Ostra białaczka szpikowa
Patofizjologia i mechanizm
Ostra białaczka szpikowa (AML) to heterogenna choroba nowotworowa charakteryzująca się klonalną ekspansją niedojrzałych blastów w szpiku kostnym, prowadzącą do niewydolności szpiku i niedoboru erytrocytów, płytek oraz prawidłowych leukocytów. Patogeneza AML opiera się na akumulacji licznych mutacji genetycznych, w tym mutacji w genach takich jak NPM1, CEBPA, FLT3-ITD, RUNX1, IDH1/2 oraz TP53, które wpływają na proliferację, różnicowanie i apoptozę komórek hematopoetycznych. Mutacje te dzieli się na klasy I (proliferacyjne, np. FLT3-ITD) i klasy II (zaburzające różnicowanie, np. CEBPA), a także na zmiany epigenetyczne (np. DNMT3A, TET2). AML jest klasyfikowana według ryzyka na podstawie profilu cytogenetycznego i molekularnego zgodnie z wytycznymi ELN 2022, gdzie mutacje t(8;21), inv(16), NPM1 bez FLT3-ITD oraz bialleliczne mutacje CEBPA wiążą się z korzystnym rokowaniem, natomiast mutacje RUNX1, TP53 oraz współistniejące DNMT3A i FLT3-ITD wskazują na niekorzystne rokowanie. W badaniu genomowym u 1540 pacjentów z AML zidentyfikowano 5234 mutacje w 76 genach, z 96% pacjentów posiadających mutacje sprawcze, co podkreśla złożoność molekularną choroby.
Patogeneza ostrej białaczki szpikowej
Ostra białaczka szpikowa (AML) jest heterogenną chorobą nowotworową charakteryzującą się klonalną ekspansją prymitywnych komórek hematopoetycznych (blastów) w szpiku kostnym. Proces ten prowadzi do nieskutecznej erytropoezy i megakariocytopoezy, klinicznie manifestując się stosunkowo szybką niewydolnością szpiku kostnego w porównaniu z przewlekłymi i powolnymi białaczkami. Prowadzi to do nieadekwatnej produkcji czerwonych krwinek i płytek krwi1. AML rozwija się w wyniku serii zmian genetycznych w komórkach prekursorowych hematopoetycznych, które zmieniają normalny wzrost i różnicowanie komórek, prowadząc do akumulacji dużej liczby nieprawidłowych, niedojrzałych komórek szpikowych w szpiku kostnym i krwi obwodowej2.
Mechanizm klonalnej ekspansji
AML charakteryzuje się klonalną proliferacją niezróżnicowanych prekursorów szpikowych (blastów) w szpiku kostnym. W wyniku tej proliferacji dochodzi do niewydolności szpiku, co objawia się niedostateczną produkcją czerwonych krwinek, płytek krwi i prawidłowych białych krwinek1. W przeciwieństwie do prawidłowego rozwoju komórek krwi, mieloblasty w AML gromadzą zmiany genetyczne, które zatrzymują ich dojrzewanie, zwiększają proliferację i chronią je przed zaprogramowaną śmiercią komórkową (apoptozą)3.
Podstawowy mechanizm patofizjologiczny w AML polega na ekspansji klonalnej i zatrzymaniu dojrzewania komórek macierzystych hematopoetycznych i komórek progenitorowych. Pierwotne mutacje prowadzą do rozwoju komórek macierzystych białaczki (LSC), które mają zdolność do samoodnawiania, są wielopotencjalne i wysoce proliferacyjne4. Badanie genomowe przeprowadzone u 1540 pacjentów z AML zidentyfikowało 5234 mutacje sprawcze w 76 genach lub regionach genomowych; mutacje sprawcze stwierdzono u 96% pacjentów, a 86% miało dwie lub więcej mutacji sprawczych4.
Zmiany w szpiku kostnym
Zmiany w szpiku kostnym prowadzą do dwóch procesów chorobowych. Po pierwsze, produkcja prawidłowych komórek krwi jest znacznie zmniejszona, co skutkuje różnym stopniem niedokrwistości, małopłytkowości i neutropenii. Po drugie, szybka proliferacja nieprawidłowych mieloblastów, wraz ze zmniejszeniem ich zdolności do przechodzenia zaprogramowanej śmierci komórkowej (apoptozy), prowadzi do ich gromadzenia się w szpiku kostnym, krwi, a często także w śledzionie i wątrobie5.
AML to nowotwór złożony z wielu podtypów o heterogennych profilach molekularnych4. Zrozumienie patogenezy wymaga uznania dwóch koncepcji: funkcji białek kodowanych przez często mutowane geny oraz sposobu ekspresji istotnych genów6. Powszechnie uznaje się, że ewolucja AML nie jest wynikiem pojedynczej aberracji biologicznej, ale raczej konsekwencją wielu synergistycznych zaburzeń w epigenetycznych zdarzeniach, cyklach komórkowych, proliferacji, transdukcji sygnału i apoptozie6.
Mutacje genetyczne w AML
Ostra białaczka szpikowa jest wysoce heterogenną chorobą, która wymaga indywidualnej charakterystyki cytogenetycznej i molekularnej. Ogólnie rzecz biorąc, choroba może być skategoryzowana jako o korzystnym, pośrednim lub wysokim ryzyku zgodnie z kryteriami określonymi w wytycznych European LeukemiaNet (ELN) 20227.
Mutacje o korzystnym rokowaniu
Nieprawidłowości genetyczne charakteryzujące chorobę o korzystnym ryzyku obejmują translokacje chromosomowe t(8;21)(q22;q22.1) lub inv(16)(p13.1q22). Pacjenci, u których nie występują mutacje FLT3-ITD (wewnętrzna tandemowa duplikacja) bez zmutowanego NPM1 lub z mutacjami CEBPA (bZIP in-frame), również są klasyfikowani jako o korzystnym ryzyku7.
Czynnik transkrypcyjny związany z Runt (RUNX1) jest istotnym elementem hematopoezy i jest również znany jako białko AML1 lub podjednostka alfa-2 czynnika wiążącego rdzeń (CBFA2). RUNX1 znajduje się na chromosomie 21 i często ulega translokacji z genem ETO (Eight Two One)/RUNX1T1 zlokalizowanym na chromosomie 8q22, tworząc AML-ETO lub t(8;21)(q22;q22) AML, co obserwuje się w około 12% przypadków AML8.
Białko CCAAT/enhancer binding protein α (C/EBP-α) jest czynnikiem transkrypcyjnym kodowanym przez gen CEBPA na długim ramieniu chromosomu 19. Czynnik ten jest niezbędnym regulatorem granulopoezy, a gen CEBPA koduje wiele izoform. Mutacje w CEBPA mają tendencję do grupowania się w dwóch regionach: na N-końcu białka, przed kodonem inicjującym p30, oraz na C-końcu w domenach DBD i bZIP. Mutacje N-końcowe zwykle są mutacjami nonsensownymi i przesunięcia ramki odczytu, które zapobiegają translacji nienaruszonych izoform p42, ale nie wpływają na p30. Mutacje C-końcowe (obecnie nazywane mutacjami bZIP, mimo że występują zarówno w domenach bZIP, jak i DBD) są generalnie mutacjami zmiany sensu lub insercjami/delecjami w ramce, prowadzącymi do zmienionej funkcji9.
Podobnie do znaczenia prognostycznego NPM1mut i biallelicznego CEBPAmut, AML z czynnikiem wiążącym rdzeń (CBF) również wiąże się z korzystnym rokowaniem10.
Mutacje o niekorzystnym rokowaniu
Mutacje RUNX1 są związane z chorobą o niekorzystnym ryzyku, z niższymi odsetkami całkowitej remisji i gorszym przeżyciem10. Mutacje te, często związane z trisomiami 13 i 21, wykazują oporność na standardową terapię indukcyjną8.
Mutacje dehydrogenazy izocytrynianowej (IDH) są onkogenne i występują w 15-20% wszystkich przypadków AML i 25-30% pacjentów z cytogenetycznie normalną AML, z wyższą częstością występowania u osób starszych8. Mechanizm białaczkogenny IDH1/2mut wynika z produkcji nieprawidłowego metabolitu, 2-hydroksyglutaranu (2HG), analogu strukturalnego alfa-ketoglutaranu11.
Dodatkowo, mutacje TP53 są związane z niekorzystnym rokowaniem i opornością na chemioterapię8. Gen TP53 koduje czynnik transkrypcyjny, który nadzoruje stres komórkowy i aktywuje liczne szlaki, które przerywają proliferację komórek12.
Nowsze badania wykazały, że bardzo niekorzystne rokowanie występuje u pacjentów z współistniejącymi mutacjami DNMT3A i FLT3-ITD. Ich przeżycie może być znacznie poprawione dzięki allo-HSCT (allogenicznemu przeszczepowi komórek macierzystych hematopoetycznych)13.
Modele patogenezy AML
Model „dwóch uderzeń”
Według hipotezy „dwóch uderzeń”, dodatkowe współdziałające mutacje są potrzebne do wygenerowania złośliwego klonu założycielskiego w AML14. Patogeneza AML nadal nie jest jasna, ale model dwóch uderzeń został zasugerowany jako prawdopodobny mechanizm białaczkogenezy. Oznacza to, że AML może być konsekwencją co najmniej 2 różnych typów mutacji genowych:
- Mutacje klasy I, prowadzące do przewagi proliferacyjnej, jak mutacje FLT3-ITD lub KIT1516
- Mutacje klasy II, zmieniające normalną różnicowanie hematopoezy, jak mutacje CEBPA1516
Geny, które są powszechnie zaangażowane w epigenetyczną regulację różnicowania komórek szpikowych, takie jak DNMT3A, ASXL1, IDH2 i TET2, są również obecne w prebiałaczkowych komórkach macierzystych i pojawiają się wcześnie w ewolucji AML17.
Rola komórek macierzystych białaczki
Biologia AML jest nieodłącznie złożona i żaden pojedynczy model patogenezy prawdopodobnie nie miałby zastosowania do wszystkich przypadków. Od dawna jednak przypuszcza się, że AML może mieć początek w onkogennej transformacji komórki macierzystej hematopoetycznej lub komórki potomnej, która ponownie nabyła właściwości samoodnawiania charakterystyczne dla komórki macierzystej14.
Niektóre populacje leukemicznych komórek macierzystych (LSC) są głównie w stanie spoczynku i tym samym mogą przyczyniać się do oporności na chemioterapię i nawrotu choroby. Oprócz utrzymywania złośliwego klonu, LSC dają początek potomstwu, które przechodzi dalsze mutacje i zdarzenia genetyczne, w wyniku czego powstaje populacja genetycznie zróżnicowanych konkurujących klonów14.
Nowsze badania wskazują, że AML nie jest jednorodnym guzem składającym się z jednego klonu, ale raczej uważa się, że składa się z wielu subklonów lub komórek macierzystych białaczki, które powstają w wyniku gromadzenia się heterogennych mutacji genetycznych w oryginalnym klonie. Te komórki macierzyste (nazywane również komórkami inicjującymi białaczkę) są w stanie uśpienia i są odporne na chemioterapię oraz utrzymują się w niszach komórek macierzystych w szpiku. Uważa się, że są one odpowiedzialne za minimalną chorobę resztkową i nawrót po remisji18.
Rola mikrośrodowiska szpiku kostnego
Jednym z ważnych czynników przyczyniających się do AML jest środowisko, w którym przebywają hematopoetyczne komórki macierzyste (HSC) – szpik kostny12. Mikrośrodowisko szpiku kostnego (BMM) wywiera selektywną presję na ewolucję klonalną w białaczce19.
LSC są ściśle związane z mikrośrodowiskiem szpiku kostnego (BMM). Ta cecha BMM może prowadzić do generowania dominujących klonów, skutkując nawrotem białaczki i opornością na leki20. Znaczenie tej kwestii można zilustrować na przykładzie szlaku CXCL12-CXCR4: ligand chemokiny o motywie CXC 12 (CXCL12) wiąże się z receptorem chemokiny o motywie CXC 4 (CXCR4) i służy jako kluczowy mediator dla zasiedlania, migracji, uśpienia i przeżycia komórek macierzystych w mikrośrodowisku szpiku kostnego21.
Szpik kostny jest głównym narządem hematopoetycznym składającym się z HSC i mikrośrodowiska hematopoetycznego. Dysfunkcja komórek zrębu szpiku kostnego (BMSC) może inicjować i promować rozwój złośliwych chorób hematologicznych22. Wiele badań donosi, że AML jest związana ze zmniejszeniem liczby BMSC22.
BMM nie tylko jest miejscem, w którym powstają LSC, ale również służy jako sanktuarium dla tych złośliwych komórek i zapewnia wsparcie dla ich ewolucji klonalnej, wzmacniając jego zaangażowanie w występowanie oporności na leki i nawrót białaczki23.
Mechanizmy molekularne w patogenezie AML
Zmiany epigenetyczne
Wiele komórek rozwija mutacje w genach, które wpływają na epigenetykę, takie jak metylacja DNA. Gdy te mutacje występują, jest to prawdopodobnie na wczesnych etapach AML24. Takie mutacje obejmują demetylazę DNA TET2 i enzymy metaboliczne IDH1 i IDH2, które prowadzą do generowania nowego onkometabolitu, D-2-hydroksyglutaranu, który hamuje aktywność enzymów epigenetycznych, takich jak TET224. Mutacje epigenetyczne mogą prowadzić do wyciszenia genów supresorowych nowotworów i/lub aktywacji proto-onkogenów24.
Somatyczne mutacje w kluczowych regulatorach epigenetycznych są identyfikowane w >50% AML i są teraz uznawane za kluczowy, a często inicjujący, składnik białaczkogenezy25. Metylotransferazy DNA (DNMT) regulują modyfikacje epigenetyczne poprzez metylację cytozyny, głównie w dinukleotydach CpG, tworząc 5-metylocytozynę11.
Nieprawidłowy TET2 występuje w do 24% nowotworów szpikowych, w tym pierwotnego zwłóknienia szpiku, przewlekłej białaczki mielomonocytowej, MDS i AML. Mechanizm białaczkogenny wydaje się polegać na wzmocnieniu samoodnawiania HSC poprzez nieprawidłową metylację związaną z utratą funkcjonalnego TET211.
Zaburzenia szlaków przekaźnictwa sygnałów
Wśród najczęstszych aktywujących mutacji sygnałowych w AML są mutacje FLT312. Mutacja FLT3 nie jest zdarzeniem inicjującym białaczkę, ale raczej późnym uderzeniem, które może odpowiadać za progresję choroby26. Mutacja FLT3-ITD jest związana z agresywnym przebiegiem choroby i jest markerem prognostycznym szybkiego nawrotu i krótkiego przeżycia całkowitego po chemioterapii26.
Aktywacja receptorów kinazy tyrozynowej jest następowana przez transdukcję sygnału poprzez wewnątrzkomórkowe kaskady sygnałowe, prowadzące do zmiany transkrypcji w jądrze komórkowym27. Ważną ścieżką prowadzącą do proliferacji komórkowej jest ścieżka Ras-MAP Kinase, gdzie Ras jest aktywowany przez wiązanie guanozyno trifosforanu (GTP)27. W konsekwencji dochodzi do aktywacji kinaz MAP, które fosforylują ważne regulatory transkrypcyjne cyklu komórkowego27.
Ostateczną konsekwencją ciągłej sygnalizacji RAS jest zwiększona wrażliwość na GM-CSF i skłonność rozwoju hematopoetycznej komórki macierzystej w kierunku wspólnego prekursora szpikowego i prekursora granulocytarno-makrofagowego, dając silną przewagę proliferacyjną12.
Nieprawidłowości cytogenetyczne
Nieprawidłowe kariotypy z nawracającymi zmianami strukturalnymi chromosomów zidentyfikowano u około 45-55% pacjentów z AML14. Specyficzne nieprawidłowości cytogenetyczne można znaleźć u wielu osób z AML; typy nieprawidłowości chromosomowych często mają znaczenie prognostyczne24.
Często obserwowane nieprawidłowości cytogenetyczne w AML obejmują t(15;17), trisomię 8, t(8;21), inv(16) lub t(16;16) i rearanżacje 11q23.328. Nieprawidłowości molekularne genetyczne są również ważne w doprecyzowaniu rokowania i terapii w AML. Istnieje wiele różnych mutacji; są one podzielone na grupy w oparciu o ich wpływ na rokowanie i leczenie28.
Translokacje są najczęstszym typem zmiany chromosomowej. Translokacja oznacza, że część jednego chromosomu odłamuje się i przyłącza do innego chromosomu29. Istnieje wiele typów AML, a różne typy mogą mieć różne zmiany genowe i chromosomowe, z których niektóre są bardziej powszechne niż inne30.
Zaburzenia czynników transkrypcyjnych
Gen mieszanej białaczki liniowej (MLL, znany również jako KMT2A) koduje metylotransferazę histonową, która działa jako główny regulator ekspresji genów podczas hematopoezy, a jego produkt białkowy kontroluje rodzinę genów HOX10.
Nukleofosmin (NPM1) jest wielofunkcyjnym fosfoproteinowym transporterem jądrowo-cytoplazmatycznym, który znajduje się głównie w jąderku10. Mutacje heterozygotyczne NPM1 występują u około jednej trzeciej pacjentów z ostrą białaczką szpikową (AML), co czyni ją jedną z najczęstszych zmian genomowych u tych pacjentów. Mutacje te charakteryzują się przesunięciami ramki odczytu w regionie kodującym C-koniec białka, prowadząc do zakłócenia reszt tryptofanu 288 i 290 oraz generacji dodatkowego motywu sygnału eksportu jądrowego (NES), co ostatecznie prowadzi do cytoplazmatycznej lokalizacji zmutowanego NPM1 (NPM1m), jak również białek NPM1 typu dzikiego31.
Białko CCAAT-enhancer binding protein alpha (CEBP) jest czynnikiem transkrypcyjnym, który reguluje różnicowanie i proliferację w progenitorach szpikowych10. Translokacje chromosomowe i mutacje punktowe odgrywają kluczową rolę w generowaniu blokady różnicowania komórek szpikowych32.
Implikacje kliniczne i terapeutyczne
Liczne ścieżki prowadzące do genezy białaczki są często ze sobą powiązane, a współdziałające mutacje obejmujące regulatory epigenetyczne, onkoproteiny, czynniki transkrypcyjne, supresory nowotworów i aktywujące mutacje sygnałowe przyczyniają się do ogromnej złożoności białaczkogenezy21. Ta zrozumienie patogenezy białaczki, a w szczególności genomiki tej grupy chorób, pozwoliło na udoskonalenie konkretnych jednostek AML33.
Znaczenie prognostyczne mutacji
W ostatnich latach znaczący postęp został dokonany w zrozumieniu rozwoju tych chorób na poziomie molekularnym; doprowadziło to do ważnych postępów w stratyfikacji ryzyka i strategiach leczenia34. Niedawno odkrycie zmian molekularnych i/lub genetycznych doprowadziło do udoskonalenia prognozowania w AML17.
Pacjenci z mutacjami w NPM1 lub w CEBPA mają bardziej korzystne rokowanie. Mutacje w FLT3, z drugiej strony, mają gorsze rokowanie (w tym u pacjentów, którzy mają również mutację NPM1, która w innym przypadku byłaby korzystna)28. Najgorsze rokowanie obserwowano u pacjentów ze współistniejącymi mutacjami DNMT3A i FLT3-ITD, których przeżycie może być znacznie poprawione dzięki allo-HSCT13.
Pacjenci z chorobami szpikowymi z alteracjami TP53 mają bardzo złe rokowanie, szczególnie ci z wieloma jednoczesnym alteracjami TP5335.
Terapie celowane w AML
Lepsze zrozumienie patogenezy choroby doprowadziło do nowych podejść terapeutycznych17. Częste występowanie mutacji lub zmian genów doprowadziło do opracowania nowych leków do leczenia AML17.
Ukierunkowanie na zmutowany FLT3 za pomocą małocząsteczkowych inhibitorów szybko pojawiło się jako nowe podejście terapeutyczne u pacjentów z AML36. Gilteritinib, nowy, wysoce selektywny, silny doustny inhibitor FLT3 z aktywnością przeciwko mutacjom ITD i TKD, jest jedynym zatwierdzonym przez FDA i EMA inhibitorem tyrozynowej kinazy (TKI) do leczenia nawrotowej/opornej AML z mutacją FLT3 w USA i Europie37.
Biologicznie, mutacje IDH prowadzą do zwiększonych poziomów onkometabolitu 2-hydroksyglutaranu i kolejno skutkują zatrzymaniem różnicowania hematopoetycznego poprzez hamowanie demetylacji histonów37. Leczenie inhibitorami IDH, enasidenibem i ivosidenidem, wzbogaciło arsenał terapii celowanej37.
Rozwój tych leków wzbudził nadzieję, że dodatkowe terapie ukierunkowane na różne nieprawidłowości molekularne w AML mogą wkrótce nastąpić. Ostatecznie, wraz z tym, jak badacze zdobędą wgląd w zmiany genetyczne i epigenetyczne istotne dla patogenezy AML, identyfikacja nowych markerów molekularnych i genetycznych przyczyni się do zrozumienia biologii białaczki, prowadząc do ulepszeń w ocenie ryzyka pacjenta i ostatecznego rozwoju nowych terapii ukierunkowanych na te zmiany molekularne lub genetyczne38.
Nowe kierunki badań
Ostatnie postępy w immunoterapii, takie jak przeciwciała dwuswoiste i terapia CAR-T, wykazały niezwykły sukces w guzach limfoidalnych, takich jak złośliwy chłoniak i ostra białaczka limfoblastyczna. Chociaż badane są terapie CAR-T ukierunkowane na antygeny powierzchniowe specyficzne dla AML, takie jak CD33, NKG2D, CD123 i CLL-1, nadal istnieje wiele wyzwań39.
SENTI-202, terapia chimerycznym receptorem antygenowym – komórkami NK, osiągnęła całkowitą remisję u pacjentów z ostrą białaczką szpikową, oferując szybszą alternatywę dla konwencjonalnej terapii CAR-T40. Nie ma pojedynczego celu, który byłby jednolicie wyrażany w heterogennych komórkach AML, a wiele potencjalnych celów w AML jest również wyrażanych na zdrowych komórkach40.
Stres oksydacyjny wywołany wysokim poziomem ROS może stanowić inną presję selekcyjną dla ewolucji klonalnej w białaczce19. Wysokie poziomy ROS nie tylko prowadzą do reakcji mutagennych w DNA, ale także hamują enzymy naprawiające DNA, powodując niestabilność genomową, która może być ważnym czynnikiem ewolucji LSC23.
Kolejne badania wyjaśniające mechanizmy molekularne leżące u podstaw patogenezy AML będą miały kluczowe znaczenie dla opracowania skuteczniejszych strategii terapeutycznych ukierunkowanych na kluczowe szlaki zaangażowane w rozwój i progresję choroby.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.