Choroba przyzębna – Rokowania, prognozy i postęp choroby

Choroba przyzębna
Rokowania, prognozy i postęp choroby

Rokowanie w leczeniu periodontologicznym jest kluczowe dla planowania terapii i zależy od wielu czynników ogólnych i miejscowych, takich jak wiek pacjenta, palenie tytoniu, stan zapalny, głębokość kieszonek, ruchomość zębów, zajęcie furkacji oraz procent utraty kości. Szczególnie istotne prognostycznie są początkowa głębokość kieszonki, ruchomość zęba, zajęcie furkacji, procent utraty kości oraz nawyki parafunkcyjne bez stosowania szyny ochronnej. Badania retrospektywne wskazują, że większa ruchomość i mniejsza ilość pozostałej kości podporowej zwiększają ryzyko utraty zęba, natomiast większa składowa wewnątrzkostna defektu zmniejsza to ryzyko. Wczesna i dokładna diagnostyka, w tym wykorzystanie paneli biomarkerów śliny (m.in. MMP-8, MMP-9, TIMP-1, HGF, IL-1b), pozwala na precyzyjne rozróżnienie stanów zapalnych przyzębia z dokładnością do 90-100%, co ma istotne znaczenie dla monitorowania i prognozowania przebiegu choroby.

Prognostyczne czynniki w chorobie przyzębnej

W początkowych etapach leczenia periodontologicznego klinicyści są często proszeni o przewidzenie rokowania zębów z zagrożonym przyzębiem. Określenie właściwego rokowania stanowi kluczowe wyzwanie w periodontologii klinicznej, ponieważ wpływa na dalsze planowanie leczenia pacjenta. Badania wykazały, że definicja dobrego rokowania ma znacznie wyższą przewidywalność niż definicja rokowania wątpliwego. ¹ Rokowanie chorób przyzębia zależy od wielu czynników związanych zarówno z ogólnym stanem zdrowia pacjenta, jak i stanem miejscowym w jamie ustnej.

Wyznaczniki rokowania w chorobie przyzębnej

Ogólne rokowanie dla pacjentów z chorobą przyzębną jest określane na podstawie specyficznych czynników ryzyka występujących u danego pacjenta. Czynniki brane pod uwagę przy ustalaniu ogólnego rokowania obejmują: wiek, ogólny stan zdrowia, palenie tytoniu, rodzaj choroby przyzębia, warunki jamy ustnej (w tym stan zapalny i poziom kości), a także postawę i percepcję pacjenta. ²

Rokowanie dla przewlekłego zapalenia przyzębia jest ogólnie dobre przy odpowiednim leczeniu, jednak niektórzy pacjenci z podobnymi objawami klinicznymi mogą mieć agresywne formy choroby przyzębia, co pogarsza rokowanie. ³ Badania wykazały, że rokowanie poszczególnych zębów ocenia się najpierw na podstawie rokowania ogólnego, a następnie na podstawie stanu każdego zęba z uwzględnieniem głębokości kieszonek, utraty przyczepu, ruchomości, stopnia i lokalizacji zajęcia furkacji, cech morfologicznych zęba, poziomu kości oraz ogólnego stanu zęba i możliwości modyfikacji czynników etiologicznych. ³

Czynniki prognostyczne na poziomie zęba

W badaniach dotyczących prognozowania utraty zębów, niektóre czynniki okazały się szczególnie istotne z punktu widzenia prognostycznego. Ruchomość zębów jest związana z mniej korzystnymi wynikami periodontologicznymi, chociaż nie potwierdzono jej jako czynnika ryzyka. ⁴ Natomiast zajęcie furkacji ma negatywny wpływ na rokowanie dla poszczególnych zębów ze względu na utrudniony dostęp do skalingu i wygładzania korzeni oraz trudności w utrzymaniu higieny domowej. ⁴

Model proporcjonalnego hazardu, opracowany przez badaczy, zidentyfikował następujące wskaźniki ryzyka utraty zęba: początkowa głębokość kieszonki, początkowe zajęcie furkacji, początkowa ruchomość, początkowy procent utraty kości, nawyki parafunkcyjne bez szyny ochronnej oraz palenie tytoniu. ⁵

Badania retrospektywne wykazały, że wśród zmiennych predykcyjnych, następujące były istotnie związane ze zmienną wynikową (utratą zęba): początkowa ruchomość zęba (MT(T0)), składowa defektu kostnego (BC-BD(T0)) oraz ilość pozostałej kości wyrostka (BD-RA(T0)). Zęby z początkową ruchomością były bardziej podatne na utratę, a ilość pozostałej kości podporowej miała wartość prognostyczną: im mniejsza ilość pozostałej kości podporowej, tym większe prawdopodobieństwo utraty zęba. Z drugiej strony, składowa wewnątrzkostna defektu (BC-BD(T0)) była związana ze zmniejszonym prawdopodobieństwem przyszłej utraty zęba: im większa składowa wewnątrzkostna, tym mniejsze prawdopodobieństwo utraty zęba. ⁶

Biomarkery w prognozowaniu choroby przyzębnej

Wczesna i dokładna charakterystyka stanu zdrowia jamy ustnej ma ogromne znaczenie nie tylko ze względu na choroby pojawiające się w jamie ustnej, ale także ze względu na bezpośredni związek ze zdrowiem ogólnoustrojowym. ⁷ Badania nad biomarkerami w ślinie wykazały, że kombinacja wielu testów biomarkerów, zamiast stosowania pojedynczych, może oferować dokładność predykcyjną na poziomie 90% dla grup z zapaleniem dziąseł w porównaniu do grup zdrowych oraz 100% dla grup z zapaleniem przyzębia w porównaniu do grup zdrowych i grup z zapaleniem dziąseł. ⁷

Analiza ROC i AUC dla biomarkerów MMP-8, MMP-9 i TIMP-1 pokazała interesujące wyniki: chociaż tylko MMP-9 jako pojedynczy biomarker wydawał się być w stanie rozróżnić (tylko) między grupami zdrowymi i z zapaleniem przyzębia, różne kombinacje tych trzech biomarkerów okazały się skutecznie rozróżniać:

między wszystkimi trzema porównaniami grup, poprzez stosunki MMP-9/TIMP-1 i (MMP-8+MMP-9)/TIMP-1
między grupami zdrowymi a grupami z zapaleniem przyzębia oraz grupami z zapaleniem dziąseł a grupami z zapaleniem przyzębia poprzez stosunek MMP-8/TIMP-1 i sumę MMP-8+MMP-9

⁸

Analiza CART wykazała panel biomarkerów obejmujący HGF, MMP-9, LBP, TIMP-1 i IL-1b, który najskuteczniej przewidywał pacjentów z zapaleniem przyzębia lub zapaleniem dziąseł z dokładnością 90%, a w niektórych przypadkach nawet 100%. ⁸ Ogólnie, wyniki wskazywały przede wszystkim, że kombinacje biomarkerów (spośród MMP-8, MMP-9 i TIMP-1) mogą mieć znaczącą wartość dyskryminacyjną i moc predykcyjną wśród trzech grup, ale także inne biomarkery, takie jak HGF, OPG, IL-1b i LBP, wykazywały istotną wartość dyskryminacyjną według analizy CART. ⁸

Związek z innymi chorobami i wpływ na rokowanie

Choroba przyzębna w momencie diagnozy raka głowy i szyi (HNSCC) ma wartość prognostyczną dla dalszego przeżycia pacjentów. Badania wykazały, że stopień utraty kości wyrostka zębodołowego, określony za pomocą pantomogramu (OPG), oraz jakość życia związana ze zdrowiem jamy ustnej (HRQoL), oba uzyskane w momencie diagnozy HNSCC, przewidywały długoterminowe przeżycie. ⁹

Analiza wykazała zwiększoną śmiertelność w przypadku utraty kości wyrostka zębodołowego w analizie jednowymiarowej (RR=2,28, CI: 1,22-4,28, p=0,01) oraz silny trend w analizach wielowymiarowych dostosowanych do standardowych informacji klinicznych (RR=1,95, CI: 0,98-3,87, p=0,056). ⁹ Podobnie, zgłaszane niższe wyniki HRQoL w zakresie zdrowia jamy ustnej przewidywały długoterminowe przeżycie zarówno w analizie jednowymiarowej (RR=3,58, CI: 1,99-6,45, p≤0,001), jak i wielowymiarowej dostosowanej do standardowych informacji klinicznych (RR=2,17, CI: 1,17-4,01, p=0,014). ⁹

Leczenie i utrzymanie wyników w chorobie przyzębnej

Rokowanie dla pacjentów, którzy nadal mają krwawiące miejsca, jest co najwyżej słabe lub dostateczne. Podkreśla to znaczenie doskonałej niechirurgicznej terapii periodontologicznej w celu usunięcia kamienia i biofilmu płytki nazębnej, zabiegów chirurgicznych i uzupełniających w razie potrzeby w celu zmniejszenia kieszonek i kontroli stanu zapalnego, terapii podtrzymującej prowadzonej przez higienistkę stomatologiczną, a przede wszystkim codziennej kontroli biofilmu płytki nazębnej przez pacjentów. ³

Możliwości leczenia i ich wpływ na rokowanie

Choroba przyzębia nie jest uleczalna, ale można nią zarządzać za pomocą odpowiedniego leczenia. ¹⁰ Rokowanie zależy od stopnia zaawansowania choroby i czasu rozpoczęcia leczenia. ¹⁰ Wczesne leczenie zapalenia przyzębia zmniejsza ryzyko długotrwałych uszkodzeń zębów i dziąseł. ¹⁰

Choroba przyzębia nie zagraża życiu, ale może prowadzić do innych stanów zdrowotnych, które mogą wymagać leczenia, szczególnie jeśli infekcja rozprzestrzeni się na inne obszary ciała. ¹¹ Wczesne wykrycie i leczenie choroby przyzębia może pomóc w lepszym zarządzaniu zdrowiem jamy ustnej. ¹¹

Przyszłe kierunki w prognozowaniu choroby przyzębnej

Głównym celem przyszłych badań powinno być skonstruowanie uproszczonych modeli prognostycznych o wysokiej przewidywalności, które zwiększą pewność dentystów i periodontologów przy przypisywaniu rokowania zębom. ¹⁵ W zakresie badań wiele tradycyjnych czynników prognostycznych okazało się nieskutecznych w przewidywaniu przyszłej utraty zęba i dlatego nie miało wartości prognostycznej. Za to kilka specyficznych czynników na poziomie zęba okazało się przydatnymi czynnikami prognostycznymi. Zastosowanie tych czynników może być bardzo cenne dla klinicystów jako predyktory utraty zęba przy ustalaniu rokowania. ¹²

Zastosowanie kliniczne biomarkerów w przyszłej praktyce wiąże się z: (i) wczesną diagnozą stanów zdrowia, zapalenia dziąseł i przyzębia, przyczyniając się do zapobiegania chorobom; oraz (ii) precyzyjnym monitorowaniem poprawy stanu zdrowia podczas odpowiedniego leczenia periodontologicznego. ⁷

Rokowanie długoterminowe w chorobie przyzębnej

Ciężkie lub nieleczone zapalenie przyzębia może prowadzić do zmian zgryzu, utraty zębów i wielu innych problemów zdrowotnych jamy ustnej. ¹⁰ Właściwe leczenie i regularna opieka mogą jednak pomóc pacjentom utrzymać funkcjonalne uzębienie przez całe życie.

Autorzy badań nad prognozowaniem utraty zębów stwierdzili, że wzorce utraty zębów były związane z indywidualnymi przypadkami i zauważyli wzorzec symetryczny obustronnie. ¹ W odniesieniu do dokładności rokowania wątpliwego, 529 zębów zostało początkowo przypisanych do tej grupy rokowniczej, co podkreśla trudności w jednoznacznym określeniu rokowania w przypadkach granicznych. ¹

Kluczowe znaczenie dla długoterminowego rokowania ma eliminacja czynników ryzyka, skuteczne leczenie periodontologiczne, zarówno niechirurgiczne, jak i chirurgiczne, oraz regularna terapia podtrzymująca, która zapobiega progresji choroby i pomaga utrzymać stabilny stan przyzębia. Wyniki leczenia zależą od zaangażowania pacjenta w higienę jamy ustnej oraz od regularnych wizyt kontrolnych u specjalisty.

Kolejne rozdziały

Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.

Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.

Materiały źródłowe

#1 Prognostic factors in periodontal therapy and their association with treatment outcomes
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4266828/
During the incipient steps of periodontal treatment, clinicians are usually asked to predict the prognosis of teeth with compromised periodontium. […] Results showed that the definition of good prognosis has much higher predictability than the one for questionable prognosis. […] The major focus of future studies should be to construct simplified prognostic models with high predictability that will increase the confidence of dentists and periodontists when assigning teeth prognosis. […] The aim of this critical review was to investigate the association between periodontal Prognosis, Tooth Loss and risk indicators. […] The authors concluded that tooth loss patterns were case-related and they noted a bilaterally symmetrical pattern. […] In regards to questionable prognosis accuracy, 529 teeth were initially assigned to this prognosis group.
#2 18: Prognosis and Results After Periodontal Therapy | Pocket Dentistry
https://pocketdentistry.com/18-prognosis-and-results-after-periodontal-therapy/
The prognosis is the prediction, or forecast, of the extent and duration of disease and its response to treatment. Prognosis is influenced by the pathogenesis of the disease and by individual patient factors, including overall health, risk factors, and compliance. All these factors must be evaluated by the clinician and considered in determining the prognosis for the patient and for specific teeth. Prognosis is a major consideration in treatment planning because all treatment should be based on which intervention is expected to provide the best outcomes. […] The overall prognosis is the expected outcome for the patient. It is determined on the basis of the specific risk factors that the individual patient presents. […] The factors considered in making an overall prognosis for patients with periodontal disease include age, systemic health, smoking, type of periodontal disease, oral conditions (including inflammation and bone levels), and the attitude and perceptions of the patient.
#3 18: Prognosis and Results After Periodontal Therapy | Pocket Dentistry
https://pocketdentistry.com/18-prognosis-and-results-after-periodontal-therapy/
The prognosis for chronic periodontitis is generally good with treatment, but some patients with clinical signs and symptoms similar to those of chronic periodontal disease have aggressive forms of periodontal disease. […] The prognosis of the individual teeth is evaluated first on the basis of the overall prognosis and then on the status of each tooth according to pocket depths, attachment loss, mobility, amount and location of furcation involvement, tooth morphologic features, bone levels, general condition of the tooth, and ability to modify etiologic factors. […] The prognosis for patients who continue to have bleeding sites is poor or fair at best. This highlights the importance of excellent nonsurgical periodontal therapy to remove calculus and plaque biofilm, periodontal surgical and adjunct procedures as needed to reduce pockets and control inflammation, maintenance therapy by the dental hygienist, and especially daily plaque biofilm control by the patients.
#4 18: Prognosis and Results After Periodontal Therapy | Pocket Dentistry
https://pocketdentistry.com/18-prognosis-and-results-after-periodontal-therapy/
Mobility is associated with less favorable periodontal outcomes but is not confirmed as a risk factor. […] Furcation involvement has a negative effect on the prognosis for an individual tooth. Access for scaling and root planing and home care is difficult to obtain, so these areas can continue to harbor pathogenic plaque biofilm.
#5 Prognostic factors in periodontal therapy and their association with treatment outcomes
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4266828/
The authors also constructed a proportional hazard model that identified initial probing depth, initial furcation involvement, initial mobility, initial percent bone loss, parafunctional habits with no biteguard, and smoking risk indicators for tooth loss. […] The major focus of future studies should be to construct simplified prognostic models with high predictability that will increase the confidence of dentists and periodontists when assigning teeth prognosis.
#6 The potential prognostic value of some periodontal factors for tooth loss: a retrospective multilevel analysis on periodontal patients treated and maintained over 10 years – PubMed
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17209795/
The great challenge in clinical periodontology is assigning a prognosis to a periodontally affected patient. Many different factors can affect the long-term maintenance of periodontally compromised teeth. The main questions usually considered by the periodontist are: 1) Will a tooth lose more bone in the future? 2) Will the tooth itself be lost in the future? […] Among the considered predictor variables, the following were significantly associated with the outcome variable: 1) MT(T0) (P 0.0001); 2) BC-BD(T0) (P = 0.0377); and 3) BD-RA(T0) (P 0.0001). MT(T0) were found to be more prone to loss and the amount of BD-RA(T0) prognostic for tooth loss: the lower the residual amount of supporting bone, the higher the probability of tooth loss. Conversely, the BC-BD(T0) was associated with a reduced probability of future tooth loss: the greater the infrabony component, the lower the probability of tooth loss.
#7 Validation and verification of predictive salivary biomarkers for oral health | Scientific Reports
https://www.nature.com/articles/s41598-021-85120-w
Oral health is important not only due to the diseases emerging in the oral cavity but also due to the direct relation to systemic health. Thus, early and accurate characterization of the oral health status is of utmost importance. […] The main outcomes were that the combination of multiple biomarker assays, rather than the use of single ones, can offer a predictive accuracy of 90% for gingivitis versus health groups; and 100% for periodontitis versus health and periodontitis versus gingivitis groups. […] The intended use of such a multi-marker test is the identification of the most promising biomarkers and their combination for the most efficient molecular-based differentiation between healthy, periodontitis and gingivitis individuals. Thus, the clinical role of future implementation of these biomarkers in the clinical practice is related to (i) the early diagnosis of the aforementioned conditions, contributing to disease prevention; and (ii) the precise monitoring of the improving health status during relevant periodontal treatment.
#8 Validation and verification of predictive salivary biomarkers for oral health | Scientific Reports
https://www.nature.com/articles/s41598-021-85120-w
The ROC and AUC analysis for MMP-8, MMP-9 and TIMP-1 showed interesting findings: although only MMP-9, as a single biomarker, appeared able to discriminate (only) between health and periodontitis groups, various combinations of these three biomarkers proved able to effectively discriminate: (i) between all three group comparisons, through the MMP-9/TIMP-1 and the (MMP-8+MMP-9)/TIMP-1 ratios; and (ii) between health vs periodontitis and gingivitis vs periodontitis groups through the MMP-8/TIMP-1 ratio and the MMP-8+MMP-9 sum. […] The CART analysis determined a panel of biomarkers including HGF, MMP-9, LBP, TIMP-1 and IL-1b that most efficiently predicted the patients with periodontitis or gingivitis with an accuracy of 90%, even reaching 100% in some cases. […] Overall, the results indicated primarily that combinations of biomarkers (among MMP-8, MMP-9, and TIMP-1) can have a significant discriminatory value and predictive power among the three groups, but also other biomarkers such as HGF, OPG, IL-1b and LBP exhibited important discriminatory value according to the CART analysis.
#9 Periodontitis and dental quality of life predict long-term survival in head and neck cancer | BMC Oral Health | Full Text
https://bmcoralhealth.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12903-024-05170-0
The degree of alveolar bone loss, as determined by OPG, and dental HRQoL both obtained at the time of HNSCC diagnosis, predicted long-term survival. […] With alveolar bone loss, we determined increased mortality by univariate analysis (RR=2.28, CI: 1.224.28, p=0.01) and a strong trend by multivariate analyses adjusted for standard clinical information (RR=1.95, CI: 0.983.87, p=0.056). […] Reported lowered dental HRQoL scores predicted long-term survival in both univariate (RR=3.58, CI: 1.996.45, p0.001) and multivariate adjusted for standard clinical information (RR=2.17, CI: 1.174.01, p=0.014). […] Alveolar bone loss also predicted survival (RR=2.28, CI: 1.224.28, p=0.01). […] Long-term survival was further studied using Cox regression multivariate analyses (Table 5). Control covariates included age at diagnosis, gender, HPV tumor status, clinical stage, smoking, alcohol use, and comorbidity (ACE-27). In this analysis, reported dental HRQoL predicted survival (RR=2.17, CI: 1.174.01, p=0.014), while the rate of alveolar bone loss showed a trend toward predicting survival but did not reach statistical significance (RR=1.95, CI: 0.983.87, p=0.056). […] The present work has demonstrated that periodontitis at the time of HNC diagnosis predicts subsequent survival. Similarly, patients reporting low dental HRQoL experienced worse survival outcomes.
#10 Periodontitis: Symptoms, Causes & Treatment
https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/16620-periodontitis
Your outlook depends on the severity of your condition and how soon you begin treatment. […] When you treat periodontitis early, you reduce your risk for long-term damage to your teeth and gums. […] Severe or untreated periodontitis can lead to bite changes, tooth loss and a host of other oral health problems. […] You can’t cure periodontitis, but you can manage it with treatment.
#11 Periodontal Disease (Gum Disease): Causes, Symptoms & Treatment
https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/21482-gum-periodontal-disease
Periodontal disease isn’t life-threatening. But it can lead to other health conditions that may require treatment, especially if the infection spreads to other areas of your body. […] Gum disease isn’t curable. But it’s manageable with proper treatment. If you have gum disease, early detection and treatment can help you better manage your oral health.
#12 The potential prognostic value of some periodontal factors for tooth loss: a retrospective multilevel analysis on periodontal patients treated and maintained over 10 years – PubMed
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17209795/
Within the scope of this study, many traditional prognostic factors were ineffective in predicting future tooth loss and, therefore, were of no prognostic value. Conversely, a few specific factors at the tooth level emerged as viable prognostic factors. The use of these factors may be of great value to practitioners as predictors of tooth loss when assigning a prognosis.