Hipotermia
Etiologia i przyczyny
Hipotermia definiowana jest jako obniżenie temperatury ciała poniżej 35°C, wynikające z przewagi utraty ciepła nad jego produkcją. Wyróżnia się hipotermię pierwotną, spowodowaną bezpośrednią ekspozycją na zimno (np. przebywanie w niskich temperaturach, zanurzenie w zimnej wodzie, mokra odzież), oraz hipotermię wtórną, będącą konsekwencją zaburzeń metabolicznych, endokrynologicznych (np. niedoczynność tarczycy, hipoglikemia), neurologicznych (np. urazy OUN, stwardnienie rozsiane) czy jatrogennej (np. infuzje zimnych płynów, znieczulenie). Utrata ciepła zachodzi głównie przez promieniowanie, przewodzenie, konwekcję i parowanie, z czego zanurzenie w zimnej wodzie może powodować utratę ciepła nawet 25-krotnie szybciej niż ekspozycja na zimne powietrze. Alkohol i niektóre leki (psychotropowe, przeciwbólowe, uspokajające, beta-blokery) zwiększają ryzyko hipotermii poprzez wazodylatację, upośledzenie drżenia i zaburzenia osądu.
Etiologia Hipotermii
Hipotermia to stan, w którym temperatura ciała spada poniżej 35°C (95°F). Występuje, gdy organizm traci ciepło szybciej niż jest w stanie je wytworzyć. Choć najczęściej kojarzy się ją z ekspozycją na niskie temperatury, hipotermia może rozwinąć się również w innych okolicznościach, wynikających z różnych przyczyn medycznych, środowiskowych i społecznych.123
Hipotermia pierwotna
Hipotermia pierwotna wynika bezpośrednio z ekspozycji środowiskowej, bez udziału choroby podstawowej zaburzającej regulację temperatury. Jest to najczęstsza forma hipotermii spotykana w oddziałach ratunkowych.45
Ekspozycja na zimno
Główne czynniki środowiskowe prowadzące do hipotermii pierwotnej to:
- Przebywanie w niskich temperaturach bez odpowiedniego ubrania16
- Zbyt długie przebywanie na zimnie71
- Pozostawanie w mokrym ubraniu bez możliwości zmiany lub przejścia do ciepłego, suchego miejsca18
- Wpadnięcie do zimnej wody (np. podczas wypadku na łodzi)19
- Przebywanie w niedogrzanym pomieszczeniu61
Szczególnie niebezpiecznym czynnikiem jest zanurzenie w zimnej wodzie, które może powodować utratę ciepła nawet 25 razy szybciej niż ekspozycja na zimne powietrze o tej samej temperaturze.107 Nagłe zanurzenie w bardzo zimnej wodzie może doprowadzić do śmiertelnej hipotermii w ciągu zaledwie 5-15 minut.7
Mechanizmy utraty ciepła
Utrata ciepła z organizmu następuje na cztery główne sposoby:11
- Promieniowanie – najczęstsza metoda utraty ciepła, gdy ciepło opuszcza ciało w postaci fal elektromagnetycznych podczerwonych i przechodzi do powietrza
- Przewodzenie – bezpośredni transfer ciepła z jednego obiektu do drugiego, np. gdy dotykamy zimnej powierzchni
- Konwekcja – utrata ciepła spowodowana ruchem powietrza, znana jako „efekt wiatru”
- Parowanie – gdy się pocimy, woda odparowuje ze skóry, przenosząc ciepło do otaczającego powietrza
Z tych mechanizmów, konwekcyjna utrata ciepła do zimnego powietrza i przewodzeniowa utrata ciepła do wody są najczęstszymi przyczynami przypadkowej hipotermii.1213
Hipotermia wtórna
Hipotermia wtórna to obniżenie temperatury ciała wynikające z zaburzenia punktu nastawienia temperatury przez chorobę podstawową. Może wystąpić nawet w ciepłym środowisku, jeśli występują określone stany medyczne.414
Zmniejszona produkcja ciepła
Wiele stanów medycznych może prowadzić do zmniejszonej zdolności organizmu do wytwarzania ciepła:1516
- Zaburzenia endokrynologiczne: niedoczynność tarczycy (hipotyreoiza), niedoczynność przysadki (hipopituitaryzm), niedoczynność nadnerczy (hipoadrenalizm)1718
- Zaburzenia metaboliczne: hipoglikemia, niedożywienie, wyniszczenie (kacheksja), kwasica ketonowa cukrzycowa1920
- Zaburzenia nerwowo-mięśniowe: skrajne grupy wiekowe (niemowlęta i osoby starsze) ze względu na niższą efektywność neuromięśniową215
Zwiększona utrata ciepła
Niektóre stany mogą zwiększać utratę ciepła przez organizm:1516
- Choroby skóry: łuszczyca, oparzenia, inne stany prowadzące do erytrodermii (uogólnionego zaczerwienienia skóry)2122
- Wazodylatacja: spowodowana lekami lub toksynami, w tym alkoholem2324
- Jatrogenne: infuzje zimnych płynów, nadmierne leczenie udaru cieplnego, ekspozycja podczas porodu awaryjnego1524
Zaburzenia termoregulacji
Wiele stanów może prowadzić do upośledzenia zdolności organizmu do regulacji temperatury:2516
- Zaburzenia ośrodkowego układu nerwowego: urazy, udary, krwawienia śródczaszkowe, choroba Parkinsona, guzy mózgu, choroba Wernickego, stwardnienie rozsiane2627
- Urazy rdzenia kręgowego: prowadzące do rozszerzenia naczyń obwodowych i zwiększonej utraty ciepła2224
- Sepsa: może prezentować się jako hipotermia, szczególnie u osób w skrajnych grupach wiekowych1713
- Inne stany: uraz wielonarządowy, zapalenie trzustki, przedłużone zatrzymanie krążenia, mocznica2516
Wpływ leków i substancji psychoaktywnych
Leki i substancje psychoaktywne mogą prowadzić do hipotermii poprzez różne mechanizmy:2829
Alkohol
Alkohol jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka rozwoju hipotermii:3029
- Powoduje rozszerzenie naczyń krwionośnych (wazodylatację), zwiększając utratę ciepła przez skórę2817
- Upośledza naturalną reakcję drżenia organizmu2813
- Wpływa na osąd dotyczący potrzeby schronienia się przed zimnem lub noszenia ciepłej odzieży288
- Osoba pod wpływem alkoholu, która traci przytomność w niskiej temperaturze, jest szczególnie narażona na rozwój hipotermii2819
Leki i inne substancje
Wiele leków może zmieniać zdolność organizmu do regulacji temperatury:2825
- Leki psychotropowe: leki przeciwdepresyjne, leki przeciwpsychotyczne, fenotiazyny2329
- Leki przeciwbólowe: narkotyczne leki przeciwbólowe, meperydyna2523
- Leki uspokajające: benzodiazepiny, barbiturany2423
- Leki krążeniowe: beta-blokery, klonidyna2523
- Środki znieczulające: środki do znieczulenia ogólnego, które mogą upośledzać termoregulację3132
Czynniki ryzyka hipotermii
Niektóre grupy osób są szczególnie narażone na rozwój hipotermii z powodu czynników fizjologicznych, społecznych lub środowiskowych:119
Grupy wiekowe
- Osoby starsze:
- Niemowlęta i małe dzieci:
Czynniki fizjologiczne
- Wyczerpanie i zmęczenie: zmniejszają zdolność organizmu do tolerowania zimna138
- Niedożywienie i odwodnienie: utrudniają produkcję energii i utrzymanie optymalnej funkcji metabolicznej3940
- Niska zawartość tkanki tłuszczowej: zmniejsza izolację cieplną organizmu37
- Urazy lub stany ograniczające ruch: zmniejszają zdolność organizmu do generowania ciepła3941
Czynniki społeczne i środowiskowe
- Bezdomność: brak schronienia i odpowiedniej odzieży529
- Ubóstwo: nieodpowiednie ogrzewanie, izolacja domów, brak dostępu do ciepłej odzieży429
- Zaburzenia psychiczne: mogą wpływać na właściwy osąd dotyczący ubierania się odpowiednio do pogody lub rozumienia ryzyka zimna15
- Izolacja społeczna: szczególnie u osób starszych2943
Hipotermia operacyjna
Hipotermia perioperacyjna to stan, w którym temperatura ciała pacjenta spada poniżej 36°C podczas zabiegu chirurgicznego. Występuje z kilku powodów:3144
- Zaburzenia termoregulacji spowodowane znieczuleniem: zarówno znieczulenie ogólne, jak i regionalne upośledzają autonomiczną kontrolę temperatury3132
- Ekspozycja na zimne środowisko sali operacyjnej: temperatura sali operacyjnej przyczynia się do hipotermii śródoperacyjnej głównie poprzez utratę ciepła przez promieniowanie31
- Rozszerzenie naczyń: wywołane przez znieczulenie ogólne lub regionalne31
- Wpływ zimnych płynów infuzyjnych2024
Hipotermia operacyjna dotyka ponad 60% pacjentów śródoperacyjnie i może mieć poważne konsekwencje, takie jak zwiększone ryzyko krwawienia, infekcji oraz zdarzeń sercowych, a także potencjalnie wydłużony pobyt w szpitalu.32
Specjalne przypadki hipotermii
Hipotermia terapeutyczna
W niektórych przypadkach hipotermia jest celowo wywoływana jako metoda leczenia:4546
- Stosowana głównie po zatrzymaniu krążenia w celu neuroprotekcji447
- Może zmniejszać ryzyko śmierci i zwiększać szanse na dobry powrót do zdrowia w określonych okolicznościach45
- Badana również w innych stanach, np. u ofiar ran postrzałowych i ran kłutych, aby dać chirurgom więcej czasu na operację48
Okresowa hipotermia spontaniczna
Rzadkie zaburzenie charakteryzujące się spontanicznym, okresowym obniżeniem temperatury ciała i nadmierną potliwością przy braku uszkodzenia podwzgórza:2749
- Dokładny mechanizm patofizjologiczny tego zespołu nadal nie jest w pełni zrozumiały49
- Postulowane mechanizmy obejmują dysfunkcję podwzgórza, nieprawidłowości neurochemiczne, procesy zapalne i aktywność padaczkową49
- Może wystąpić w przypadkach krwawienia podpajęczynówkowego lub urazowego uszkodzenia mózgu26
Hipotermia w sepsie
Choć większość pacjentów z sepsą rozwija gorączkę, u niektórych może wystąpić hipotermia:1350
- Szczególnie częsta u osób starszych i już hospitalizowanych pacjentów20
- Hipotermia w sepsie jest związana z gorszymi wynikami leczenia13
- Jeśli nie ma innej oczywistej przyczyny hipotermii, należy rozważyć sepsę50
Klasyfikacja etiologii hipotermii
W celach praktycznych możemy sklasyfikować przyczyny hipotermii w następujący sposób:1651
| Typ hipotermii | Podkategoria | Przykładowe przyczyny |
|---|---|---|
| Pierwotna (środowiskowa) | Ekspozycja na zimne powietrze | Nieodpowiednia odzież, długie przebywanie na zimnie, bezdomność |
| Zanurzenie w zimnej wodzie | Wypadki na łodzi, upadki do zimnej wody, ratowanie tonących | |
| Niedostateczne ogrzewanie pomieszczeń | Słabe ogrzewanie, nadmierna klimatyzacja, ubóstwo energetyczne | |
| Wtórna (metaboliczna) | Zmniejszona produkcja ciepła | Niedoczynność tarczycy, niedoczynność przysadki, niedoczynność nadnerczy, hipoglikemia, niedożywienie |
| Zwiększona utrata ciepła | Erytrodermia, łuszczyca, oparzenia, wazodylatacja polekowa | |
| Zaburzenia termoregulacji | Urazy OUN, udary, krwawienia śródczaszkowe, choroba Parkinsona, guzy mózgu, stwardnienie rozsiane, sepsa | |
| Indukowana przez substancje | Alkohol | Wazodylatacja, upośledzenie drżenia, zaburzenia osądu, utrata przytomności w zimnie |
| Leki i narkotyki | Leki przeciwdepresyjne, przeciwpsychotyczne, przeciwbólowe, uspokajające, beta-blokery, anestetyki | |
| Jatrogenna/operacyjna | Związana z zabiegami | Znieczulenie ogólne i regionalne, zimna sala operacyjna, przetaczanie zimnych płynów |
| Terapeutyczna | Celowo indukowana | Po zatrzymaniu krążenia, wybrane urazy, ochrona neurologiczna |
Szeroka różnorodność czynników może powodować hipotermię, a ich częstość występowania różni się w zależności od regionu. Powszechne przyczyny, które nie powinny zostać przeoczone, obejmują choroby zakaźne, endokrynologiczne, neurologiczne, kardiologiczne i żołądkowo-jelitowe, urazy, zatrucie alkoholem i hipotermię pierwotną. Do rzadszych przyczyn należą niedoczynność tarczycy i hipotermia wywołana lekami.51
Badania pokazują, że częstość występowania chorób wewnętrznych jako przyczyny hipotermii wzrasta z wiekiem, podczas gdy częstość występowania czynników zewnętrznych, takich jak zatrucie alkoholem, utonięcie i samookaleczenie, maleje z wiekiem.43 Dlatego też szczególnie u osób starszych ważne jest poszukiwanie przyczyn medycznych hipotermii, nawet jeśli wydaje się, że przyczyną była ekspozycja na zimno.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.