Rak prącia
Leczenie
Rak prącia (carcinoma penis) jest rzadkim nowotworem złośliwym, którego leczenie zależy od stadium zaawansowania, lokalizacji guza, stopnia inwazji oraz ogólnego stanu pacjenta. Podstawową metodą terapii jest chirurgia, obejmująca zabiegi od obrzezania, miejscowego wycięcia zmiany, przez chirurgię mikrograficzną Mohsa, glansektomię, częściową lub całkowitą amputację prącia, aż po limfadenektomię pachwinową w przypadku przerzutów. Radioterapia (teleradioterapia z dawką 4000 cGy w 20 frakcjach lub brachyterapia) stosowana jest jako leczenie pierwotne małych guzów, uzupełniające po operacji lub paliatywne. Chemioterapia, w tym schemat TIP (paklitaksel, ifosfamid, cisplatyna), jest wykorzystywana neoadiuwantowo, adiuwantowo oraz paliatywnie, a immunoterapia (imiquimod, inhibitory punktów kontrolnych, terapie adoptywne, szczepionki przeciw HPV) stanowi nowoczesne uzupełnienie terapii, szczególnie w zaawansowanych stadiach choroby.
- Leczenie raka prącia – wprowadzenie
- Główne metody leczenia raka prącia
- Leczenie chirurgiczne
- Radioterapia
- Chemioterapia
- Immunoterapia
- Leczenie zachowawcze (metody oszczędzające narząd)
- Leczenie raka prącia według stadiów zaawansowania
- Stadium 0 (Tis, Ta, N0, M0)
- Stadium I (T1a, N0, M0)
- Stadium II (T1b, T2, N0, M0)
- Stadium III (T1-3, N1-2, M0)
- Stadium IV (T4, N3, M1)
- Nawrót choroby
- Leczenie multimodalne raka prącia
- Nowe kierunki w leczeniu zaawansowanego raka prącia
- Opieka wspierająca i rehabilitacja
- Badania kliniczne
- Obserwacja i monitorowanie po leczeniu
- Rokowanie
Leczenie raka prącia – wprowadzenie
Rak prącia (łac. carcinoma penis) jest rzadkim nowotworem złośliwym, szczególnie w krajach uprzemysłowionych. Leczenie tego nowotworu zależy od wielu czynników, w tym stadium zaawansowania, wielkości guza, jego lokalizacji, stopnia inwazji, typu histopatologicznego oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Najważniejszym celem terapii jest całkowite usunięcie nowotworu przy jednoczesnym zachowaniu jak największej części narządu, jego funkcji oraz zapewnieniu akceptowalnego efektu kosmetycznego12.
Pacjenci z rakiem prącia powinni być leczeni przez wielodyscyplinarny zespół specjalistów (MDT), w skład którego wchodzą: urolog, onkolog, chirurg, radioterapeuta, dermatolog oraz inni specjaliści. Podejście takie zapewnia kompleksową opiekę i optymalne wyniki leczenia34.
Główne metody leczenia raka prącia
Dostępne są różne metody leczenia raka prącia, a wybór konkretnej terapii zależy przede wszystkim od stopnia zaawansowania choroby. Główne metody leczenia obejmują56:
- Leczenie chirurgiczne
- Radioterapię
- Chemioterapię
- Immunoterapię
- Leczenie zachowawcze (metody oszczędzające narząd)
Leczenie chirurgiczne
Chirurgia pozostaje podstawową metodą leczenia raka prącia. Rodzaj zabiegu zależy od stadium zaawansowania nowotworu, jego lokalizacji oraz stopnia inwazji. Celem jest całkowite usunięcie guza z zachowaniem jak największej funkcjonalności narządu78.
Zabiegi oszczędzające narząd:
- Obrzezanie (circumcisio) – usunięcie napletka, stosowane przy zmianach ograniczonych wyłącznie do napletka910
- Miejscowe wycięcie zmiany (wide local excision) – usunięcie guza wraz z marginesem zdrowych tkanek11
- Chirurgia mikrograficzna Mohsa – technika polegająca na warstwowym usuwaniu tkanki z natychmiastową oceną histopatologiczną, co pozwala na maksymalne oszczędzenie zdrowych tkanek12
- Glansektomia – usunięcie żołędzi prącia (częściowe lub całkowite) z możliwością rekonstrukcji1314
- Resurfacing żołędzi – usunięcie powierzchniowych warstw żołędzi z następczym pokryciem przeszczepem skóry15
Zabiegi bardziej radykalne:
- Częściowa amputacja prącia (partial penectomy) – usunięcie dystalnej części prącia z zachowaniem wystarczającej długości do oddawania moczu na stojąco1617
- Całkowita amputacja prącia (total penectomy) – usunięcie całego prącia, często z wytworzeniem przetoki cewkowej w kroczu18
- Emasculation – usunięcie prącia wraz z jądrami i mosną19
- Limfadenektomia pachwinowa – usunięcie węzłów chłonnych pachwinowych, wykonywane przy podejrzeniu przerzutów do węzłów chłonnych2021
Po usunięciu części lub całego prącia możliwa jest rekonstrukcja narządu, co pozwala na zachowanie funkcji seksualnych oraz oddawania moczu22.
Radioterapia
Radioterapia może być stosowana jako alternatywa dla leczenia chirurgicznego lub jako uzupełnienie zabiegu. Dostępne są dwie główne metody radioterapii23:
- Teleradioterapia (external beam radiation therapy, EBRT) – napromienianie zewnętrznym źródłem promieniowania. Typowy schemat leczenia obejmuje podanie 4000 cGy w 20 frakcjach przez 4 tygodnie na cały trzon prącia24
- Brachyterapia – umieszczenie źródeł promieniowania bezpośrednio w obrębie guza lub w jego pobliżu25
Radioterapia może być stosowana w następujących sytuacjach26:
- Jako leczenie pierwotne małych guzów prącia zamiast operacji
- Po operacji w celu zniszczenia pozostałych komórek nowotworowych i zmniejszenia ryzyka nawrotu
- Gdy nowotwór nie może być usunięty chirurgicznie
- Jednocześnie z chemioterapią w celu zmniejszenia guza przed operacją
- W przypadku przerzutów odległych (radioterapia paliatywna w leczeniu bólu)
U pacjentów nieobrzezanych przed radioterapią zaleca się wykonanie obrzezania, aby zapobiec obrzękowi i zwężeniu napletka27.
Chemioterapia
Chemioterapia w raku prącia może być stosowana w różnych formach i na różnych etapach leczenia28:
Chemioterapia miejscowa:
- 5-fluorouracyl (5-FU) – stosowany w postaci kremu w leczeniu zmian powierzchownych (carcinoma in situ, erythroplasia Queyrat, choroba Bowena)2930
Chemioterapia systemowa:
- Chemioterapia neoadjuwantowa – stosowana przed zabiegiem chirurgicznym w celu zmniejszenia guza i zwiększenia możliwości resekcji, szczególnie w przypadkach masywnych przerzutów do węzłów chłonnych3132
- Chemioterapia adjuwantowa – stosowana po zabiegu chirurgicznym w celu zniszczenia pozostałych komórek nowotworowych i zmniejszenia ryzyka nawrotu33
- Chemioterapia paliatywna – stosowana w leczeniu choroby zaawansowanej lub przerzutowej34
Najczęściej stosowane schematy chemioterapii w raku prącia to3536:
- TIP (paklitaksel, ifosfamid, cisplatyna)
- Cisplatyna w monoterapii lub w połączeniu z 5-fluorouracylem
- Bleomycyna, metotreksat, cisplatyna
Immunoterapia
Immunoterapia jest stosunkowo nową metodą leczenia raka prącia, która wykorzystuje układ odpornościowy pacjenta do walki z nowotworem37.
- Imikwimod (Aldara) – lek w postaci kremu, który aktywuje układ immunologiczny do zwalczania komórek nowotworowych, stosowany głównie w leczeniu zmian powierzchownych (carcinoma in situ)3839
- Inhibitory punktów kontrolnych układu immunologicznego (immune checkpoint inhibitors) – leki takie jak pembrolizumab czy cemiplimab, które pomagają układowi odpornościowemu rozpoznawać i atakować komórki nowotworowe4041
- Terapie adoptywne komórkami T (adoptive T cell therapies) – metoda wykorzystująca własne limfocyty T pacjenta do zwalczania nowotworu42
- Szczepionki terapeutyczne przeciwko HPV – ukierunkowane na zwalczanie wirusa brodawczaka ludzkiego, który jest czynnikiem ryzyka raka prącia43
Leczenie zachowawcze (metody oszczędzające narząd)
W przypadku wczesnych stadiów raka prącia (Tis, Ta, T1a) można zastosować metody oszczędzające narząd44:
- Laseroterapia – wykorzystanie lasera CO2 lub Nd:YAG do niszczenia komórek nowotworowych4546
- Krioterapia – niszczenie komórek nowotworowych przez zamrożenie47
- Terapia fotodynamiczna – wykorzystanie specjalnych leków (fotouczulaczy) oraz światła do selektywnego niszczenia komórek nowotworowych4849
Leczenie raka prącia według stadiów zaawansowania
Wybór metody leczenia zależy przede wszystkim od stadium zaawansowania nowotworu5051.
Stadium 0 (Tis, Ta, N0, M0)
W stadium 0 (carcinoma in situ, penile intraepithelial neoplasia – PeIN) dostępne są następujące metody leczenia5253:
- Miejscowa chemioterapia (5-fluorouracyl)
- Miejscowa immunoterapia (imikwimod)
- Chirurgia mikrograficzna Mohsa
- Laseroterapia
- Krioterapia
- Obrzezanie (jeśli zmiana ograniczona jest do napletka)
- Resurfacing żołędzi
Stadium I (T1a, N0, M0)
Dla raka prącia w stadium I dostępne są następujące metody leczenia5455:
- Obrzezanie (jeśli zmiana ograniczona jest do napletka)
- Miejscowe wycięcie zmiany
- Chirurgia mikrograficzna Mohsa
- Laseroterapia
- Częściowa lub całkowita amputacja prącia (w wybranych przypadkach)
- Radioterapia (zewnętrzna lub brachyterapia)
Stadium II (T1b, T2, N0, M0)
W stadium II raka prącia stosuje się następujące metody leczenia5657:
- Częściowa lub całkowita amputacja prącia
- Radioterapia (jako leczenie przed operacją lub po niej)
- Limfadenektomia pachwinowa (w wybranych przypadkach)
Stadium III (T1-3, N1-2, M0)
Leczenie raka prącia w stadium III może obejmować5859:
- Częściowa lub całkowita amputacja prącia
- Limfadenektomia pachwinowa
- Chemioterapia neoadjuwantowa przed operacją
- Radioterapia (przed lub po operacji)
Stadium IV (T4, N3, M1)
W stadium IV leczenie ma głównie charakter paliatywny i może obejmować6061:
- Chirurgię paliatywną (miejscowe wycięcie zmiany lub amputacja prącia)
- Radioterapię paliatywną
- Chemioterapię paliatywną
- Immunoterapię
Nawrót choroby
W przypadku nawrotu raka prącia po leczeniu dostępne opcje obejmują6263:
- Chirurgię (amputacja prącia)
- Radioterapię
- Chemioterapię
- Immunoterapię
- Udział w badaniach klinicznych
Leczenie multimodalne raka prącia
W przypadku zaawansowanego raka prącia często stosuje się leczenie skojarzone (multimodalne), które łączy różne metody terapeutyczne w celu osiągnięcia najlepszych wyników leczenia6465.
Chemioradioterapia
Połączenie chemioterapii z radioterapią może być stosowane w następujących sytuacjach66:
- Jako leczenie neoadjuwantowe przed operacją w celu zmniejszenia guza
- Jako leczenie adjuwantowe po operacji w celu zmniejszenia ryzyka nawrotu
- Jako leczenie pierwotne w przypadku guzów nieoperacyjnych
Chemioterapia neoadjuwantowa + operacja
Chemioterapia neoadjuwantowa przed operacją jest zalecana w przypadku pacjentów z masywnym zajęciem węzłów chłonnych pachwinowych. Głównym celem jest zmniejszenie masy guza i ułatwienie jego usunięcia chirurgicznego6768.
Najczęściej stosowanym schematem chemioterapii neoadjuwantowej jest TIP (paklitaksel, ifosfamid, cisplatyna)69.
Operacja + radioterapia adjuwantowa
Radioterapia po operacji może być zalecana w następujących sytuacjach70:
- U pacjentów z przerzutami do węzłów chłonnych (pN2/N3)
- W przypadku nieradykalnej resekcji (obecność komórek nowotworowych w marginesach chirurgicznych)
- W przypadku naciekania przez torebkę węzła chłonnego (extracapsular extension)
Nowe kierunki w leczeniu zaawansowanego raka prącia
Ze względu na rzadkość występowania raka prącia, badania kliniczne dotyczące nowych metod leczenia są ograniczone. Jednakże, trwają badania nad nowymi opcjami terapeutycznymi, które mogą poprawić rokowanie pacjentów z zaawansowaną chorobą7172.
Immunoterapia w leczeniu zaawansowanego raka prącia
Inhibitory punktów kontrolnych układu immunologicznego, takie jak przeciwciała anty-PD-1, anty-PD-L1 i anty-CTLA-4, są obiecującą opcją leczenia dla pacjentów z zaawansowanym rakiem prącia7374.
Trwają badania kliniczne oceniające skuteczność pembrolizumabu w skojarzeniu z chemioterapią opartą na pochodnych platyny w leczeniu pierwszej linii zaawansowanego raka prącia. Wstępne wyniki badania HERCULES wskazują na korzyści z takiego połączenia, z odsetkiem odpowiedzi na poziomie 39,4%75.
Terapie celowane
Terapie celowane, które skupiają się na specyficznych mutacjach lub strukturach komórek nowotworowych, są również badane w leczeniu raka prącia76.
Biorąc pod uwagę wysoki odsetek infekcji HPV w raku prącia (około 50%), badania koncentrują się również na terapiach ukierunkowanych na HPV77.
Opieka wspierająca i rehabilitacja
Leczenie raka prącia może mieć znaczący wpływ na jakość życia pacjenta, w tym na funkcje seksualne i oddawanie moczu. Dlatego ważne jest zapewnienie odpowiedniej opieki wspierającej i rehabilitacji78.
Zachowanie funkcji seksualnych
W przypadku leczenia oszczędzającego narząd (szczególnie we wczesnych stadiach) funkcje seksualne mogą zostać zachowane. W przypadku bardziej radykalnych zabiegów możliwe jest przeprowadzenie rekonstrukcji prącia79.
Po częściowej amputacji prącia (partial penectomy) pozostała część narządu może nadal ulegać erekcji i umożliwiać stosunek płciowy. Po całkowitej amputacji (total penectomy) stosunek nie jest możliwy, ale pacjent może nadal odczuwać przyjemność seksualną80.
Oddawanie moczu
W przypadku amputacji prącia (szczególnie całkowitej) może być konieczne wytworzenie przetoki cewkowej w kroczu, co wymaga oddawania moczu w pozycji siedzącej81.
Opieka psychologiczna
Rak prącia i jego leczenie mogą mieć znaczący wpływ na psychikę pacjenta, w tym na jego poczucie męskości, samoocenę i relacje intymne. Dlatego ważne jest zapewnienie odpowiedniego wsparcia psychologicznego82.
Badania kliniczne
Ze względu na rzadkość występowania raka prącia, badania kliniczne mogą oferować dostęp do nowych, obiecujących metod leczenia. Pacjenci z zaawansowanym rakiem prącia powinni rozważyć udział w badaniach klinicznych, jeśli spełniają odpowiednie kryteria8384.
Toczące się badania kliniczne obejmują85:
- Nowe schematy chemioterapii
- Immunoterapię (inhibitory punktów kontrolnych)
- Terapie celowane
- Terapie ukierunkowane na HPV
- Nowe podejścia chirurgiczne i techniki rekonstrukcyjne
Obserwacja i monitorowanie po leczeniu
Po zakończeniu leczenia konieczne jest regularne monitorowanie pacjenta w celu wczesnego wykrycia ewentualnego nawrotu choroby86.
Zalecenia dotyczące obserwacji mogą różnić się w zależności od stadium choroby i zastosowanego leczenia, ale zazwyczaj obejmują87:
- Regularne badania fizykalne
- Badania obrazowe (USG, TK, MRI)
- Badania markerów nowotworowych
Okres obserwacji powinien być indywidualnie dostosowany do każdego pacjenta, ale zazwyczaj trwa kilka lat88.
Rokowanie
Rokowanie w raku prącia zależy przede wszystkim od stadium zaawansowania choroby w momencie rozpoznania89:
- Dla nowotworów, które nie rozprzestrzeniły się poza prącie, 5-letnie przeżycie wynosi około 85%
- Dla nowotworów, które rozprzestrzeniły się do okolicznych tkanek lub węzłów chłonnych, 5-letnie przeżycie wynosi około 59%
- Dla nowotworów, które dały przerzuty odległe, 5-letnie przeżycie wynosi około 11%
Wczesne wykrycie i leczenie raka prącia znacząco poprawia rokowanie i zmniejsza ryzyko wystąpienia powikłań oraz konieczności stosowania bardziej radykalnych metod leczenia90.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.