Guzy ślinianki przyusznej
Etiologia i przyczyny
Guzy ślinianki przyusznej stanowią około 80% wszystkich guzów ślinianek, z dominującym udziałem łagodnych zmian (75-80%), w tym gruczolaka wielopostaciowego (60%) i guza Warthina (10%). Złośliwe guzy przyusznicy stanowią 15-30%, z najczęstszymi typami takimi jak rak śluzowo-naskórkowy i rak gruczołowo-torbielowaty. Patogeneza opiera się na mutacjach DNA prowadzących do niekontrolowanego wzrostu komórek, z translokacją chromosomową 4 i 9 aktywującą gen NR4A3 w gruczolakoraku zrazikowym. Teoria wielokomórkowa sugeruje różne komórki macierzyste jako źródło poszczególnych typów guzów. Ryzyko rozwoju guzów zwiększa ekspozycja na promieniowanie jonizujące (zwłaszcza po 15-20 latach od napromieniania), palenie tytoniu (szczególnie w przypadku guza Warthina, z ośmiokrotnie wyższą częstością u palaczy), a także czynniki zawodowe i infekcje wirusowe (EBV, HPV, HIV). Wiek (50-70 lat) i płeć (większa częstość łagodnych guzów u kobiet) również wpływają na epidemiologię.
Etiologia guzów ślinianki przyusznej
Guzy ślinianki przyusznej to zmiany komórek rozpoczynające się w śliniankach przyusznych, stanowiące najczęstszy typ guzów ślinianek (około 80% wszystkich guzów ślinianek). Dokładna przyczyna powstawania tych guzów pozostaje w dużej mierze nieznana, mimo prowadzonych badań12. Guzy te rozpoczynają się jako rozrost komórek w śliniankach przyusznych, gdy komórki rozwijają zmiany w swoim DNA, co prowadzi do niekontrolowanego wzrostu1.
Mutacje DNA jako przyczyna guzów ślinianki przyusznej
Guzy ślinianki przyusznej powstają, gdy komórki w tych gruczołach rozwijają zmiany w swoim DNA. DNA zawiera instrukcje mówiące komórce, co ma robić. W zdrowych komórkach DNA daje instrukcje do wzrostu i namnażania się w określonym tempie oraz do obumierania w określonym czasie. W komórkach guza zmiany w DNA przekazują inne instrukcje – nakazują komórkom guza wytwarzać znacznie więcej komórek w szybkim tempie. Komórki guza mogą nadal żyć, gdy zdrowe komórki obumierałyby. Powoduje to nadmiar komórek12.
Czasami zmiany w DNA przekształcają komórki w komórki nowotworowe. Komórki nowotworowe mogą naciekać i niszczyć zdrowe tkanki. Z czasem komórki nowotworowe mogą oderwać się i rozprzestrzenić do innych części ciała. Gdy nowotwór się rozprzestrzenia, nazywany jest nowotworem przerzutowym3.
Badania wykazały, że u chorych z gruczolakorakiem zrazikowym (trzeci najczęstszy złośliwy nowotwór gruczołów ślinowych) dochodzi do translokacji materiału genetycznego między chromosomami 4 i 9, co było obecne we wszystkich badanych przypadkach. Zwykle takie translokacje w guzach prowadzą do nowej kombinacji genów, które następnie nabywają nowe właściwości onkogenne. W tym przypadku elementy regulacyjne pochodzą z obszaru, gdzie znajdują się geny odpowiedzialne za funkcje śliny, które są wysoce aktywne w gruczołach ślinowych. Po przegrupowaniu chromosomów, te wysoce aktywne elementy regulacyjne znajdują się w pobliżu genu NR4A3, który zwykle jest wyłączony po zakończeniu rozwoju zarodkowego. Sygnały aktywacyjne elementów regulacyjnych w gruczolakoraku zrazikowym powodują ponowne włączenie tego genu. NR4A3 działa jako czynnik transkrypcyjny regulujący aktywność wielu innych genów, które następnie wywołują podział i wzrost komórek, prowadząc ostatecznie do rozpoczęcia wzrostu guza12.
Istnieją dwie główne teorie dotyczące powstawania guzów gruczołów ślinowych, ale większość badaczy zgadza się z teorią wielokomórkową, według której każdy typ guza powstaje z określonej zróżnicowanej komórki pochodzenia w obrębie jednostki gruczołu ślinowego. Komórki macierzyste wydzielnicze dają początek rakowi śluzowo-naskórkowemu i płaskonabłonkowemu, podczas gdy komórki macierzyste wstawkowe mogą prowadzić do gruczolaków wielopostaciowych, raków gruczołowo-torbielowatych, onkocytomów, gruczolakoraków i gruczolakoraków zrazikowych1.
Czynniki ryzyka rozwoju guzów ślinianki przyusznej
Choć dokładna przyczyna większości guzów ślinianki przyusznej pozostaje nieznana, zidentyfikowano kilka czynników ryzyka, które mogą zwiększać prawdopodobieństwo ich rozwoju:
Ekspozycja na promieniowanie
Ekspozycja na promieniowanie jest jednym z najbardziej ustalonych czynników ryzyka rozwoju guzów ślinianki przyusznej. Narażenie na promieniowanie jonizujące zwiększa ryzyko wystąpienia nowotworów gruczołów ślinowych, co potwierdziły badania przeprowadzone wśród osób, które przeżyły wybuch bomby atomowej1. Ekspozycja na promieniowanie medyczne lub ultrafioletowe leczenie terapeutyczne głowy lub szyi oraz ekspozycja na pełne zdjęcia rentgenowskie jamy ustnej również zostały powiązane ze zwiększonym ryzykiem2.
Pacjenci, którzy przeszli radioterapię z powodu nowotworów głowy i szyi, mają zwiększone ryzyko rozwoju guzów ślinianki przyusznej, zwłaszcza jeśli gruczoły ślinowe nie były chronione podczas napromieniania1. Ryzyko to wzrasta po około 15-20 latach od ekspozycji12.
Związek z tytoniem i alkoholem
Związek między paleniem tytoniu a guzami ślinianki przyusznej jest złożony. Palenie papierosów zostało powiązane z wyższym ryzykiem wystąpienia guza Warthina, łagodnego guza ślinianki przyusznej12. Badania wykazały, że guzy Warthina są osiem razy częstsze u palaczy w porównaniu z osobami niepalącymi1. Ważne jest jednak, aby zauważyć, że zarówno alkohol, jak i palenie nie są powiązane z innymi rodzajami guzów gruczołów ślinowych, z wyjątkiem wspomnianych guzów Warthina1.
Związek między spożyciem alkoholu i tytoniu a złośliwymi guzami przyuszniczymi jest mniej jasny i pozostaje kontrowersyjny, ponieważ niektóre badania wykazują związek pozytywny, a inne brak istotnego związku1.
Ekspozycje zawodowe
Niektóre badania sugerują, że osoby pracujące z określonymi metalami (pył ze stopu niklu) lub minerałami (pył krzemionkowy) oraz osoby pracujące w górnictwie azbestowym, hydraulice, produkcji wyrobów gumowych i niektórych rodzajach obróbki drewna mogą być narażone na zwiększone ryzyko raka ślinianki przyusznej, ale te powiązania nie są pewne12.
Inne zawody związane z narażeniem na substancje toksyczne (np. azbest, metalurgia, budownictwo) mogą zwiększać ryzyko rozwoju guzów przyusznicy i innych guzów głowy i szyi1.
Infekcje wirusowe
Niektóre infekcje wirusowe mogą być powiązane z pewnymi guzami ślinianki. Badania wykazały, że niektóre rzadkie typy raka ślinianki mogą występować częściej u osób z określonymi zakażeniami wirusowymi, takimi jak wirus Epsteina-Barr i wirus brodawczaka ludzkiego (HPV)12.
Rak nasieniakopodobny, bardzo rzadki typ raka ślinianki, jest związany z wirusem Epsteina-Barr1. Osoby z wirusem ludzkiego niedoboru odporności (HIV) również są narażone na ryzyko raka ślinianki2.
Czynniki genetyczne
Czynniki genetyczne odgrywają istotną rolę w rozwoju guzów ślinianki przyusznej w niektórych przypadkach, chociaż jest to mniej powszechne1. Ryzyko rozwoju raka ślinianki przyusznej może być zwiększone, jeśli ktoś inny w rodzinie miał tę chorobę1.
Niektóre osoby wydają się dziedziczyć słabą zdolność do detoksykacji (rozkładu) niektórych rodzajów substancji rakotwórczych. Osoby te są bardziej wrażliwe na rakotwórcze działanie dymu tytoniowego i niektórych przemysłowych substancji chemicznych1.
Wiek i płeć
Ryzyko zachorowania na guzy ślinianki przyusznej wzrasta wraz z wiekiem. Większość guzów przyuszniczych występuje u osób w wieku od 50 do 70 lat1. Niektóre typy łagodnych guzów przyuszniczych, takie jak gruczolak wielopostaciowy, są częstsze u kobiet2.
Z wyjątkiem guzów Warthina, łagodne guzy ślinianki przyusznej częściej występują u kobiet niż u mężczyzn. Mediana wieku występowania tych guzów przypada na piątą dekadę życia. Guzy przyusznicy występują najczęściej u osób rasy kaukaskiej1.
Potencjalne czynniki etiologiczne budzące kontrowersje
Telefony komórkowe
Niektóre badania sugerują związek między intensywnym używaniem telefonów komórkowych a zwiększonym ryzykiem łagodnych i złośliwych guzów przyusznicy12. Jednak inne badania nie znalazły dowodów na istnienie takiego związku1. Obecnie nie ma wystarczających danych medycznych i badań, aby jednoznacznie zidentyfikować nadmierne korzystanie z telefonów komórkowych jako przyczynę guzów przyusznicy1.
Dieta
Niektóre badania wykazały, że dieta uboga w warzywa i bogata w tłuszcze zwierzęce może zwiększać ryzyko raka ślinianki, ale potrzebne są dalsze badania, aby potwierdzić to potencjalne powiązanie1.
Masa ciała
Retrospektywne badanie przeprowadzone przez Kadletza i wsp. sugeruje, że wysoki wskaźnik masy ciała (BMI) i zespół metaboliczny mogą zwiększać ryzyko powstawania guza Warthina. Badacze stwierdzili BMI wynoszące 29,1 u pacjentów z guzem Warthina, w porównaniu z 26,2 u osób z innymi rodzajami łagodnych guzów przyusznicy. Ponadto pacjenci z guzem Warthina mieli 62,4% częstość występowania chorób współistniejących związanych z zespołem metabolicznym, w porównaniu z 35,2% u innych1.
Różnice między guzami łagodnymi i złośliwymi
Około 75-80% guzów ślinianki przyusznej to zmiany łagodne1. Najczęstszym typem łagodnego guza jest gruczolak wielopostaciowy (około 60% guzów przyusznicy), a następnie guz Warthina (około 10% guzów przyusznicy)1.
Guzy złośliwe stanowią około 15-30% guzów przyusznicy; najczęściej zgłaszanym z nich jest rak śluzowo-naskórkowy, a następnie rak gruczołowo-torbielowaty1. Chociaż około 70% wszystkich guzów przyusznicy jest łagodnych, biorąc pod uwagę ogólnie wyższą częstość występowania guzów ślinianki przyusznej w porównaniu z innymi gruczołami ślinowymi, 70% wszystkich złośliwych nowotworów gruczołów ślinowych powstaje w śliniance przyusznej1.
Rzadko guz może być złośliwą transformacją z wcześniejszego łagodnego guza (jak w przypadku raka powstającego w obrębie wcześniejszego łagodnego gruczolaka wielopostaciowego)1. Gruczolaków wielopostaciowych mogą ulegać złośliwej transformacji, ale ta transformacja zwykle występuje tylko wtedy, gdy łagodny guz był obecny przez 15 do 20 lat1.
Najczęstszym typem nieprawidłowej masy w śliniance przyusznej jest wolno rosnący łagodny (niezłośliwy) guz ślinianki przyusznej. Guz stopniowo zwiększa rozmiar gruczołu. Niektóre z tych guzów mogą być złośliwe1.
Podsumowanie etiologii guzów ślinianki przyusznej
Dokładne przyczyny większości guzów ślinianki przyusznej pozostają nieznane, mimo prowadzonych badań. Główną rolę w powstawaniu tych guzów odgrywają mutacje DNA prowadzące do niekontrolowanego wzrostu komórek. Zidentyfikowano kilka czynników ryzyka, w tym ekspozycję na promieniowanie, palenie tytoniu (głównie związane z guzami Warthina), niektóre infekcje wirusowe oraz narażenie zawodowe na określone substancje chemiczne. Wiek i płeć również wpływają na ryzyko rozwoju tych guzów123.
Potrzebne są dodatkowe badania, aby lepiej zrozumieć etiologię guzów ślinianki przyusznej oraz zidentyfikować skuteczne strategie profilaktyki i leczenia. Prowadzone są badania genetyczne mające na celu określenie, czy dziedziczność może odgrywać rolę w rozwoju guzów przyusznicy1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.