Nieżyt żołądka
Epidemiologia
Funkcjonalna dyspepsja (FD) jest najczęstszą postacią niestrawności, diagnozowaną po wykluczeniu przyczyn organicznych, z globalnym rozpowszechnieniem szacowanym na 8,4% (95% CI 7,4-9,5%). Częstość występowania niebadanej dyspepsji (UD) wynosi średnio 21% (95% CI 18-24%), z wyraźnymi różnicami geograficznymi: w krajach zachodnich FD występuje u 10-40% populacji, w Azji 8-23%, a w krajach o niskim i średnim dochodzie nawet do 37,9% (6,2-44,2%). Kryteria diagnostyczne wpływają na szacunki częstości – najniższe wartości uzyskuje się przy zastosowaniu Rzymskich Kryteriów IV (6,8%; 95% CI 5,8-7,9%). Czynniki ryzyka obejmują płeć żeńską, wiek powyżej 60 lat, niższy poziom wykształcenia, infekcję Helicobacter pylori, przebyte infekcje żołądkowo-jelitowe, a także czynniki modyfikowalne takie jak stres, palenie tytoniu, spożycie kofeiny i stosowanie NLPZ. FD często współistnieje z innymi zaburzeniami funkcjonalnymi przewodu pokarmowego, w tym GERD (zwłaszcza NERD) i zespołem jelita drażliwego (IBS).
- Epidemiologia niestrawności funkcjonalnej
- Globalne rozpowszechnienie niestrawności
- Regionalne różnice w występowaniu niestrawności
- Wpływ kryteriów diagnostycznych na dane epidemiologiczne
- Czynniki ryzyka niestrawności funkcjonalnej
- Współwystępowanie z innymi zaburzeniami układu pokarmowego
- Wpływ społeczno-ekonomiczny
- Trendy w epidemiologii niestrawności funkcjonalnej
- Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym
- Potrzeby badawcze
Epidemiologia niestrawności funkcjonalnej
Niestrawność (dyspepsja) stanowi jedną z najczęstszych dolegliwości ze strony górnego odcinka przewodu pokarmowego, istotnie wpływając na jakość życia pacjentów i generując znaczne koszty dla systemów opieki zdrowotnej. Funkcjonalna dyspepsja (FD) to najczęstsza postać niestrawności, diagnozowana po wykluczeniu przyczyn organicznych. Rozpowszechnienie niestrawności i jej funkcjonalnej formy znacząco różni się w zależności od badanej populacji, zastosowanych kryteriów diagnostycznych oraz regionu geograficznego12.
Globalne rozpowszechnienie niestrawności
Częstość występowania niebadanej niestrawności (uninvestigated dyspepsia, UD) na świecie waha się między 7% a 45%, w zależności od zastosowanej definicji i lokalizacji geograficznej12. Metaanaliza 100 badań populacyjnych obejmujących ponad 312 000 osób wykazała, że średnia częstość występowania niebadanej dyspepsji wynosi 21% (95% przedział ufności: 18% do 24%)34. W Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Wielkiej Brytanii dyspepsja dotyka do 30% populacji ogólnej5.
W przypadku funkcjonalnej dyspepsji, która stanowi ok. 70% wszystkich przypadków niestrawności w krajach zachodnich, globalne rozpowszechnienie szacuje się na 8,4% (95% CI 7,4-9,5)65. Inne źródła wskazują na przedział od 5% do 11% globalnie, a według Rzymskich Kryteriów IV częstość występowania FD oceniana jest na około 7% w badaniu globalnym Fundacji Rzymskiej78.
Warto zauważyć zmiany w rozpowszechnieniu FD w czasie. Badania wskazują na stopniowy spadek częstości występowania tej choroby na przestrzeni lat 1990-2020, z 12,4% (8,2-18,3) w latach 1990-2002 do 7,3% (6,1-8,7) w latach 2013-20206.
Regionalne różnice w występowaniu niestrawności
Częstość występowania funkcjonalnej dyspepsji wykazuje znaczne różnice geograficzne. W krajach zachodnich (USA, Kanada, Wielka Brytania) notuje się wyższe wskaźniki, od 10% do 40%7. Metaanaliza przeprowadzona przez DelveInsight oszacowała całkowitą liczbę osób z funkcjonalną dyspepsją w głównych rynkach farmaceutycznych (USA, UE5 i Japonia) na 48 959 808 przypadków w 2020 roku9.
W Azji częstość występowania niebadanej dyspepsji (UD) i funkcjonalnej dyspepsji (FD) waha się odpowiednio między 8-30% i 8-23%10. W Korei Południowej badania wykazały 10,3% częstość występowania FD w populacji poddawanej badaniom kontrolnym, z czego 4,8% stanowił zespół dolegliwości poposiłkowych (PDS), 3,0% zespół bólu nadbrzusza (EPS), a 2,5% postać mieszaną11. Z kolei w Japonii rozpowszechnienie FD waha się od 11% do 17% wśród pacjentów zgłaszających się na badania kontrolne i od 45% do 53% wśród pacjentów szukających pomocy medycznej z powodu objawów z górnego odcinka przewodu pokarmowego12.
Badania przeprowadzone w Ameryce Południowej wskazują na podobne wskaźniki. W Brazylii częstość występowania FD wynosiła 10,6%, z czego 8,2% spełniało kryteria zespołu dolegliwości poposiłkowych (PDS), a 2,4% zespołu bólu nadbrzusza (EPS)13. W Meksyku częstość występowania niebadanej dyspepsji oszacowano na 12% w największym badaniu populacyjnym przeprowadzonym do tej pory14.
Najnowsze badania przeprowadzone w 15 krajach o niskim i średnim dochodzie wykazały znacznie wyższe rozpowszechnienie FD – 37,9% [6,2%-44,2%], w porównaniu do krajów o wysokim dochodzie – 10% [8%-12%]151617.
| Region/Kraj | Częstość występowania niebadanej dyspepsji (UD) | Częstość występowania funkcjonalnej dyspepsji (FD) |
|---|---|---|
| Globalnie | 21% (18-24%) | 8,4% (7,4-9,5%) |
| Kraje zachodnie | 23-41% | 10-40% |
| Azja | 8-30% | 8-23% |
| Korea Południowa | – | 10,3% |
| Japonia | – | 11-17% (badania kontrolne), 45-53% (pacjenci objawowi) |
| Brazylia | – | 10,6% |
| Meksyk | 12% | – |
| Kraje o niskim i średnim dochodzie | – | 37,9% (6,2-44,2%) |
| Kraje o wysokim dochodzie | – | 10% (8-12%) |
Wpływ kryteriów diagnostycznych na dane epidemiologiczne
Kryteria diagnostyczne istotnie wpływają na szacowaną częstość występowania funkcjonalnej dyspepsji. Według systematycznego przeglądu i metaanalizy z 2023 roku, rozpowszechnienie FD było najwyższe przy zastosowaniu kryteriów Rzymskich I (11,9%; 95% CI 5,1-25,4) i najniższe przy zastosowaniu kryteriów Rzymskich IV (6,8%; 95% CI 5,8-7,9)6. Wskazuje to na stopniowe zaostrzanie kryteriów diagnostycznych w kolejnych rewizjach.
Warto podkreślić, że funkcjonalna dyspepsja często jest niedodiagnozowana w praktyce klinicznej. W hrabstwie Olmsted w Stanach Zjednoczonych tylko 12,5% pacjentów z objawami FD otrzymało właściwą diagnozę34. Sytuację komplikuje fakt, że wielu pacjentów z objawami dyspeptycznymi nie szuka porady lekarskiej, lecz stosuje leki dostępne bez recepty18.
Czynniki ryzyka niestrawności funkcjonalnej
Badania epidemiologiczne zidentyfikowały kilka istotnych czynników ryzyka związanych z niebadaną dyspepsją i funkcjonalną dyspepsją. Należy podkreślić, że czynniki ryzyka dla funkcjonalnej dyspepsji (FD) różnią się od tych dla niestrawności organicznej i ogólnej niebadanej dyspepsji (UD)1920.
Czynniki demograficzne
Płeć żeńska konsekwentnie wskazywana jest jako czynnik ryzyka funkcjonalnej dyspepsji. W Korei Południowej rozpowszechnienie FD u kobiet (12,4%) było wyższe niż u mężczyzn (7,8%)21. W globalnej analizie wykazano, że częstość występowania FD była wyższa u kobiet bez względu na zastosowaną definicję (9,0% w porównaniu z 7,0% u mężczyzn)6. Różnica ta może wynikać z wewnętrznych, specyficznych dla płci różnic w funkcjonowaniu przewodu pokarmowego7.
Wiek również wpływa na rozpowszechnienie FD. W kohorcie koreańskiej częstość występowania była nieco wyższa u osób w wieku powyżej 60 lat (11,3%) w porównaniu z osobami poniżej 60. roku życia (9,9%)21. Badania z krajów o niskim i średnim dochodzie wykazały znaczący wzrost częstości występowania FD wraz z wiekiem, osiągając 48,3% u osób powyżej 60. roku życia16.
Poziom wykształcenia również okazał się istotnym czynnikiem, przy czym wykształcenie poniżej poziomu uniwersyteckiego wiązało się z wyższym ryzykiem FD w populacji koreańskiej1121.
Czynniki infekcyjne i zapalne
Infekcja Helicobacter pylori związana jest ze zwiększonym ryzykiem dyspepsji, jednak jej związek z funkcjonalną dyspepsją jest bardziej złożony322. Nie ma wyraźnych różnic między pacjentami zakażonymi a niezakażonymi pod względem częstości występowania i nasilenia dyspepsji22. Niemniej jednak, zgodnie z wytycznymi Maastricht IV, terapia eradykacyjna jest uważana za właściwą dla pacjentów z potwierdzoną infekcją H. pylori i rozpoznaniem funkcjonalnej dyspepsji (stopień rekomendacji: A)22.
Ponadto zainfekowanie przebyta infekcja żołądkowo-jelitowa (poinfekcyjne zapalenie żołądka i jelit) stanowi czynnik ryzyka rozwoju FD23. Najnowsze badania wskazują również na związek pomiędzy przebytą infekcją COVID-19 a rozwojem funkcjonalnej dyspepsji15.
Czynniki stylu życia i środowiskowe
Palenie tytoniu, zwiększone spożycie kofeiny i stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) wydają się bardziej istotne dla niebadanej dyspepsji niż dla funkcjonalnej dyspepsji1920. Jednakże, w badaniach ogólnopopulacyjnych wykazano, że NLPZ, palenie i infekcja H. pylori są czynnikami ryzyka dyspepsji, choć korelacje te są umiarkowane317.
Dodatkowe zidentyfikowane czynniki modyfikowalne obejmują silny stres, przewlekłe zmęczenie, nieprawidłowy wskaźnik masy ciała (BMI) oraz niewystarczającą lub zbyt długą liczbę godzin snu15. Badania wykazały także związek między FD a zwiększonym ryzykiem chorób atopowych, zwłaszcza astmy, oraz chorób autoimmunologicznych24.
Współwystępowanie z innymi zaburzeniami układu pokarmowego
Funkcjonalna dyspepsja często nakłada się z innymi funkcjonalnymi zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi, w tym z chorobą refluksową przełyku (GERD), szczególnie jej nieerozyjną postacią (NERD), oraz z zespołem jelita drażliwego (IBS)25.
Badanie dotyczące nakładania się FD i GERD u pacjentów poddawanych badaniom przesiewowym wykazało, że FD występowała częściej u pacjentów z nieerozyjną chorobą refluksową niż u pacjentów z refluksowym zapaleniem przełyku (74,3% vs 10,5%)26. W Nigerii nakładanie się GERD z dyspepsją i/lub IBS zaobserwowano w ponad 50% przypadków27.
W Brazylii 52,8% badanych zgłaszało zgagę, a ponad 18% doświadczało jej co najmniej raz w tygodniu, co wskazuje na znaczne nakładanie się objawów dyspeptycznych i refluksowych13.
Wpływ społeczno-ekonomiczny
Chociaż funkcjonalna dyspepsja nie wpływa na przeżywalność, znacząco obniża jakość życia i prowadzi do znacznych kosztów opieki zdrowotnej2829. Pacjenci z dyspepsją częściej charakteryzują się niższą produktywnością pracy i wyższymi kosztami opieki zdrowotnej w porównaniu do osób bez niestrawności29.
Bezpośrednie i pośrednie koszty FD, ze względu na jej wysoką częstość występowania i przewlekły charakter, są ogromne. Ekstrapolując dane dotyczące pacjentów z FD na populację USA, obliczono, że w 2009 roku koszty związane z FD wyniosły 18,4 miliarda dolarów303132.
W analizie ambulatoryjnych wizyt z powodu przewlekłych objawów z górnego odcinka przewodu pokarmowego w Stanach Zjednoczonych, dyspepsja była drugą najczęstszą przyczyną wizyt, z ponad 1,2 miliona wizyt rocznie28. Jest to również częsta przyczyna skierowań do gastroenterologów – szacuje się, że dyspepsja stanowi 2-7% wizyt u lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej1833.
Trendy w epidemiologii niestrawności funkcjonalnej
Obserwuje się kilka istotnych trendów w epidemiologii funkcjonalnej dyspepsji:
- Stopniowy spadek częstości występowania FD na przestrzeni czasu (1990-2020), co może wynikać ze zmian w kryteriach diagnostycznych i zwiększonej świadomości choroby634
- Większe rozpowszechnienie w krajach rozwijających się (9,1%) w porównaniu do krajów rozwiniętych (8,0%)6
- Znacznie wyższe wskaźniki w krajach o niskim i średnim dochodzie (37,9%) w porównaniu do krajów o wysokim dochodzie (10%)16
- Wzrost częstości występowania dyspepsji związany ze zmieniającym się stylem życia współczesnego społeczeństwa – dyspepsję obserwowano u około 45% pacjentów w latach 2020-21, co wzrosło do 54% w 2022 roku35
Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym
Pomimo znacznego postępu w badaniach nad niebadaną i funkcjonalną dyspepsją, nadzór epidemiologiczny napotyka na szereg wyzwań12:
- Trudności w wykluczeniu choroby organicznej u dużej liczby osób w badaniach populacyjnych
- Zmieniające się kryteria diagnostyczne, zwłaszcza kolejne rewizje kryteriów rzymskich
- Nakładanie się objawów z innymi zaburzeniami funkcjonalnymi przewodu pokarmowego
- Niespójne metody badawcze i różne definicje stosowane w badaniach epidemiologicznych
- Fakt, że wielu pacjentów nie szuka pomocy medycznej i samodzielnie leczy objawy preparatami dostępnymi bez recepty36
Dodatkowo, w wielu regionach brakuje aktualnych danych epidemiologicznych. Na przykład, w Korei Południowej istnieje niedostatek danych z badań populacyjnych lub kohortowych pacjentów25. W Japonii, ze względu na brak wiarygodnych danych, trudno jest określić, czy częstość występowania FD wzrasta12.
Potrzeby badawcze
Istniejące dane epidemiologiczne wskazują na kilka obszarów wymagających dalszych badań:
- Więcej międzykulturowych badań mających na celu poznanie rzeczywistych faktów dotyczących epidemiologii FD w Azji i na świecie37
- Badania dotyczące epidemiologii FD w krajach, gdzie dotychczas takich analiz nie przeprowadzono16
- Dokładniejsze określenie częstości występowania funkcjonalnej dyspepsji według podtypów (zespół dolegliwości poposiłkowych, zespół bólu nadbrzusza)
- Lepsze zrozumienie wpływu zmieniających się kryteriów diagnostycznych na szacowane rozpowszechnienie
- Aktualne dane ekonomiczne dotyczące kosztów dyspepsji dla systemu opieki zdrowotnej38
- Badania dotyczące specyficznych funkcjonalnych zaburzeń żołądkowo-jelitowych (FGID) lub zaburzeń interakcji jelitowo-mózgowej39
Te obszary badawcze są kluczowe dla lepszego zrozumienia epidemiologii funkcjonalnej dyspepsji i opracowania skutecznych strategii diagnostycznych i terapeutycznych.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.