Choroba hirschsprunga
Etiologia i przyczyny
Choroba Hirschsprunga (HD) to wrodzona aganglionoza dystalnej części jelita grubego, wynikająca z zaburzenia migracji lub przeżycia komórek zwojowych pochodzących z grzebienia nerwowego, co prowadzi do funkcjonalnej niedrożności jelita. Etiologia HD jest wielogenowa, z dominującą rolą mutacji w genie protoonkogenu RET (chromosom 10q11.2), obecnych w 35% przypadków sporadycznych i 49% rodzinnych. Inne geny zaangażowane to EDNRB, EDN3, SOX10, PHOX2B oraz warianty w loci SEMA3 i NRG1. Choroba może występować w formie izolowanej lub syndromicznej, często współistniejąc z zespołem Downa (10-15% pacjentów) oraz innymi zespołami genetycznymi i wadami wrodzonymi. Dziedziczenie jest najczęściej autosomalne dominujące z niepełną penetracją (50-70%), a ryzyko wystąpienia u potomstwa wynosi około 1-5%, zależnie od historii rodzinnej i długości segmentu aganglionarnego.
Choroba Hirschsprunga – Etiologia
Choroba Hirschsprunga (wrodzone aganglionarne okrężnicze poszerzone okrężnicy, ang. Hirschsprung’s disease, HD) to wrodzona wada rozwojowa charakteryzująca się brakiem komórek zwojowych w dystalnej części jelita, co skutkuje zaburzeniem motoryki i funkcjonalną niedrożnością jelita.12 Zaburzenie to jest obecne od urodzenia i występuje u około 1 na 5000 żywych urodzeń, dotykając trzykrotnie częściej chłopców niż dziewczynki.34
Nieprawidłowa migracja komórek nerwowych
Najbardziej akceptowaną teorią wyjaśniającą etiologię choroby Hirschsprunga jest zaburzenie migracji neuroblastów pochodzących z grzebienia nerwowego, która rozpoczyna się w czwartym tygodniu ciąży i kończy w siódmym tygodniu dotarciem komórek do dystalnego końca okrężnicy.5 W przypadku choroby Hirschsprunga, komórki te nie docierają do końcowego odcinka jelita grubego, pozostawiając ten segment bez komórek zwojowych, co powoduje nieprawidłową funkcję motoryczną jelita.67
Alternatywną hipotezą jest to, że komórki nerwowe mogły dokończyć migrację przez całe jelito, ale później uległy apoptozie (zaprogramowanej śmierci komórkowej) lub wystąpiło zaburzenie ich proliferacji i/lub różnicowania w obrębie dystalnego jelita.89 Do prawidłowego rozwoju zwojów jelitowych niezbędne są czynniki takie jak fibronektyna, laminina, molekuła adhezji komórek nerwowych (NCAM) oraz czynniki neurotroficzne, a ich brak lub dysfunkcja mogą odgrywać istotną rolę w etiologii choroby Hirschsprunga.1011
Podłoże genetyczne
Choroba Hirschsprunga jest zaburzeniem o złożonej etiopatogenezie genetycznej, z występowaniem wielogenowego dziedziczenia. Penetracja genów jest słaba, zmienna i zależna od płci.12 Badania wskazują, że około połowa izolowanych przypadków jest powiązana z konkretnymi mutacjami genetycznymi, a około 20% występuje rodzinnie.1314
Głównym genem zaangażowanym w rozwój choroby Hirschsprunga jest protoonkogen RET (znajdujący się na chromosomie 10q11.2), który jest obecny w około 35% przypadków sporadycznych i 49% przypadków rodzinnych.1516 Mutacje w genie RET, które powodują chorobę Hirschsprunga, skutkują powstaniem niefunkcjonalnej wersji białka RET, które nie może przekazywać sygnałów wewnątrz komórek. Bez właściwej sygnalizacji białka RET, nerwy jelitowe nie rozwijają się prawidłowo.17
Inne ważne geny zaangażowane w etiopatogenezę HD obejmują:1819
- Ligandy receptora RET: czynnik neurotroficzny pochodzenia glejowego (GDNF) 20
- Endotelinę-3 (EDN3) i receptor endoteliny typu B (EDNRB) 2122
- Czynnik transkrypcyjny SOX10 23
- Gen PHOX2B 24
Gen EDNRB dostarcza instrukcji do produkcji białka zwanego receptorem endoteliny typu B. Kiedy to białko oddziałuje z innymi białkami zwanymi endotelinami, przekazuje informacje z zewnątrz komórki do jej wnętrza, sygnalizując wiele ważnych procesów komórkowych. Gen EDN3 dostarcza instrukcji dla białka zwanego endoteliną 3, jedną z endotelin, która oddziałuje z receptorem endoteliny typu B. Razem endotelina 3 i receptor endoteliny typu B odgrywają ważną rolę w prawidłowym tworzeniu nerwów jelitowych.25
Badania asocjacyjne całego genomu (GWAS) przeprowadzone wśród Europejczyków i Azjatów zidentyfikowały trzy powszechne warianty podatności na chorobę w lokusach RET, SEMA3 i NRG1.2627 Nowsze badania odkryły do 30 genów kandydujących powiązanych z chorobą Hirschsprunga, w tym geny w szlakach sygnałowych RET-GDNF i EDNRB-ET3, czynniki transkrypcyjne oraz geny związane z innymi szlakami sygnałowymi zaangażowanymi w rozwój nerwów jelitowych.28
Związek z innymi zespołami genetycznymi
Choroba Hirschsprunga może występować w połączeniu z innymi schorzeniami (tzw. postać syndromiczna) lub samodzielnie (postać izolowana lub niesyndromiczna).29 Najczęstszą anomalią chromosomalną związaną z chorobą Hirschsprunga jest zespół Downa (trisomia 21), który występuje u około 10-15% pacjentów z HD.3031
Inne zespoły i stany powiązane z chorobą Hirschsprunga obejmują:3233
- Zespół Waardenburga typu IV (zaburzenia pigmentacji związane z głuchotą)34
- Zespół Mowata-Wilsona35
- Wrodzony zespół centralnej hipowentylacji (zespół Ondyny, pierwotna hipowentylacja pęcherzykowa)36
- Wady wrodzone serca37
- Wady neurologiczne (wodogłowie, głuchota wrodzona)38
- Wady układu moczowego (uchyłek pęcherza moczowego, agenezja nerki, wnętrostwo)39
- Wady przewodu pokarmowego (uchyłek Meckela, zarośnięcie odbytu)40
- Mnogie gruczolakowatości wewnątrzwydzielnicze typu IIA (rak rdzeniasty tarczycy i guzy nadnerczy) – powiązane z mutacjami protoonkogenu RET41
Wzorce dziedziczenia
Wzorce dziedziczenia choroby Hirschsprunga są złożone. Większość przypadków (80-90%) występuje sporadycznie i najczęściej wiąże się z krótkim segmentem aganglionozy. Pozostałe 10-20% przypadków ma charakter rodzinny, zazwyczaj z dziedziczeniem autosomalnym dominującym, i często wiąże się z długim segmentem lub całkowitą aganglionozą okrężnicy.4243
W przypadku choroby niesyndromicznej, gdzie zidentyfikowano patogenną mutację w genie RET, dziedziczenie jest autosomalnie dominujące z niepełną penetracją (50-70%).44 Jeśli jedno z rodziców ma chorobę Hirschsprunga, istnieje około 1% szans, że ich dziecko również będzie na nią cierpiało. Jeśli para ma dziecko z chorobą Hirschsprunga, istnieje około 5% szans, że rodzeństwo urodzi się z tą chorobą.45
Ryzyko jest wyższe, jeśli matka jest osobą z chorobą Hirschsprunga, a także jeśli rodzic lub dziecko ma postać długoodcinkową w porównaniu z krótkim segmentem choroby.4647
Czynniki ryzyka
Zidentyfikowano kilka czynników ryzyka choroby Hirschsprunga:
- Płeć męska – choroba występuje 3-5 razy częściej u chłopców niż u dziewczynek4849
- Historia rodzinna – zwiększone ryzyko u dzieci z rodzinnym występowaniem choroby50
- Obecność zespołu Downa lub innych wrodzonych zespołów genetycznych51
- Wrodzone wady serca52
Badacze wciąż nie w pełni rozumieją, dlaczego te czynniki zwiększają ryzyko rozwoju choroby, a przyczyna pozostaje niejasna w około połowie przypadków.53 Warto podkreślić, że nie istnieją znane czynniki środowiskowe w okresie ciąży, takie jak leki przyjmowane przez matkę lub jej dieta, które byłyby związane z rozwojem choroby Hirschsprunga.54
Konsekwencje patofizjologiczne
Brak komórek zwojowych w końcowym odcinku jelita prowadzi do stałej nadmiernej stymulacji nerwów w dotkniętym chorobą regionie, powodując skurcz i upośledzenie perystaltyki jelitowej.5556 Obszary pozbawione komórek zwojowych nie mogą przepychać treści przez jelito, co powoduje zablokowanie pasażu stolca i prowadzi do ciężkiego zaparcia i niedrożności jelit.57
Zawartość jelitowa gromadzi się za blokadą, powodując rozszerzenie jelita i brzucha.58 To patologiczne rozszerzenie proksymalnego odcinka jelita w stosunku do odcinka aganglionarnego jest często określane jako megacolon (poszerzona okrężnica).59
W konsekwencji u pacjentów może dojść do rozwoju zagrażającego życiu powikłania – zapalenia okrężnicy związanego z chorobą Hirschsprunga (HAEC), które charakteryzuje się zapaleniem i potencjalnie perforacją jelita.6061
Stopień nasilenia objawów i konsekwencji choroby zależy od długości aganglionarnego segmentu jelita. Im dłuższy odcinek pozbawiony komórek zwojowych, tym cięższy przebieg kliniczny choroby.62
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.