Przewlekłe codzienne bóle głowy
Epidemiologia
Przewlekły ból głowy (CDH) definiowany jest jako ból występujący ≥15 dni/miesiąc przez ≥3 miesiące, trwający co najmniej 4 godziny dziennie. CDH obejmuje podtypy takie jak przewlekła migrena (1,5-2% populacji), przewlekły ból głowy typu napięciowego (2,5-3%), hemikrania ciągła, nowy codzienny uporczywy ból głowy (NDPH, 0,03-0,1%) oraz klasterowy ból głowy (0,1-0,3%). Epidemiologicznie CDH dotyka 1-5% populacji światowej, z wyższą częstością u kobiet (5-9%) niż u mężczyzn (1-3%), szczególnie w wieku 30-50 lat. W USA około 39 milionów osób cierpi na CDH, a wśród pacjentów klinik bólu głowy 40% spełnia kryteria CDH, z 80% stanowiącymi kobiety. Nadużywanie leków przeciwbólowych jest istotnym czynnikiem, występującym u 30-50% pacjentów z CDH, zwłaszcza w przewlekłej migrenie, z krytyczną dawką tryptanów około 18 dawek/miesiąc przez 1,7 roku. Czynniki ryzyka obejmują otyłość, depresję, obturacyjny bezdech senny, nadciśnienie, cukrzycę oraz stres, który wyzwala ból u 48-66% pacjentów.
Charakterystyka i definicja przewlekłego bólu głowy
Przewlekły ból głowy (ang. Chronic Daily Headache, CDH) to termin opisujący grupę zaburzeń bólowych charakteryzujących się występowaniem bólu głowy przez co najmniej 15 dni w miesiącu, przez okres minimum trzech miesięcy, trwającego co najmniej 4 godziny dziennie.123 Jest to termin opisowy, obejmujący kilka specyficznych rozpoznań, a nie konkretny typ bólu głowy. W zależności od czasu trwania bólu, CDH dzieli się na podtypy o długim czasie trwania (powyżej 4 godzin), które obejmują: przewlekłą migrenę, przewlekły ból głowy typu napięciowego, hemikranię ciągłą oraz nowy codzienny uporczywy ból głowy.4
Należy zaznaczyć, że termin „przewlekły” w przypadku CDH może odnosić się zarówno do częstości występowania bólów głowy, jak i do czasu trwania choroby, w zależności od konkretnego typu bólu.5 Międzynarodowa Klasyfikacja Bólów Głowy (ICHD-3) uwzględnia przewlekły ból głowy jako istotny problem kliniczny, klasyfikując go według ściśle określonych kryteriów diagnostycznych.6
Epidemiologia globalna przewlekłego bólu głowy
Przewlekły ból głowy występuje u około 1-5% całej populacji światowej. Szacuje się, że problem ten dotyczy około 39 milionów osób w Stanach Zjednoczonych i 1 miliarda osób na całym świecie.78 Badania epidemiologiczne wskazują, że częstość występowania CDH w populacji ogólnej wynosi około 4-5%, przy czym u kobiet odsetek ten może sięgać nawet 8-9%.910
W różnych regionach świata obserwuje się pewne zróżnicowanie w rozpowszechnieniu CDH. W krajach azjatyckich wskaźniki chorobowości wahają się między 1,0% a 3,9%,11 podczas gdy w Europie częstość występowania CDH wynosi około 4%.12 W badaniu przeprowadzonym w Korei wykazano roczną chorobowość na poziomie 1,8%.13 Natomiast w krajach zachodnich, jak Stany Zjednoczone, szacuje się, że nawet 5% populacji cierpi na przewlekłe bóle głowy.14
Różnice płciowe i wiekowe w epidemiologii CDH
Przewlekły ból głowy wykazuje wyraźne różnice w występowaniu w zależności od płci. Wskaźniki chorobowości u kobiet są 3-5 razy wyższe niż u mężczyzn.15 W Stanach Zjednoczonych CDH występuje o 33% częściej u kobiet niż u mężczyzn, a częstość występowania u kobiet waha się od 5% do 9%, w porównaniu z 1% do 3% u mężczyzn.16
Co ciekawe, różne podtypy przewlekłego bólu głowy mogą wykazywać odmienne proporcje płci:
- Przewlekła migrena i przewlekły ból głowy typu napięciowego: dominacja kobiet w stosunku około 3:117
- Hemikrania ciągła: stosunek kobiet do mężczyzn 2:1, z największą częstością diagnozowania w trzeciej dekadzie życia18
- Przewlekły ból głowy klasterowy: częściej u mężczyzn, choć występuje również u kobiet (u kobiet często towarzyszą mu nudności i wymioty, co może prowadzić do początkowego błędnego rozpoznania jako migreny)19
- Nowy codzienny uporczywy ból głowy (NDPH): stosunek kobiet do mężczyzn wynosi około 1,3-2,5:1, choć niektóre badania z Japonii i Indii wskazują na bardziej wyrównany stosunek 0,8:120
W odniesieniu do wieku, CDH najczęściej występuje u osób w średnim wieku, między 30 a 50 rokiem życia.21 Szczyt zachorowań różni się w zależności od podtypu bólu głowy. Średni wiek wystąpienia NDPH u dorosłych wynosi 32,4 lat u kobiet i 35,8 lat u mężczyzn, podczas gdy w populacji pediatrycznej jest to około 14,2 lat.22 Co istotne, przewlekły ból głowy występuje również u dzieci i młodzieży z częstością 7-17%.23 Do wieku 12 lat częstość występowania jest podobna u chłopców i dziewcząt, po czym zaczyna dominować u płci żeńskiej.24
Różnice etniczne i socjoekonomiczne
W Stanach Zjednoczonych przewlekły ból głowy jest o 33% częstszy u osób rasy białej.25 Większość opisanych pacjentów z NDPH (80-98%) to osoby rasy kaukaskiej.26 Badania wykazały również, że częstość występowania przewlekłego bólu głowy jest wyższa wśród osób o niższym statusie społeczno-ekonomicznym.27 W przypadku bólu głowy typu napięciowego, wyższe wskaźniki odnotowano wśród osób dorosłych, kobiet, osób stanu wolnego, mieszkańców obszarów wiejskich oraz osób o niskim statusie społeczno-ekonomicznym.28
Epidemiologia poszczególnych podtypów przewlekłego bólu głowy
W ramach CDH można wyróżnić kilka głównych podtypów, których częstość występowania różni się znacząco:
Przewlekła migrena i przewlekły ból głowy typu napięciowego
Dwa najczęstsze podtypy CDH to przewlekła migrena (transformed migraine, TM) i przewlekły ból głowy typu napięciowego (chronic tension-type headache, CTTH). Ich rozpowszechnienie w populacji ogólnej wynosi odpowiednio 1,5-2% dla przewlekłej migreny i 2,5-3% dla przewlekłego bólu głowy typu napięciowego.29 Wśród pacjentów zgłaszających się do specjalistycznych klinik leczenia bólu głowy, aż 40% spełnia kryteria CDH, z czego 80% to kobiety.30
W populacji ogólnej proporcje przewlekłego bólu głowy typu napięciowego i przewlekłej migreny są dość zbliżone.31 Migrena występuje u około 12-18% ludzi na świecie, przy czym w Europie i Ameryce Północnej dotyka 5-9% mężczyzn i 12-25% kobiet.32 Natomiast przewlekły ból głowy typu napięciowego występuje u około 3,3% dorosłych.33
Nowy codzienny uporczywy ból głowy (NDPH)
Nowy codzienny uporczywy ból głowy (NDPH) charakteryzuje się nagłym początkiem bólu, który staje się codziennym zjawiskiem, jest nieustępliwy i ciągły od początku, oraz trwa przez ponad 3 miesiące.34 Jest to stosunkowo rzadki podtyp CDH, z częstością występowania w populacji ogólnej między 0,03% a 0,1%.3536 W pierwszym badaniu populacyjnym NDPH, opublikowanym w 1999 roku przez Castillo i wsp., wykorzystującym kryteria Silberstein-Lipton na 1883 osobach z populacji ogólnej w Hiszpanii, stwierdzono roczną chorobowość NDPH na poziomie 0,1%.37
Wśród pacjentów z przewlekłym bólem głowy, odsetek NDPH waha się od 2,24% do 11%.38 Co ciekawe, badania w ośrodkach zajmujących się leczeniem bólu głowy sugerują, że występowanie NDPH u dzieci i młodzieży jest wyższe niż u dorosłych. Wśród pacjentów z przewlekłym codziennym bólem głowy, częstość NDPH wynosi 21-28% u dzieci w porównaniu z 1,7-10,8% u dorosłych pacjentów.39
Przewlekły ból głowy klasterowy
Bóle głowy klasterowe są stosunkowo rzadkie i dotykają tylko 1-3 na 1000 osób na świecie. Występują około trzy razy częściej u mężczyzn niż u kobiet.40 Jak wspomniano wcześniej, przewlekły ból głowy klasterowy występuje częściej u mężczyzn, choć jest również doświadczany przez kobiety, u których często współwystępują nudności i wymioty, co może prowadzić do początkowego błędnego rozpoznania jako migreny.41
Nadużywanie leków i przewlekły ból głowy
Istotnym aspektem epidemiologii przewlekłego bólu głowy jest jego związek z nadużywaniem leków. Ból głowy z nadużywania leków (medication overuse headache, MOH) to ból występujący przez 15 lub więcej dni w miesiącu u pacjenta z wcześniej istniejącym pierwotnym bólem głowy, rozwijający się jako konsekwencja regularnego nadużywania doraźnych lub objawowych leków przeciwbólowych przez okres dłuższy niż trzy miesiące.42
Około 30-50% pacjentów, u których rozwija się przewlekły ból głowy, cierpi na ból głowy z nadużywania leków.43 Ogólnie, wśród osób cierpiących na przewlekły ból głowy, 63% stosowało leki przez 14 lub więcej dni w miesiącu w próbie leczenia swoich bólów głowy.44
W przeciwieństwie do danych z wyspecjalizowanych klinik, tylko około jedna czwarta osób z CDH w populacji ogólnej nadużywa środków przeciwbólowych; częstość występowania CDH z nadużywaniem leków przeciwbólowych wynosi 1,1-1,9% populacji ogólnej. Większość tych pacjentów z nadużywaniem leków przeciwbólowych to pacjenci z przewlekłą migreną.45
Warto zauważyć, że szacowana średnia krytyczna dawka i czas stosowania dla tryptanów wynoszą 18 dawek miesięcznie i 1,7 roku, w porównaniu ze 114 dawkami miesięcznie i 4,8 roku dla prostych środków przeciwbólowych.46
Czynniki ryzyka i chorobowość współistniejąca
Przewlekłe migreny są związane z istotnymi chorobami współistniejącymi, w tym otyłością, obturacyjnym bezdechem sennym, depresją, przewlekłymi zaburzeniami bólowymi i chorobami układu sercowo-naczyniowego.47 Najsilniejszymi czynnikami predykcyjnymi progresji bólu głowy są częste epizody bólu głowy na początku oraz nadużywanie leków.48
Przewlekły ból, szczególnie ból mięśniowo-szkieletowy, oraz otyłość są silnie związane z chronifikacją bólu głowy.49 Inne czynniki ryzyka obejmują nadciśnienie tętnicze, alergie, cukrzycę i niedoczynność tarczycy.50
Stres i inne czynniki wyzwalające
Badania wykazały, że stres jest czynnikiem wyzwalającym w 66% przypadków przewlekłego bólu głowy typu napięciowego i 48% przypadków przewlekłej migreny. Deprywacja snu jest czynnikiem wyzwalającym w 11% przypadków przewlekłego bólu głowy typu napięciowego i 35% przypadków przewlekłej migreny, a jasne światło w 5,26% przypadków przewlekłego bólu głowy typu napięciowego i 15% przypadków przewlekłej migreny.51
Nadmterne korzystanie z urządzeń elektronicznych wiąże się z występowaniem bólu głowy u młodzieży (powyżej 10 roku życia).52 Dodatnie wywiad rodzinny stwierdzono u 13,63% pacjentów.53
Następstwa i obciążenie społeczno-ekonomiczne
Przewlekły ból głowy jest istotnym problemem zdrowia publicznego o znaczącym wpływie społeczno-ekonomicznym. Zaburzenia bólu głowy mają duże obciążenie globalne, przy czym zarówno ostre, jak i przewlekłe bóle głowy są najbardziej rozpowszechnione między okresem nastoletnim a piątą dekadą życia.54
Przewlekły ból głowy może prowadzić do znacznego upośledzenia funkcjonowania i obniżenia jakości życia. Według jednego z badań, średni wynik w skali Ped MIDAS wynosił 20; przy czym 72,63% pacjentów miało łagodną niesprawność, 33% umiarkowaną, a 5% dzieci miało niewielką lub żadną niesprawność.55
Przewlekłe codzienne bóle głowy, szczególnie przewlekła migrena z nadużywaniem leków, wiążą się z niższą jakością życia, większą niepełnosprawnością i niższą wydajnością w miejscu pracy w porównaniu z innymi rodzajami bólów głowy.56 Wpływ codziennych bólów głowy wykracza poza dyskomfort fizyczny; mogą one prowadzić również do problemów psychospołecznych, takich jak lęk i depresja. Osoby cierpiące na przewlekłe bóle głowy mogą doświadczać zmniejszonej produktywności, napięć w relacjach i obniżonej jakości życia.57
Nadzór i diagnostyka w przewlekłym bólu głowy
Diagnoza przewlekłego bólu głowy wymaga systematycznego podejścia. Różnicowanie CDH jest wymagające i powinno przebiegać w uporządkowany sposób.58 Kluczowe jest wykluczenie wtórnych przyczyn bólu głowy i dokładna ocena cech klinicznych.
Diagnostyka obrazowa i wykluczenie wtórnych przyczyn
Badania obrazowe należy rozważyć, jeśli obecne są tzw. czerwone flagi, które mogą sugerować wtórną przyczynę bólu głowy lub ból głowy wymagający bardziej natychmiastowej oceny.59 Najbardziej użytecznym badaniem jest rezonans magnetyczny (MRI), który jest bardziej czuły niż tomografia komputerowa w wykrywaniu wielu wtórnych przyczyn przewlekłego bólu głowy.60
Diagnostyka wtórnych przyczyn NDPH powinna być dokładna i skupiona na częstych przyczynach, które mogą potencjalnie zmienić postępowanie medyczne. MRI mózgu jest zwykle warte przeprowadzenia, szczególnie u osób z deficytami neurologicznymi, nieprawidłowymi wynikami badań (np. obrzęk tarczy nerwu wzrokowego) lub podejrzeniem zaburzeń nadciśnienia lub niedociśnienia wewnątrzczaszkowego.61
Stany, które mogą powodować wtórny przewlekły codzienny ból głowy, obejmują: zapalenie lub skurcz tętnic, zakrzepy żylne, infekcje, takie jak zapalenie opon mózgowych, nieprawidłowo wysokie lub niskie ciśnienie wewnątrzczaszkowe, guzy mózgu i pourazowe uszkodzenia mózgu.62
Różnicowanie podtypów CDH
Różnicowanie podtypów CDH jest kluczowe dla właściwego leczenia. Większość pacjentów z przewlekłym bólem głowy o długim czasie trwania ma migreny lub bóle głowy typu napięciowego.63 Przewlekłe migreny występują u pacjentów z historią migren, którzy mają szybką lub stopniową progresję do przewlekłego codziennego bólu głowy.64 Bóle głowy typu napięciowego charakteryzują się potylicznym lub obustronnym dyskomfortem przypominającym opaskę, który narasta powoli i może utrzymywać się przez kilka dni.65
Przewlekły ból głowy krótkotrwały obejmuje trójdzielno-autonomiczne bóle głowy i krótkotrwałe zespoły bólu głowy.66 Diagnostyka różnicowa CDH powinna uwzględniać również możliwość wtórnych bólów głowy, takich jak ból głowy z nadużywania leków, pourazowy ból głowy, ból głowy pochodzenia szyjnego i inne poważniejsze przyczyny, takie jak rozwarstwienie tętnicy, guz i niedociśnienie wewnątrzczaszkowe z powodu wycieku płynu mózgowo-rdzeniowego lub guz rzekomy mózgu.67
Trendy i wyzwania w nadzorze epidemiologicznym CDH
Epidemiologia przewlekłego bólu głowy stwarza pewne wyzwania badawcze. Częstość występowania bólu głowy różni się znacznie w zależności od sposobu przeprowadzenia badania, przy czym badania wykazują częstość występowania w ciągu życia od 8% do nawet 96%.68 Dlatego ważne jest stosowanie standaryzowanych metod i kryteriów diagnostycznych w badaniach epidemiologicznych.
Rozpowszechnienie podtypów przewlekłego bólu głowy pokazane w badaniach populacyjnych różni się od danych uzyskanych z klinik bólu głowy, co podkreśla, że należy zachować ostrożność przy ekstrapolacji danych z wyspecjalizowanych jednostek na populację ogólną.6970
Każdego roku 3-4% pacjentów z epizodyczną migreną lub bólami głowy typu napięciowego przechodzi do form przewlekłych.71 Najsilniejszymi czynnikami predykcyjnymi progresji bólu głowy są częste epizody bólu głowy na początku oraz nadużywanie leków.72
Wyzwania w leczeniu i nadzorze
Leczenie przewlekłego bólu głowy stanowi wyzwanie ze względu na złożoność stanu i często współistniejące nadużywanie leków. Mniej niż połowa osób z CDH w jednym z badań korzystała z konsultacji medycznych. Ponadto znacząca część osób z CDH albo nie leczyła swoich bólów głowy, albo stosowała tylko leki dostępne bez recepty.73
Promowanie konsultacji lekarskich w przypadku CDH i zwiększanie świadomości społecznej może zmniejszyć obciążenie związane z CDH.74 Edukacja na temat bólu głowy spowodowanego nadużywaniem leków jest niezbędna.75
Najczęstsze powikłania przewlekłego bólu głowy, poza tymi związanymi z nieleczonym bólem, to działania niepożądane wywołane przez leki.76 W związku z tym ważne jest monitorowanie nadużywania leków i właściwe zarządzanie farmakoterapią w ramach nadzoru klinicznego.
Badania i przyszłość nadzoru epidemiologicznego
Epidemiologia przewlekłego bólu głowy ujawnia rozpowszechniony problem, który wymaga dalszych badań i inicjatyw w zakresie zdrowia publicznego. Potrzeba skutecznych strategii zarządzania jest najważniejsza, aby złagodzić obciążenie jednostek i społeczeństwa jako całości.77
Przewlekły codzienny ból głowy jest wieloaspektowym, często złożonym zespołem bólowym u dzieci i młodzieży, który może być pierwotny lub wtórny. Wieloczynnikowy charakter CDH czyni go dobrym kandydatem do wieloosiowego systemu klasyfikacji. Takie podejście powinno ułatwić biopsychospołeczne zarządzanie i zwiększyć spójność w badaniach klinicznych.78
Przyszłe badania powinny skupić się na lepszym zrozumieniu mechanizmów zaangażowanych w przekształcanie pierwotnych bólów głowy w przewlekłe codzienne bóle głowy, ponieważ każdy z nich ma różne mechanizmy w powstawaniu przewlekłych codziennych bólów głowy.79 Istnieje również potrzeba większej liczby badań nad skutecznością różnych strategii leczenia, szczególnie w populacji pediatrycznej, gdzie dane są bardziej ograniczone.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.