Choroba legga-calvégo-perthesa
Epidemiologia
Choroba Legga-Calvégo-Perthesa to jałowa martwica głowy kości udowej u dzieci, o nie do końca poznanej etiologii, charakteryzująca się zaburzeniami ukrwienia. Zapadalność waha się od 0,4 do 29,0 przypadków na 100 000 dzieci poniżej 15. roku życia, z najwyższą częstością na Wyspach Owczych (29,0/100 000) i najniższą w regionie Vellore-Taluk w Indiach (0,4/100 000). Choroba występuje głównie u dzieci w wieku 3-12 lat, ze szczytem między 5 a 7 rokiem życia, i wykazuje wyraźną przewagę u chłopców (stosunek płci 3:1 do 5:1). Czynniki ryzyka obejmują niski status socjoekonomiczny, ekspozycję na dym tytoniowy (w tym bierne palenie w ciąży), otyłość, a także komponent genetyczny z ryzykiem u krewnych pierwszego stopnia około 2,5%. Występuje także zwiększona częstość mutacji trombofilicznych (czynnik V Leiden, obniżone białko C i S) oraz dysfunkcji śródbłonka naczyniowego, co wspiera hipotezę niedokrwienia jako kluczowego mechanizmu patogenezy.
- Epidemiologia choroby Legga-Calvégo-Perthesa – przegląd ogólny
- Charakterystyka demograficzna pacjentów
- Czynniki ryzyka i współwystępowanie chorób
- Czynniki genetyczne i rodzinne
- Czynniki środowiskowe
- Współwystępowanie z innymi zaburzeniami
- Zaburzenia krzepnięcia i czynniki naczyniowe
- Otyłość i czynniki metaboliczne
- Trendy czasowe i prognozy epidemiologiczne
- Implikacje dla nadzoru i strategii zdrowia publicznego
Epidemiologia choroby Legga-Calvégo-Perthesa – przegląd ogólny
Choroba Legga-Calvégo-Perthesa jest rzadkim schorzeniem dziecięcym charakteryzującym się jałową martwicą głowy kości udowej spowodowaną zaburzeniami ukrwienia. Dokładna etiologia choroby mimo ponad stuletnich badań pozostaje nieznana, choć dane epidemiologiczne dostarczają cennych informacji na temat czynników ryzyka i występowania tego schorzenia12.
Częstotliwość występowania choroby
Zapadalność na chorobę Legga-Calvégo-Perthesa wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne i populacyjne. Według systematycznych przeglądów literatury medycznej, częstość występowania waha się od 0,4 do 29,0 przypadków na 100 000 dzieci poniżej 15. roku życia34. Najbardziej ekstremalne wartości odnotowano we wschodnich Indiach (region Vellore-Taluk) – 0,4/100 000 oraz na Wyspach Owczych (Północny Atlantyk) – 29,0/100 0005.
W populacjach zachodnich zapadalność szacuje się na poziomie 5-15 przypadków na 100 0006. Badania brytyjskie wykazują częstość występowania na poziomie 2,8 na 100 000 osób w wieku do 14 lat7. Jedno z nowszych szwedzkich badań populacyjnych z 2017 roku, obejmujące 2,1 miliona osób, ustaliło częstość występowania na poziomie 9,3 na 100 000 osób8.
Niektóre źródła podają zapadalność jako 1 na 1200 dzieci poniżej 15 roku życia9, podczas gdy inne mówią o rzadszym występowaniu – 1 na 10 000 dzieci1011.
Trendy geograficzne i socjoekonomiczne
Znaczące różnice w zapadalności obserwuje się nawet w obrębie tego samego kraju czy regionu. W Wielkiej Brytanii wyraźny jest wzrost częstości występowania w kierunku północnym – od najniższych wartości w Londynie po najwyższe w Szkocji12. Podobnie obserwuje się niższą zapadalność w regionach równikowych w porównaniu do obszarów położonych na wyższych szerokościach geograficznych1314.
Istotnym czynnikiem wpływającym na częstość występowania choroby jest status socjoekonomiczny. Liczne badania wykazały, że choroba Legga-Calvégo-Perthesa występuje częściej u dzieci z rodzin o niższym statusie socjoekonomicznym1516. W fundamentalnych badaniach epidemiologicznych przeprowadzonych na 310 dzieciach w Edynburgu i Glasgow (Szkocja) oraz w Liverpoolu stwierdzono wyższy niż oczekiwany odsetek dzieci z chorobą Legga-Calvégo-Perthesa w niższych klasach socjoekonomicznych17.
Choroba częściej występuje w obszarach miejskich niż wiejskich1819, choć w tym zakresie dane są niejednoznaczne i zależne od regionu20.
Różnice etniczne i rasowe
Choroba Legga-Calvégo-Perthesa wykazuje zróżnicowanie w zależności od grupy etnicznej. Najwyższą zapadalność obserwuje się wśród osób pochodzenia kaukaskiego (białej rasy)212223. Przedstawiciele populacji wschodnioazjatyckiej mają znacznie niższą zapadalność – w Japonii wynosi ona 0,9/100 000, a w Hong Kongu zaledwie 0,2/100 00024.
Badania wykazują również podwyższone ryzyko u osób pochodzenia inuickiego i środkowoeuropejskiego25, podczas gdy w populacjach afrykańskich i afroamerykańskich choroba występuje rzadziej26.
Charakterystyka demograficzna pacjentów
Wiek zachorowania
Choroba Legga-Calvégo-Perthesa występuje zwykle u dzieci w wieku od 3 do 12 lat, przy czym najwyższą zapadalność obserwuje się między 4 a 8 rokiem życia, ze szczytem występowania około 5-7 roku życia272829. Przypadki rozpoznania choroby po 14 roku życia są niezwykle rzadkie, a jeśli wystąpią, zwykle są to stany niezdiagnozowane we wczesnym dzieciństwie lub martwica naczyniowa z innej przyczyny30.
Warto zauważyć, że u dzieci z subkontynentu indyjskiego choroba ma tendencję do późniejszego występowania, ze średnią wieku około 9,5 lat, co stanowi wyjątek od ogólnego schematu występowania3132.
Rozkład płci
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech epidemiologicznych choroby Legga-Calvégo-Perthesa jest zdecydowana przewaga występowania u chłopców. Stosunek płci męskiej do żeńskiej wynosi od 3:1 do 5:1333435. W szwedzkim badaniu populacyjnym z 2017 roku stosunek ten określono dokładnie jako 3,1:136.
Co istotne, w przypadkach obustronnych przewaga płci męskiej jest jeszcze wyraźniejsza i może wynosić nawet 7:137. Jednak mimo rzadszego występowania u dziewcząt, przebieg choroby u nich jest często cięższy383940.
Obustronność występowania
Choroba Legga-Calvégo-Perthesa ma charakter obustronny w około 10-24% przypadków414243. Obustronne zajęcie stawów biodrowych częściej występuje u dziewcząt44. W przypadku obustronnego występowania, przebieg choroby jest zwykle asymetryczny i asynchroniczny, co oznacza, że stawy biodrowe są rzadko w tym samym stadium zaawansowania choroby45. Symetryczne zajęcie sugeruje raczej dysplazję wielonasadową (MED – multiple epiphyseal dysplasia) niż chorobę Legga-Calvégo-Perthesa46.
Czynniki ryzyka i współwystępowanie chorób
Czynniki genetyczne i rodzinne
Choć w większości przypadków choroba Legga-Calvégo-Perthesa występuje sporadycznie, obserwuje się pewien komponent rodzinny. Około 8-12% pacjentów wykazuje korelację z dziedziczeniem47, a około 10% przypadków ma charakter rodzinny4849.
Badania wykazały, że ryzyko zachorowania u krewnych pierwszego stopnia pacjentów z chorobą Legga-Calvégo-Perthesa wynosi około 2,5%, co jest 35 razy wyższe niż w populacji ogólnej50. Ten fakt sugeruje obecność silnego komponentu genetycznego w etiologii choroby51.
Występowanie zmian w stawach biodrowych podobnych do choroby Legga-Calvégo-Perthesa w niektórych dziedzicznych dysplazjach szkieletowych, takich jak zespół trichorynofalmangowy czy zespół Floating-Harbor, dodatkowo wskazuje na potencjalne podłoże genetyczne52.
Czynniki środowiskowe
Wśród czynników środowiskowych zwiększających ryzyko rozwoju choroby Legga-Calvégo-Perthesa najlepiej udokumentowany jest wpływ ekspozycji na dym tytoniowy. Bierne palenie matki w czasie ciąży oraz narażenie dziecka na dym papierosowy po urodzeniu są silnie związane z podwyższonym ryzykiem wystąpienia choroby535455.
Szwedzcy badacze w retrospektywnej analizie obejmującej 852 pacjentów z chorobą Legga-Calvégo-Perthesa stwierdzili, że ekspozycja matki na tytoń podczas ciąży znacząco zwiększa ryzyko wystąpienia choroby u potomstwa56. Zależność ta może częściowo wyjaśniać wyższą częstość występowania choroby w regionach o niższym statusie socjoekonomicznym, gdzie palenie jest bardziej rozpowszechnione57.
Inne czynniki środowiskowe obejmują niską masę urodzeniową58 oraz nieprawidłową prezentację podczas porodu59.
Współwystępowanie z innymi zaburzeniami
U dzieci z chorobą Legga-Calvégo-Perthesa obserwuje się zwiększoną częstość występowania innych zaburzeń i stanów klinicznych. Jednym z najlepiej udokumentowanych jest zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD). Badanie przeprowadzone w Szwecji przez Hailera i Nilssona, porównujące 4057 osób z chorobą Legga-Calvégo-Perthesa z dopasowaną grupą kontrolną 40570 osób, wykazało 1,5-krotnie wyższe ryzyko ADHD w grupie z chorobą Legga-Calvégo-Perthesa60.
Inne badanie przeprowadzone przez Lodera i wsp. wykazało 33% częstość występowania ADHD wśród pacjentów z chorobą Legga-Calvégo-Perthesa w porównaniu do 3-5% w populacji ogólnej61. Inne badanie porównawcze wykazało 30% częstość ADHD w grupie z chorobą Legga-Calvégo-Perthesa w porównaniu do 19% w grupie kontrolnej62.
U pacjentów z chorobą Legga-Calvégo-Perthesa stwierdzono również wyższe ryzyko poważnych urazów, co może być związane z tendencją do bardziej nasilonego zachowania nadaktywnego, szczególnie wśród dziewcząt63.
Zaburzenia krzepnięcia i czynniki naczyniowe
Choroba Legga-Calvégo-Perthesa może być związana z nieprawidłowościami w kaskadzie krzepnięcia. U pacjentów obserwuje się zwiększoną częstość występowania mutacji czynnika V Leiden, niskie poziomy białka C i/lub S oraz zmniejszoną aktywność antytrombiny6465.
Badania wykazały, że trombofilia i niektóre formy koagulopatii występują odpowiednio u około 50% i 75% pacjentów z chorobą Legga-Calvégo-Perthesa66. Stwierdzono statystycznie istotne zwiększone ryzyko choroby przy zmniejszonych poziomach białka C oraz prawie istotne zwiększone ryzyko przy zmniejszonych poziomach białka S67.
Nowsze badania sugerują, że u pacjentów z chorobą Legga-Calvégo-Perthesa występują strukturalne lub funkcjonalne nieprawidłowości komórek śródbłonka naczyniowego. Dysfunkcja naczyniowa może być powszechna wśród tych pacjentów, co wspiera hipotezę, że przerwanie dopływu krwi do nasady kości udowej jest kluczowym mechanizmem patogenezy choroby68.
Otyłość i czynniki metaboliczne
Otyłość jest istotnym czynnikiem ryzyka choroby Legga-Calvégo-Perthesa i może wpływać na jej przebieg kliniczny. Badania wykazały, że choroba jest dwukrotnie częstsza w populacji otyłych dzieci w porównaniu do dzieci o prawidłowej masie ciała69.
Otyłość nie tylko zwiększa ryzyko wystąpienia choroby, ale także negatywnie wpływa na jej przebieg. U dzieci otyłych choroba jest zazwyczaj diagnozowana w późniejszym stadium (stadium 3 według klasyfikacji Waldenstroma), podczas gdy u dzieci o prawidłowej masie ciała rozpoznanie następuje najczęściej w stadium 1 lub 270.
Ponadto, otyłość wiąże się z większym ryzykiem obustronnej martwicy głowy kości udowej i zwiększonym wpływem endokrynnym, co dodatkowo pogarsza ciężkość choroby71. Późniejsza diagnoza u osób otyłych prowadzi do trwałych nieprawidłowości chodu i ogranicza opcje terapeutyczne72.
Trendy czasowe i prognozy epidemiologiczne
Interesującym zjawiskiem epidemiologicznym jest obserwowany w niektórych regionach spadek częstości występowania choroby Legga-Calvégo-Perthesa. Badanie przeprowadzone w Irlandii Północnej wykazało 61% spadek zapadalności w ciągu 15 lat73.
Ponieważ dane demograficzne pozostały niezmienione między dwiema kohortami w badanym 15-letnim okresie, badacze sugerują, że spadek ten może być związany ze zmianami w środowisku pacjentów74. Podobne obserwacje dotyczące potencjalnego spadku częstości choroby zanotowano również w Wielkiej Brytanii75.
Obecnie literatura dotycząca etiologii choroby Legga-Calvégo-Perthesa wykazuje znaczną heterogeniczność i brak badań wysokiej jakości. Mimo wielu prac skupiających się na genetycznych, biomechanicznych i radiologicznych aspektach choroby, nadal brakuje konsensusu co do jednego lub wielu głównych czynników etiopatogenetycznych76.
Potrzebne są dalsze badania, aby lepiej zrozumieć złożoną i wieloczynnikową genezę martwicy naczyniowej charakterystycznej dla tej choroby. Obecnie dominuje pogląd, że choroba Legga-Calvégo-Perthesa jest schorzeniem wieloczynnikowym, spowodowanym kombinacją czynników środowiskowych, metabolicznych i genetycznych77.
Implikacje dla nadzoru i strategii zdrowia publicznego
Choroba Legga-Calvégo-Perthesa, pomimo stosunkowo niskiej częstości występowania, stanowi istotny problem zdrowia publicznego ze względu na długoterminowy wpływ na jakość życia pacjentów. Według literatury, 30-50% dzieci dotkniętych chorobą Legga-Calvégo-Perthesa będzie doświadczać objawów ze strony stawu biodrowego w dorosłości78.
Wczesne rozpoznanie ma kluczowe znaczenie dla pełnego powrotu do zdrowia. Standardowym badaniem obrazowym stosowanym w diagnostyce i monitorowaniu choroby Legga-Calvégo-Perthesa jest zdjęcie radiologiczne miednicy w projekcji przednio-tylnej i bocznej79. Jeśli wczesne zdjęcie jest negatywne, a objawy są niedawne, badanie radiologiczne należy powtórzyć po miesiącu.
Złotym standardem diagnostycznym jest dynamiczne badanie MRI z kontrastem i odejmowaniem, które lepiej obrazuje przepływ krwi do głowy kości udowej dla wczesnego wykrycia niedokrwienia, dobrze koreluje z scyntygrafią kości, zapewnia wartość prognostyczną przy zajęciu chrząstki wzrostowej i jest bardziej czułe niż radiografia80.
W ostatnich latach poczyniono znaczące postępy w badaniach etiologicznych choroby Legga-Calvégo-Perthesa81. Obecnie testuje się w różnych ośrodkach, czy wczesna diagnostyka MRI i wczesne wskazania do zabiegu chirurgicznego mają przewagę kliniczną nad tradycyjnym podejściem opartym na zdjęciach rentgenowskich82.
W ostatnich latach klasyfikacja Herringa okazała się najlepszą metodą oceny zaawansowania choroby, co potwierdziło wiele długoterminowych badań83. Optymalna technika leczenia choroby Legga-Calvégo-Perthesa i jej rokowanie nie są jeszcze w pełni poznane84.
Głównym celem metod chirurgicznych jest utrzymanie głowy kości udowej w panewce stawowej, aby uniknąć deformacji głowy kości udowej i późniejszej przedwczesnej choroby zwyrodnieniowej stawu biodrowego85.
Biorąc pod uwagę dożywotni wpływ choroby Legga-Calvégo-Perthesa, Brytyjskie Towarzystwo Chirurgii Ortopedycznej Dzieci (BSCOS) oraz James Lind Alliance Priority Setting Partnership określiły leczenie choroby Legga-Calvégo-Perthesa jako jeden z najwyższych priorytetów badawczych86.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.