ryzyka związanego ze spożywaniem mięsa dzikich zwierząt, biorąc pod uwagę ich status ważnych rezerwuarów Trichinella sp. w środowisku1. Społeczeństwo, urzędnicy ds. dzikiej przyrody i myśliwi wyrazili zaniepokojenie brakiem informacji o ryzyku zakażenia od mięsa dzikich zwierząt1.
Wyzwania na obszarach chronionej przyrody
Obszary chronionej przyrody stanowią wyjątkowe wyzwanie dla kontroli Trichinella. Większy Park Narodowy Krugera (GKNP) w Republice Południowej Afryki reprezentuje obszar chroniony, gdzie obfitość gatunków sylwatycznych zapewnia zarówno przetrwanie, jak i transmisję Trichinella spp.1 Jednak sytuacja w Parku Narodowym Krugera nie jest wyjątkowa i podobnie optymalne warunki można przewidywać w innych chronionych obszarach krajowych w Afryce Subsaharyjskiej, takich jak Serengeti (Tanzania), Kafue (Zambia), Hwange (Zimbabwe) i Gorongosa (Mozambik)1.
Ogromny rozmiar i ograniczona ingerencja człowieka w połączeniu z bogactwem gatunków na chronionym obszarze GKNP stwarzają doskonałe warunki do ustalenia i utrzymania krążenia Trichinella spp. na tym obszarze1.
Pomimo różnorodnego zakresu żywicieli i faktu, że Republika Południowej Afryki ma najwyższy zgłaszany wskaźnik występowania Trichinella w Afryce Subsaharyjskiej, do tej pory nie zgłoszono żadnych przypadków u ludzi z RPA1.
Potrzeba dalszych badań i nadzoru
Wiedza na temat epidemiologii, zakresu żywicieli i transmisji zakażeń Trichinella spp. w różnych strefach ekologicznych w południowej Afryce, w tym na obszarach styku dzikiej przyrody i człowieka, jest ograniczona1. Anegdotyczny charakter niektórych przedstawionych danych potwierdza potrzebę bardziej intensywnego nadzoru epidemiologicznego w parkach narodowych i obszarach chronionych dzikiej przyrody w pozostałej części Afryki Subsaharyjskiej w celu odkrycia epidemiologii zakażeń Trichinella na tych unikalnych i zróżnicowanych chronionych krajobrazach1.
Odkrycie enigmatycznej epidemiologii tych potencjalnie odzwierzęcych gatunków z rodzaju Trichinella jest ważne z perspektywy zdrowia publicznego, ponieważ pomaga w ustaleniu nie tylko potencjalnego ryzyka zakażenia u ludzi, ale ostatecznie właściwych środków kontroli i zapobiegania1.
Innym obszarem badań jest ocena ryzyka dla myśliwych i innych konsumentów mięsa dzikich zwierząt w zakresie Trichinella, biorąc pod uwagę różne scenariusze działań zdrowia publicznego1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.