Guzy neuroendokrynne
Epidemiologia
Guzy neuroendokrynne (NET) to heterogenna grupa nowotworów wywodzących się z komórek neuroendokrynnych, charakteryzujących się zdolnością do syntezy i wydzielania monoamin. Epidemiologicznie obserwuje się istotny wzrost zachorowalności na NET na całym świecie, ze standaryzowaną według wieku zapadalnością w USA wzrastającą z 4,90/100 000 w 2000 roku do 8,19/100 000 w 2018 roku (roczna zmiana procentowa 3,40%). W Europie, Azji i innych regionach również notuje się wzrost, np. w Polsce roczna zachorowalność wynosi 5,86/100 000. Najczęstszą lokalizacją są guzy żołądkowo-jelitowo-trzustkowe (GEP-NET), stanowiące około 70% wszystkich NET, z regionalnymi różnicami w dystrybucji anatomicznej. Średni wiek diagnozy to około 60 lat, z przewagą mężczyzn w niektórych populacjach i różnicami rasowymi w częstości występowania i rokowaniu. Wzrost zachorowalności przypisuje się m.in. lepszej diagnostyce obrazowej (CT, MRI, PET), zwiększonemu wykorzystaniu endoskopii oraz poprawie klasyfikacji histopatologicznej.
- Epidemiologia guzów neuroendokrynnych
- Trendy zachorowalności na świecie
- Dystrybucja guzów neuroendokrynnych według lokalizacji
- Charakterystyka demograficzna pacjentów
- Czynniki wpływające na wzrost zachorowalności
- Przeżywalność i rokowanie
- Nadzór i monitorowanie
- Znaczenie rejestracji i nadzoru epidemiologicznego
- Przyszłe trendy i prognozy
Epidemiologia guzów neuroendokrynnych
Guzy neuroendokrynne (NET, Neuroendocrine Tumors) to rzadkie nowotwory wywodzące się z komórek neuroendokrynnych, charakteryzujące się zdolnością do syntezy i wydzielania monoamin dzięki swojemu neuroendokrynnemu pochodzeniu. Stanowią one heterogenną grupę nowotworów o zróżnicowanym przebiegu klinicznym – od indolentnego do wysoce agresywnego.12 Przez ostatnie kilkadziesiąt lat zaobserwowano znaczący wzrost częstości występowania tych nowotworów na całym świecie, co czyni je istotnym wyzwaniem dla współczesnej medycyny.
Trendy zachorowalności na świecie
Zachorowalność na guzy neuroendokrynne stale rośnie w Ameryce Północnej, Azji i Europie, przy czym ten wzrost wydaje się być najbardziej znaczący w Ameryce Północnej.3 Dane zebrane w ciągu ostatnich 20 lat w kilku krajach europejskich i USA szacują zapadalność na 1-5 przypadków na 100 000 mieszkańców, z tendencją wzrostową w ostatnich latach.4 Według najnowszych danych z bazy SEER (Surveillance, Epidemiology, and End Results) w USA, standaryzowana według wieku zachorowalność na NET wzrosła z 4,90 przypadków na 100 000 osób w 2000 roku do 8,19 przypadków na 100 000 osób w 2018 roku (roczna zmiana procentowa 3,40; 95% przedział ufności, 3,13-3,67).5
W USA w ciągu ostatnich 4 dekad częstość występowania NET wzrosła ponad 6-krotnie, z przeważającym wzrostem guzów zlokalizowanych, a nie przerzutowych. Obecna częstość występowania NET w USA szacowana jest na około 170 000 pacjentów.6 Badanie oparte na danych z bazy SEER zidentyfikowało 64 971 pacjentów z NET między 1973 a 2012 rokiem. Wśród pierwotnych lokalizacji guzów, żołądkowo-jelitowo-trzustkowe NET (GEP-NET) wykazały najwyższą częstość występowania, wynoszącą 3,56 przypadków na 100 000.6
Również w innych regionach świata odnotowano znaczący wzrost zachorowalności:
- W Tajwanie standaryzowana według wieku zachorowalność na NET wzrosła z 0,244 na 100 000 w 1996 roku do 3,162 na 100 000 w 2015 roku.7
- W badaniu z Pekinu wykazano, że częstość występowania nowotworów neuroendokrynnych (NEN) wzrosła z 1,07/100 000 do 3,53/100 000 w latach 1998-2018.8
- W Polsce szacowana roczna zachorowalność na NEN wynosi 5,86 na 100 000 osób/rok i stale rośnie.9
- W Singapurze zaobserwowano niemal czterokrotny wzrost standaryzowanej według wieku częstości występowania NET w ciągu 22 lat.10
- W Rosji między 2017 a 2019 rokiem liczba pacjentów z NET wzrosła z 21 668 (częstość występowania 14,75 na 100 000 mieszkańców) do 25 782 (częstość występowania 17,54 na 100 000 mieszkańców).11
Dystrybucja guzów neuroendokrynnych według lokalizacji
Dystrybucja GEP-NET różni się regionalnie. W Ameryce Północnej najczęściej występują NET jelita cienkiego i odbytnicy, w Azji NET odbytnicy i trzustki, a w Europie NET jelita cienkiego i trzustki.3 Ta różnica w dystrybucji anatomicznej może być związana z czynnikami genetycznymi, środowiskowymi lub różnicami w praktykach diagnostycznych między różnymi regionami świata.12
Według dostępnych danych:
- NET żołądkowo-jelitowo-trzustkowe (GEP-NET) stanowią około 70% wszystkich guzów neuroendokrynnych13
- NET układu oskrzelowo-płucnego stanowią około 20-30% przypadków13
- NET trzustki (pNET) stanowią mniej niż 2% wszystkich nowotworów trzustki, choć ich liczba rośnie14
- NET odbytnicy wykazują najwyższą częstość występowania w Azji Wschodniej12
- NET wyrostka robaczkowego stanowią 0,16-2,3% appendektomii i są zwykle diagnozowane przypadkowo15
Charakterystyka demograficzna pacjentów
Analiza danych demograficznych pacjentów z NET wykazuje pewne prawidłowości w zależności od wieku, płci i rasy:
- Większość pacjentów z NET jest w starszym wieku, ze średnim wiekiem w momencie diagnozy wynoszącym 60 lat14
- W badaniu z Brazylii obejmującym 15 859 przypadków NET, większość wystąpiła u mężczyzn (53,4%) i u osób poniżej 65 roku życia (63,3%)13
- W Pekinie częstość występowania u mężczyzn była znacząco wyższa niż u kobiet (4,41/100 000 vs. 1,69/100 000)8
- Zachorowalność rośnie z wiekiem i osiąga szczyt w grupie wiekowej 70-74 lat816
- W USA NET występują częściej u osób rasy białej niż czarnej, a kobiety są nieco bardziej narażone na rozwój NET żołądkowo-jelitowych niż mężczyźni17
- W przypadku NET wyrostka robaczkowego obserwuje się nieznaczną przewagę u kobiet, a najwyższe wskaźniki zachorowalności występują u kobiet w wieku 15-19 lat i u mężczyzn w wieku 20-29 lat18
Warto zauważyć, że charakterystyka demograficzna pacjentów z NET może się różnić w zależności od lokalizacji anatomicznej guza, co może wskazywać na różne czynniki patogenetyczne w różnych podtypach tych nowotworów.
Czynniki wpływające na wzrost zachorowalności
Przyczyny obserwowanego wzrostu częstości występowania NET nie są w pełni wyjaśnione, jednak eksperci wymieniają kilka istotnych czynników:19
- Zwiększona świadomość choroby wśród lekarzy i pacjentów
- Ulepszenie metod diagnostycznych, w tym szersze zastosowanie badań obrazowych, takich jak tomografia komputerowa (CT), rezonans magnetyczny (MRI) oraz pozytonowa tomografia emisyjna (PET)
- Zwiększone wykorzystanie endoskopii w badaniach przesiewowych, szczególnie w kierunku raka jelita grubego, co prowadzi do przypadkowego wykrywania NET odbytnicy i innych lokalizacji20
- Przypadkowe wykrycie (incydentalnie) podczas badań obrazowych wykonywanych z innych powodów14
- Ulepszone systemy klasyfikacji i standaryzacja kryteriów diagnostycznych21
Warto podkreślić, że wzrost zachorowalności jest szczególnie wyraźny w przypadku guzów w stadium miejscowym oraz guzów stopnia G1, co sugeruje, że wcześniejsze wykrywanie odgrywa istotną rolę w tym trendzie.5
Przeżywalność i rokowanie
Ogólne przeżycie pacjentów z guzami neuroendokrynnymi wydaje się poprawiać z czasem.3 Według danych z bazy SEER, względne wskaźniki przeżycia dla wszystkich guzów neuroendokrynnych wynoszą: 80,5% po 1 roku, 68,4% po 5 latach i 63,5% po 10 latach.5 Jednak rokowanie różni się znacząco w zależności od kilku czynników:
Czynniki wpływające na rokowanie
- Stopień zaawansowania guza – Im bardziej zaawansowane stadium choroby, tym gorsze przeżycie. Około 97% osób z NET żołądkowo-jelitowymi, które otrzymały leczenie przed rozprzestrzenieniem się guza, żyje 5 lat po diagnozie. Ten wskaźnik spada do 95%, jeśli guz rozprzestrzenia się do pobliskich tkanek lub węzłów chłonnych, i do około 67%, gdy choroba rozprzestrzenia się poza układ pokarmowy.22
- Stopień zróżnicowania (grading) – Guzy o niższym stopniu złośliwości (G1) mają lepsze rokowanie niż guzy o wyższym stopniu złośliwości (G3).23
- Lokalizacja pierwotna – NET wyrostka robaczkowego i odbytnicy mają najlepsze rokowanie, z 5-letnim przeżyciem specyficznym dla choroby wynoszącym odpowiednio 90,3% i 95,6%.24 NET płucne mają gorsze rokowanie niż NET pozapłucne, z 5-letnim wskaźnikiem przeżycia całkowitego wynoszącym 19,45% dla NET płucnych i 54,02% dla NET pozapłucnych.25
- Płeć – W niektórych badaniach obserwowano lepsze przeżycie u kobiet niż u mężczyzn.25 W badaniu z Tajwanu 5-letnie przeżycie obserwowane wynosiło 50,4% dla wszystkich NET (43,4% dla mężczyzn i 61,8% dla kobiet, P≤0.0001).26
- Rasa – Istnieją różnice w przeżyciu między grupami rasowymi i etnicznymi, przy czym poprawę przeżycia dla NET okrężnicy i jelita cienkiego obserwowano głównie u osób rasy białej nie-latynoskiej, a nie u osób rasy czarnej lub Latynosów.24 Co więcej, u pacjentów rasy czarnej z guzami neuroendokrynnymi trzustki istnieje większe prawdopodobieństwo wystąpienia przerzutów do węzłów chłonnych przy mniejszych guzach niż u pacjentów rasy białej.27
- Czynniki socjoekonomiczne – Czynniki związane z poprawą przeżycia w analizie wieloczynnikowej obejmowały wyższy dochód (≥$63,333), posiadanie prywatnego ubezpieczenia, Medicare lub innego ubezpieczenia rządowego oraz otrzymywanie leczenia w ośrodku akademickim.21
Nowotwory o nieznanym ognisku pierwotnym
Szczególnym wyzwaniem diagnostycznym i terapeutycznym są nowotwory neuroendokrynne o nieznanym ognisku pierwotnym (CUP-NEN). Stanowią one około 9-14% wszystkich NEN.28 Pacjenci z CUP-NEN są zazwyczaj starsi (56-72 lata) i mają gorsze rokowanie w porównaniu do pacjentów z NEN o znanym ognisku pierwotnym. Mediana przeżycia w przypadku CUP-NEN wynosi około 11 miesięcy, w porównaniu do 19 miesięcy u pacjentów z przerzutowymi NEN o znanym ognisku pierwotnym.29 Warto jednak zauważyć, że 15-20% pacjentów z CUP-NEN ma mniej agresywne guzy, które można leczyć i stabilizować.29
Nadzór i monitorowanie
Właściwe monitorowanie pacjentów z guzami neuroendokrynnymi jest kluczowe dla wczesnego wykrywania nawrotów i optymalizacji wyników leczenia. Strategie nadzoru różnią się w zależności od lokalizacji anatomicznej guza, stopnia zaawansowania i stopnia złośliwości.
Strategie nadzoru według ryzyka
Dla resekowanych guzów o niskim ryzyku (wszystkie z następujących: guz pierwotny mniejszy niż 2 cm, bez zajęcia węzłów chłonnych i niskim indeksem Ki67 ≤5%), które mają niskie ryzyko nawrotu, rutynowe obrazowanie lub badania laboratoryjne nie są zalecane. Obserwacja kliniczna pozostaje w gestii lekarza prowadzącego.30
Dla resekowanych guzów o wysokim ryzyku (obecne którekolwiek z następujących cech wysokiego ryzyka: guz pierwotny większy niż 2 cm, zajęcie węzłów chłonnych, wysoki indeks Ki67 >5%), zalecany jest nadzór zgodnie z odpowiednim schematem. Jeśli guz jest wysokiego ryzyka i stopnia G3, zalecany okres obserwacji wynosi 5 lat. Jeśli guz jest wysokiego ryzyka i stopnia G1-2, zalecany okres obserwacji wynosi 10 lat.30
Specyficzne zalecenia dla różnych lokalizacji guza
NET odbytnicy: Według obecnych wytycznych Europejskiego Towarzystwa Guzów Neuroendokrynnych (ENETS), dobrze zróżnicowane NET odbytnicy mniejsze niż 10 mm powinny być usunięte endoskopowo ze względu na ich niskie ryzyko inwazji miejscowej i odległej. W przypadku małych zmian 20 mm zaleca się resekcję chirurgiczną ze względu na wysokie ryzyko rozprzestrzeniania się odległego.3132
NET żołądka i dwunastnicy: Ogólnie rzecz biorąc, nadzór za pomocą gastroskopii jest zalecany co 2 lata po resekcji NET dwunastnicy, ale ten odstęp nie został jeszcze zwalidowany.33 Dla NET żołądka typu 1, obecny zalecany przez ENETS odstęp między badaniami kontrolnymi wynosi 1-2 lata.34
NET wyrostka robaczkowego: Według wytycznych ENETS, obserwacja nie jest zalecana dla pacjentów z małymi guzami (≤1 cm) leczonymi appendektomią i wyciętymi z czystymi marginesami (R0). Ponadto, obserwacja nie jest obowiązkowa dla NET wyrostka robaczkowego większych niż 1 cm, dla których wykonano prawostronną hemikolektomię, nie stwierdzono dodatkowych czynników ryzyka i nie zidentyfikowano inwazji naczyń limfatycznych lub choroby resztkowej w badaniu histologicznym. Jednak długoterminowa obserwacja jest konieczna dla pacjentów z guzami o wielkości ≥2 cm lub ≥1 cm z dodatkowymi czynnikami ryzyka.18
Aktywna obserwacja
Aktywna obserwacja, znana również jako czujne oczekiwanie lub obserwacja i czekanie, może być zalecana dla niektórych pacjentów. To podejście jest najczęściej zalecane dla osób z guzami neuroendokrynnymi niskiego stopnia, które zwykle rosną powoli i mogą nie powodować objawów lub powikłań przez długi czas (czasem miesiące lub nawet lata).35
Zamiast rozpoczynać leczenie od razu, guz jest starannie monitorowany poprzez regularne badania kontrolne, które zazwyczaj obejmują:
- Badania fizykalne
- Badania krwi
- Badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa (CT) lub czasami rezonans magnetyczny (MRI)35
Aktywna obserwacja może być zalecana, gdy pacjent zostanie zdiagnozowany z NET niskiego stopnia lub ma bezobjawowe lub niefunkcjonalne przerzutowe guzy neuroendokrynne. Te guzy rosną wolniej i mogą nie powodować problemów u pacjentów przez miesiące lub lata. Leczenie zwykle nie jest rozpoczynane, dopóki guz nie zacznie wykazywać oznak powiększania się i powodowania objawów lub rozprzestrzeniania się.36
Znaczenie rejestracji i nadzoru epidemiologicznego
Rejestry nowotworów są ważnymi narzędziami w pogłębianiu wiedzy na temat epidemiologii rzadkich nowotworów złośliwych, takich jak guzy neuroendokrynne żołądkowo-jelitowo-trzustkowe.37 Solidny nadzór epidemiologiczny nad tą populacją pomaga rozpoznać kwantyfikację obciążenia chorobą i unikalne wzorce prezentacji choroby, które są kluczowe dla skutecznego badania przesiewowego, ukierunkowanej diagnostyki i leczenia.38
Ponadto, dane epidemiologiczne wskazują na istotne różnice w dystrybucji geograficznej i etnicznej NET, co podkreśla potrzebę badań specyficznych dla regionu i populacji. Standaryzowane metody zbierania danych wykorzystujące aktualny system oceny patologicznej (np. kryteria oceny NET WHO z 2019 r.) oraz wspólne narzędzia zbierania danych i mierniki analizy (np. surowy wskaźnik zachorowalności, standaryzowany według wieku wskaźnik zachorowalności) są niezbędne do wyciągnięcia znaczących wniosków.39
W przyszłości, wraz z ewolucją diagnostyki i leczenia, dane epidemiologiczne będą się zmieniać, wraz z poprawą oceny stopnia zaawansowania i przeżycia.12 Kontynuacja badań epidemiologicznych w różnych regionach świata jest kluczowa dla zrozumienia prawdziwego obciążenia zdrowotnego związanego z NET i opracowania skutecznych strategii zarządzania tą rzadką, ale coraz częściej diagnozowaną grupą nowotworów.
Przyszłe trendy i prognozy
Według prognoz epidemiologicznych, obciążenie zdiagnozowanymi guzami neuroendokrynnymi (NET) ma wzrosnąć w tempie rocznego wzrostu (AGR) 2,37% z szacowanych 108 000 przypadków w 2020 roku do 133 000 w 2030 roku w ośmiu głównych rynkach (USA, pięć krajów UE, Japonia i miejskie Chiny).40 Ten wzrost jest najprawdopodobniej spowodowany zwiększoną świadomością lekarzy, poprawą testów diagnostycznych i zwiększonym wykorzystaniem tych narzędzi.40
W kontekście żołądkowo-jelitowo-trzustkowych guzów neuroendokrynnych (GEP-NET), które są rzadkimi chorobami, analiza Delveinsight szacuje, że w 7 głównych rynkach (USA, Niemcy, Francja, Włochy, Hiszpania, Wielka Brytania i Japonia) populacja incydentalna GEP-NET wynosiła około 23 tysiące przypadków w 2020 roku.41
Oczekuje się również, że rynek guzów neuroendokrynnych będzie wykazywał szybki wzrost w okresie badania 2020-2034 przy CAGR 5,1% według DelveInsight. Całkowita liczba przypadków incydentalnych NET w USA wynosiła prawie 29 500 przypadków w 2023 roku i przewiduje się, że wzrośnie do 2034 roku.42
| Region | Zachorowalność (na 100 000) | Trend | Najczęstsze lokalizacje |
|---|---|---|---|
| USA | 8,19 (2018) | Wzrost z 4,90 (2000) | Jelito cienkie, odbytnica |
| Europa | 1-5 | Wzrost | Jelito cienkie, trzustka |
| Azja | Różnie w zależności od kraju | Wzrost | Odbytnica, trzustka |
| Tajwan | 3,16 (2015) | Wzrost z 0,24 (1996) | – |
| Chiny (Pekin) | 3,53 (2018) | Wzrost z 1,07 (1998) | – |
| Polska | 5,86 | Wzrost | – |
| Rosja | 17,54 (2019) | Wzrost z 14,75 (2017) | – |
Podsumowując, guzy neuroendokrynne stanowią rosnące wyzwanie dla systemów opieki zdrowotnej na całym świecie. Wzrost zachorowalności, obserwowany we wszystkich regionach geograficznych, podkreśla potrzebę dalszych badań, standaryzacji metod diagnostycznych i terapeutycznych oraz koordynacji opieki w wyspecjalizowanych ośrodkach referencyjnych.9 Zorganizowana koordynacja leczenia NET w wysokoreferencyjnych ośrodkach zapewnia ciągłość opieki nad pacjentem, co jest kluczowe dla optymalnego zarządzania tą rzadką, ale coraz częściej diagnozowaną grupą nowotworów.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.